2019-01-10 15:52:00

عه‌لی حسێن فه‌یلی / جوگرافیای جه‌نگی ناوچه‌كه‌ له‌ 70 ساڵی دوایییدا گۆڕانی به‌ خۆوه‌ دیوه‌. له‌ ماوه‌ی ساڵانی 1948 تا 1980 به‌ ده‌وری ئیسرائیلدا ده‌خولایه‌وه‌ و چوار شه‌ری 1948، 1956، 1967، 1973ی لێكه‌وته‌و به‌ڵام  له‌ ساڵی 1979  پاش رێكه‌وتنی كه‌مپ ده‌یوید  شه‌ڕ رووی كرده‌ ناوچه‌ی كه‌نداوو . له‌ 1980 تا به‌ ئه‌مرۆ  به‌ ده‌ستپێكی شه‌ڕی نێوان عیراق و ئێران ناوچه‌كه‌  سێ جه‌نگی گه‌وره‌ی به‌ خۆوه‌ دیوه‌ جیا له‌ شه‌ڕه‌ به‌ وه‌كاله‌ته‌كان به‌ جلوبه‌رگی ناوخۆیی تائفی و نه‌ته‌وه‌یی و سیاسی له‌ ئاستی بچووكتردا.  به‌ هاتنی داعش تیرۆریستانی 80 وڵات روویان له‌ ناوچه‌كه‌ كرد بۆ شه‌رێكی‌ ماڵوێرانكاری به‌ وه‌كاله‌ت. روانین بۆ ناوچه‌كه‌ زۆرتر ئه‌منییه تاوه‌كو سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی. ئه‌و رژێمانه‌ی ده‌خوازن بمێنن زیاتر بیر له‌ شه‌ڕ ده‌كه‌نه‌وه‌. ئه‌و  7 جه‌نگه‌ ماڵوێرانكاره‌ی ناوچه‌كه‌ی گرته‌به‌ر ، هه‌ركامیان ئه‌نجامێكی هه‌بووه‌ . به‌رده‌وامی شه‌ڕ‌و ئاماده‌یی بۆ پلاماردان و ده‌ستدرێژی كردنه‌ سه‌ر یه‌كتر و گۆڕینی زوو به‌ زووی هاوپه‌یمانیه‌تی  ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێ ئامرازو هۆكاری پاوان خوازی نه‌ته‌وه‌یی ، مه‌زهه‌بی، له‌ پاڵ  ئه‌جیندای ده‌ره‌كی و ناوخۆیی به‌ ئاسانی جه‌نگی پێ به‌رپا ده‌كرێ . كێشمه‌كێشی گه‌وره‌ هێزه‌كان ده‌رفه‌تی ‌هێناوه‌ ناوچه‌كه‌ بكاته‌‌ شوێنی پاكتاوی حسابه‌كانی نێوانیان.  كورد  له‌ ناوجه‌رگه‌ی ئه‌و ململانێه‌دا  وه‌ك  باقی گه‌لان  ده‌رفه‌تی نه‌بووه‌  له‌ شه‌ره‌ خوێناویه‌كان خۆی به‌دوور بگرێ.‌  شه‌ڕی به‌ وه‌كاله‌ت حه‌قیقه‌تێكه‌ و له‌م ‌ قۆناغه‌دا زۆر لایه‌ن و وڵاتی گرتۆته‌به‌ر. هاوسه‌نگ كردنی به‌رژه‌وه‌ندیی له‌و شه‌ره‌دا گه‌لێك ئه‌سته‌مه‌ چونكو له‌بنه‌ره‌تدا ناوچه‌كه‌ له‌ رووی سیاسی و میژوویی و ئابووری ئاڵۆزو پڕ له‌ كێشه‌یه‌. له‌ راستیدا وه‌ك چۆن له‌ رابردووشدا وڵاتان و ئیمپراتۆریه‌ته‌كان بۆ پیشخستنی  ئامانجه‌كانیان  هه‌ڵبژارده‌ی جه‌نگیان بۆ سیاسه‌ت و ئابووری لا مه‌به‌ست بووه‌ . وڵاتانی  به‌ كێشه‌ له‌گه‌ڵ داخوازیه‌كانی  كورد نیشانیان داوه‌  جه‌نگ روویه‌كی دیكه‌ و هه‌ڵبژارده‌یه‌كی به‌رده‌وامی سیاسه‌ته‌كانیانه‌. هه‌رێمی كوردستان وه‌ك چه‌قی ئه‌و ململانێیانه‌  له‌و نێوانه‌دا كه‌ چاوه‌نواری لێكه‌وته‌ی خراپی لیده‌كرێ چون ده‌توانێ به‌رگری له‌ خۆی بكات ؟

جیا له‌ خودی  عیراق وه‌ك حكومه‌تی فیدرالی ، باسی سه‌ده‌یه‌ك شه‌ڕو نێوان ناخۆشی كورد و دراوسێكانی  كه‌ داگری باسی په‌یوندییه‌ ئالۆزو داهاتوو نادیاره‌كانیه‌تی و‌ زۆر هۆكار له‌ به‌رزاوو نیشتاویان ده‌و‌رو نه‌خشی هه‌یه ‌ هێنده‌ ساده‌ و شیرین نیه‌.  سه‌ركه‌وتنی سیاسه‌تی كوردیی پێویستی به‌ هه‌ندێ شت هه‌یه‌ ، له‌وانه‌ش دان نان به‌ مافه‌كانی كه‌ عیراق و وڵاتانی دراوسی له‌ ئه‌جیندا و توانایاندا نیه‌ دابینی بكه‌ن . ئاساییه‌ ‌ زیاتر له‌ 200 وڵاتی جیهان ره‌نگه‌ یه‌ك چواره‌میان په‌یوه‌ندییه‌كی ئورگانی و باشیان له‌گه‌ڵ دۆزی كورد هه‌بێ به‌ڵام ژماره‌ی ئه‌و وڵاتانه‌ی به‌ ده‌ر له‌ په‌یوه‌ندیه‌ ئینسانی و ئابووریی و فه‌رهه‌نگی و پرۆتۆكولیه‌كان،  راشكاوانه‌ لاگیری سه‌ربه‌خۆیی كوردستان بكه‌ن دڵخۆشكه‌ر نیه‌.

پێكدادان بابه‌تێكه‌ له‌ هه‌موو گۆشه‌و كه‌ناری دنیا روو ئه‌دات،  به‌ فكری نه‌رم  یان به‌ مه‌قاشی  ئابووریی  یان به‌  ئاگری  مه‌زهه‌بی ،  ته‌نانه‌ت به‌ قینی نه‌ته‌وه‌ گه‌ری یان  زه‌بری چه‌ك.   گۆڕینی جوگرافیای سیاسی ئاسان نیه‌ . ئێران و توركیا وه‌ك دوو  گه‌وره‌ وه‌ڵاتی ‌  دراوسێی  عیراق، رازی نین ژئوپولتیكی ناوچه‌كه‌ به‌ زیانی ئه‌وان گۆڕانی به‌سه‌ردا بێ.  ئه‌وه‌ كورده‌   ده‌بێ ‌ ده‌ستبه‌رداری ئه‌و داخوازیانه‌ بێ ئه‌وان تووڕه‌ ده‌كات .  له‌م به‌ستێنه‌دا، حكومه‌تی عیراق  هیچ كێشه‌ێكی نیه‌ له‌ ناو كێشه‌دا بژی  و  به‌ دۆخی دیفاكتۆی هه‌رێمی كوردستان رازی نیه‌‌. تێزی یه‌كیه‌تی جیهانی ئیسلام  پاش ئه‌و هه‌موو ساڵه‌ جیا له‌ هه‌ڕه‌شه‌ی  سه‌ربازی و پێكدادانی خوێناوی، چاره‌سه‌ری دیكه‌ی پێ نه‌بووه‌‌.  ئه‌و وڵاتانه‌ی ئامۆژگاری كورد  ده‌كه‌ن توانیویانه‌ هه‌ژموونی فكری خۆیان و هه‌یمه‌نه‌ی سه‌ربازییان به‌سه‌ر زۆر ناوچه‌دا بسه‌پێنن به‌ڵام نه‌یانتوانیوه‌ دۆخی ژیان و گوزه‌رانی  ناوخۆیی وڵاته‌كانیان ،  له‌ داڕمانی فه‌رهه‌نگی و ئابووریی وسیاسی  رزگار بكه‌ن.  ئه‌گه‌ر به‌راوردێك بكرێ له‌ باره‌ی رێژه‌ی  ناهومێدی له‌ ده‌سه‌ڵات،  ئه‌و چه‌شنه‌ وڵاتانه‌  نموونه‌یه‌كی سه‌ركه‌وتووی دیموكراسی و  به‌خته‌وه‌ری نین تا كورد هۆگریان بێت.

هه‌موو رووداوه‌كان هیمان بۆ ئه‌وه‌ی شه‌ڕێكی نوێی رووبه‌ر فراوان  به‌ڕێوه‌یه‌!  ئاشكرایه‌، بۆ پاساوی شه‌ڕه‌ دنیاگره‌كانی سه‌ده‌ی رابردوو زۆر ناووناتۆر هاته‌ ئارا ، دواتریش بۆ رێگری له‌ باسی پێكدادانی  ئاییه‌نه‌كان پێشنیاری گفتوگۆی ژیاره‌كان  كرا لێ‌ هیچكامیان ئاشتی بۆ جیهان نه‌ ره‌خساند . په‌یڕه‌وانی ئه‌و ئایینانه‌ی یه‌ك خوایان هه‌یه‌  دیسان له‌ په‌نای دین به‌شه‌ڕ دێن.  جووله‌كه‌ له‌ مه‌سیحیه‌ت خۆش نه‌بوو كه‌ شوێنی گرته‌وه‌.  مه‌سیحیه‌ت و ئایینی جوو له‌ ئیسلام خۆش نابن ‌ كه‌ له‌ بڕه‌ به‌شی ئه‌وانی برد .

له‌م ناوچه‌یه‌دا، به‌ دیدی نه‌ته‌وایه‌تی ئه‌وه‌نده‌ی فارس و تورك به‌رامبه‌ر به‌ عه‌ره‌ب رق له‌زگن  هێنده‌ به‌رامبه‌ر به‌ كورد داڵغه‌ی خراپیان نه‌بووه‌.  هه‌ردوو ئیمپراتۆریه‌تی ئیران و تورك هه‌رچه‌ند‌  گه‌وره‌ هێزه‌كانی دنیا  نه‌خشه‌ڕێژی دوا  رووخانیان بوون  به‌ڵام ‌ به‌شداری راسته‌وخۆی عه‌ره‌ب  و باقی گه‌لانی موسڵمان هه‌ره‌سی  پێ هێنان و پارچه‌پارچه‌ی  كردن.

له‌ ئێستادا  گه‌وره‌ هێزه‌كانی ناوچه‌كه‌ ، توركیا و ئێران دوو هاوپه‌یمانی ئستراتیجی یه‌ك نین هێنده‌ی ئه‌وه‌ی دوو هاوكارن به‌تایبه‌ت له‌ هه‌ندێ دۆسیه‌دا وه‌ك كێشه‌ی كورد و باقی نه‌ته‌وه‌كان. به‌ واتا مێژووییه‌كه‌ی ، عه‌ره‌ب هێنده‌ی  فارس و تورك رقی له‌ كورد نیه‌ . ئه‌وان ئیمپراتوریه‌تی  ئیسلامی عه‌ره‌بییان رووخاند و بوونه‌ میراتگری نه‌ كورد. ئه‌ی كێشه‌كه‌ سه‌باره‌ت به‌ كورد له‌ كوێدایه‌ ؟

له‌ روانگه‌ی ئایدولۆجیای دینی وه‌ك چه‌كێكی كاریگه‌ر،  عه‌ره‌ب و  تورك و ‌فارس نایشارنه‌وه‌ كه‌ حه‌ز به‌ رێبه‌رایه‌تی جیهانی ئیسلام ده‌كه‌ن.  هیچ كام له‌و وڵاتانه‌ له‌ قه‌باره‌ی ئێستایان وه‌ك پێگه‌، ده‌سه‌ڵات و رووبه‌ری خاك رازی نین.  له‌و سۆنگه‌وه‌  شیمانه‌ی كه‌مه‌ سیاسه‌تیان به‌رامبه‌ر به‌  كورد و گه‌لانی ناوچه‌كه‌  بگۆڕن. ‌ جیلێك له‌ ناو ئه‌و میلله‌تانه‌ دروست نه‌بووه‌ كه‌ دان به‌ هه‌ڵه‌كانی رابردوویان و نه‌هامه‌تی گه‌لانی بن ده‌ست  بنێن.

زۆر له‌ مێژه‌  سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر كورد ته‌نیا جه‌نگێكه‌ ئه‌وان‌‌ ده‌توانن شانازی پێوه‌ بكه‌ن !  له‌  هیچ جه‌نگێكی دیكه‌دا نه‌یانتوانیوه‌ ئه‌جیندای گه‌ڕاندنه‌وه‌ی شكۆی خۆیان و فراوانی سنووری ده‌سه‌ڵاتیان دابین بكه‌ن.  له‌ داهێنانی ئاشتی و سه‌قام ناكامن. له‌ سای  ته‌ندو تیژی  په‌نا  بۆ شه‌ڕ ده‌به‌ن.   شانازیه‌كان راده‌ی  كاریگه‌ری چه‌كه‌ كوشنده‌كانیانه‌ نه‌  پێوه‌ری ‌ دۆستایه‌تی  گه‌لان.

لێره‌دا ئه‌و پرسیاره‌ دێته‌ ئارا؛ له‌گه‌ڵ ئه‌و ئه‌قلیه‌ته‌ چی ده‌كرێ؟  ئایا ده‌بێ كورد بۆ هه‌میشه‌  چاره‌نووس و بڕیاری سه‌روه‌ری  ‌خاك و سامانی  به‌ده‌ستی خه‌ڵكانی تر بێ  تا  دۆستی نوێی بۆ په‌یدا ببێ و نه‌ڵێن ته‌نیا كێوه‌كان دۆستیانن؟

به‌ گوێره‌ی دیفاكتۆ ، هه‌رێمی كوردستان به‌ وشكایی گه‌مارۆ دراوه‌ و له‌ روانگه‌ی هاورده‌ی كاڵاو  په‌یوه‌ندی ئابووریی  و ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی  گرێدراوی  وڵاتانی  دراوسێیه‌، ‌ به‌ تایبه‌ت ئێران و توركیا . به‌ تێبینی  ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیه‌كانی هه‌رێمی كوردستان له‌گه‌ڵ دنیای ده‌ره‌وه‌دا سه‌ربه‌خۆ نیه‌ ‌‌،  له‌ بڕیاردان بۆ كێشه‌ چاره‌نووس سازه‌كان  دڵه‌راوكێی هه‌یه‌ و ماندووی  بڕیاردانه‌‌.   ناچاره‌  روو له‌و سیاسه‌تانه‌ وه‌رگێڕێ كه‌  له‌ دیدی ئه‌و وڵاتانه‌ هۆكاری گرژی و  ناسه‌قامگیرین . بۆ‌ باشتركردنی به‌رده‌وامی ئه‌و په‌یوه‌ندیانه‌ هه‌وڵی داوه‌‌ كه‌ ده‌رگای شه‌ڕ دابخات ،  به‌ڵام هیچ گه‌ره‌نتییه‌ك نیه‌ به‌و سیاسه‌ته‌ كێشه‌كان یه‌كلایی بكرێن.  به‌ پێی لوجیك ده‌بێ هاوپه‌یمانی لایه‌نێك بی كه‌ نیاز پاكی سه‌لمابێ. ئیران وڵاتێكه‌ كێشه‌ی كوردی هه‌یه‌ و له‌پاڵ ساڕێژی هه‌ندێ زام   زۆر ده‌ردی داوه‌تێ. توركیا به‌ هه‌مان شێوه‌.  له‌م سۆنگه‌وه‌  هه‌رچه‌ند دراوسێی هه‌میشه‌یین به‌ڵام به‌ ئه‌قلیه‌تی ئێستایان، ناتوانن شه‌ریكی جێ متمانه‌ی كورد بن. جیاوازی له‌ سیاسه‌ت و  به‌رژه‌وه‌ندی و ته‌نانه‌ت مه‌زهه‌ب و فه‌رهه‌نگ وا  ده‌كات  نزیك بوونه‌وه‌ی كورد له‌ لاێكیان ‌هۆكاری ناره‌زایه‌تی لایه‌نی تربێ و ئه‌مه‌ش گرفتی هه‌میشه‌ییه‌‌.

كورد بخوازێ له‌ هه‌ژموونی فره‌خوازی وڵاتانی ناوچه‌كه‌ رزگاری بێ،  ده‌بێ له‌ جه‌نگی چاوه‌نواڕكراو خۆی به‌ دوور بگرێ . یارمه‌تی و پاڵپشتی گه‌وره‌ هێزه‌كان  بۆ ده‌ربازبوون له‌ ته‌نگه‌ژه‌كان  كاریگه‌ره‌.  بخوازێ له‌ جینوسایدی حوكمڕانانی وڵاتانی ناوچه‌كه‌  رزگاری بێ ، پاڵپشتی  ئه‌وانه‌ی كێشه‌ی كوردیان نیه‌ كاریگه‌ری هه‌یه‌. جه‌وهه‌ری باسه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ؛ شۆڕشه‌كان سیمای به‌رخودانیان بوو  ، ئێستا  دوور كه‌وتنه‌وه‌ له‌ جه‌نگی  پێشبینی كراو  سیمای كامڵ بوونی ئستراتیجی و فامكردنی سیاسه‌تی  به‌رژه‌وه‌ندی كورد نیشان ئه‌دات .

ئه‌م نه‌ته‌وه‌یه‌ له‌سه‌ر پێشێلی مافی مرۆف، یه‌كسانی نێوان پێكهاته‌ ئایینی و نه‌ته‌وه‌ییه‌كان، له‌سه‌ر جیاوازی بیروبۆچوونی سیاسی، له‌سه‌ر بێ دینی و دژایه‌تی ئایینی  باڵاده‌سته‌كان سزا نه‌دراوه‌! هه‌رێمی كوردستان ئاسه‌واری دوژمنایه‌تی ئه‌وانی پێوه‌ دیاره‌. به‌ پێی نیازی راسته‌قینه‌ی،  ده‌بێ سه‌ره‌تا دۆستایه‌تی  و‌ڵاتانی ناوچه‌كه‌ به‌هه‌ند وه‌ربگرێ. هاتنی هێزی ئه‌مریكا به‌ ره‌زامه‌ندی یان پرسی كورد نه‌بووه‌ . ئه‌گه‌ر واقعبینانه‌ بیر بكرێته‌وه‌  ، ناتوانێ له‌ جیات ئه‌مریكاو هاوپه‌یمانه‌كانی ئه‌و به‌ڵێنه‌ بدات كه‌ هیچ له‌ ئارادا نیه‌.  به‌  شرۆفه‌ی  سیاسی، دۆسته‌كانی كورد  له‌م قۆناغه‌دا هه‌ر ئه‌وانه‌ن‌  هۆكاری هه‌ڵگیرسانی جه‌نگه‌كانی رابردوو داهاتوون . نێوان خۆشی  له‌گه‌ڵ وڵاتانی دراوسێ ئه‌گه‌ر زیانه‌كان بن بڕ نه‌كات  سووكیان ده‌كات و بۆ ماوه‌یه‌ك  له‌ هه‌ڕه‌شه‌كان دووری ده‌خات. ئه‌گه‌ر ده‌توانێ له‌گه‌ڵ وڵاتیك  پێك بێ بۆ نه‌توانێ له‌گه‌ڵ هه‌موویان پێك بێ .  هه‌رچه‌ند پێویست نیه‌ بیر له‌ رازی كردنی هه‌موو لایه‌ك بكرێ چونكو ئه‌وه‌ ئیمكانی نیه‌ . ناوچه‌یه‌ك  بێ شه‌ڕ ژیانی تێدا نه‌بێ‌ ،  ده‌ورانی  ئاشتییه‌كه‌ی كورته‌ . ئه‌گه‌ر سه‌ریهه‌ڵدایه‌وه‌، ئه‌ركی كورد ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بیسه‌لمێنێ و داكۆكی بكات له‌ لایه‌ن ئه‌وه‌وه‌ هیچ به‌رنامه‌یك له‌ ئارادا نیه‌ بۆ به‌شداری كردن له‌و جه‌نگه‌  . 

 

YesIraq