2019-02-28 17:25:00

عه‌لی حسێن فه‌یلی/ به‌ پێی نه‌خشه‌ی جوگرافیای وڵاتانی جیهان ، له‌ كۆی نزیكه‌ی 200 وڵاتی دانپێدانراو ، 43 وڵاتیان هیچ سنوورێكیان ناچێته‌وه‌ سه‌ر ده‌ریاكان و له‌وانه‌ش چه‌ند ولاتێكیان ده‌بێ سنووری دوو وڵات یان زیاتر ببڕن تا دواجار بگه‌نه‌ ده‌ریا. هۆكاری ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌  چوار ده‌وریان به‌ وشكانی ده‌وره‌ دراوه‌. ‌

له‌ روانگه‌ی ژپۆپۆلیتیكی  سیاسی  ، وشكانی  جوگرافیا  غه‌دری له‌ هه‌ندێ گه‌لانی دنیا كردووه‌  به‌ هۆی ئه‌وه‌ی  كه‌توونه‌ته‌ به‌ر سزای  گه‌مارۆی وڵاتانی ده‌وروبه‌ر  . به‌ باوه‌ڕی هه‌ندێ له‌و گه‌ل و ‌ وڵاتانه‌ی ‌جه‌گرافیا سزای نه‌داون،  به‌ختیان  هه‌بووه‌ خاڵی هاوبه‌شیان له‌ته‌ك دراوسێكانیان له‌ خاڵی ناكۆكی  زیاتر بووه‌.

هه‌ر وڵاتێك باسی جیابوونه‌وه‌ی تێدا بێ هۆكاری خۆی هه‌یه‌. عیراق له‌و وڵاتانه‌ نیه‌ كه‌ له‌ مێژووی دامه‌زراندنیه‌وه‌ ته‌نانه‌ت جارێك وه‌ك ئارامترین وڵاتی ناوچه‌كه‌ و جیهان ناوی هاتبێ. جیا له‌ جوگرافیای هه‌رێمی ‌كوردستان  كه‌ ناچێته‌وه‌ سه‌ر ده‌ریا،  له‌ باسى ئه‌م وڵاته‌دا،  ده‌وڵه‌تێك دامه‌زراوه‌  سه‌ركه‌وتوو نه‌بووه‌ بۆ یه‌كخستنی هه‌موو پێكهاته‌كان‌ له‌ژێر چه‌تری یه‌ك ئینتیمای نیشتیمانی. ته‌نانه‌ت ئه‌وه‌ی له‌ 2003  روویدا بەمەبەستی رووخانی رژێمی به‌عس، ئامانجی  هەڵوەشاندنەوەی  ده‌وڵه‌تی عیراق له‌ چوارچێوه‌ كلاسیكیه‌كه‌ی نه‌بوو، به‌ڵكو سه‌رله‌نوێ بونیاتنانه‌وه‌ی ده‌سەڵاتی سیاسی بوو له‌ چوارچێوه‌ی هه‌مان ده‌وڵه‌ت. له‌م باره‌یه‌وه‌، ‌جۆرج بۆشی‌ سه‌رۆكی‌ پێشووی ئه‌مریكا له ‌كۆنگره‌یه‌كی‌ رۆژنامه‌وانیدا، ‌(16/4/1991) سه‌باره‌ت به‌ خو‌استی كورد بۆ سه‌ربه‌خۆیی ده‌ڵێت: ئامانجی‌ ئه‌مریكا ئه‌وه‌ نه‌بوه‌ عێراق پارچه‌ پارچه‌و ناسه‌قامگیربێت. ئه‌مه‌ هه‌ڵوێستی‌ ئێمه‌و هێزه‌ هاوپه‌یمانه‌كانمانه‌. نا نهۆو پاش نزیكه‌ی 30 ساڵ ئه‌و سیاسه‌ت و روانگه‌یه‌ی ئه‌مریكا و هاوپه‌یمانه‌كانی نه‌گۆڕ ماوه‌ و  به‌رژه‌وه‌ندی  سزای  جوگرافی بۆ كورد دیاری كردووه‌‌.

كورد به‌وه‌ ده‌زانێ تا  به‌ر له‌ جه‌نگی یەکەمی جیهانی، په‌رژینی سنووره‌كان زۆرتر جوگرافیای سروشتی، كێوو رووبارو ئاوه‌كان ده‌ستنیشانیان ده‌كرد. دوای كۆتایی جه‌نگ و نه‌مانی ئیمپراتۆری عوسمانی، جیا له‌  نه‌خشی ئایین، مه‌زهه‌ب و نه‌ته‌وه‌ ش  بوون به‌ بنه‌ما و فاكته‌ری داڕشتنی نه‌خشه‌ی وڵاتانی تازه‌ له‌ ناوچه‌كه‌. هه‌رچه‌ند له‌و كاته‌وه‌  جیا له‌ ئینتمای نه‌ته‌وه‌یی ، شوناسه‌ ئیتنی و مه‌زهه‌بییه‌كان زیاتر گه‌شه‌یان كرد‌،به‌ڵام   سه‌رباری  ئه‌و پلۆرالیزمه‌  فره‌ ئایینی و مه‌زهه‌بیه‌ی كه‌ له‌ ناو كورددا هه‌یه‌ دیسان  له‌ دیدی نه‌ته‌وه‌یی نه‌یتوانی ئامانجه‌ سیاسیه‌‌كانی له‌ ناو سێ‌ نه‌ته‌وه‌ی  باڵا ده‌ستی ناوچه‌كه‌ ده‌سته‌به‌ر بكات.

به‌ دیدێكی راستگۆیانه‌، له‌ كاتی‌ داڕشتنه‌وه‌ی نه‌خشه‌ی ناوچه‌كه‌ ، ئامانجی سه‌ره‌كی رووسیا، به‌ریتانیا وفه‌رانسه‌ دابینی به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان بوو‌.  رێكه‌وتننامه‌ی سایس بیكو( 1916 ) نیشانی دا سنووره‌كان ده‌گۆڕێن به‌ڵام  به‌و پاساوه‌ی كه‌  خاكی كورد  زیندانی ده‌ستی ئه‌و جوگرافیایه‌یه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی به‌  وڵاتانی ده‌وروبه‌ر  هه‌یه،   بێ ماف كرا.

بیرمه‌ندێك ده‌ڵێ: گه‌وره‌ترین خیانه‌ت ده‌رهه‌ق به‌ كه‌سێك  ئه‌وه‌یه‌ كه‌  له‌ ئومێدێكی  به‌دینه‌هاتوو و مه‌حاڵدا زیندانی بكه‌ی و له‌ چاوه‌نواڕیدا بیهێڵی . كورد ئه‌و نه‌ته‌وه‌یه‌  تا نهۆ له‌ ناوه‌نده‌ ره‌سمیه‌كانی جیهان،  نه‌ سه‌رژمێری و نه‌ جوگرافیای به‌ ره‌سمی دانپێدانراوی نیه‌.  له‌سه‌ر خاكی خۆی ده‌ژی به‌ڵام له‌ هیچ شوێنێكی  خاكه‌كه‌یدا خاوه‌ن بڕیار نییه‌. به‌ دوور له‌ مه‌سه‌له‌ی ره‌وایی داخوازیه‌كان  و مافی سه‌ربه‌خۆیی، ئاساییه‌ له‌به‌رامبه‌ر  هه‌ژموونی حه‌شیمه‌تی زۆری عه‌ره‌ب كه‌ ده‌گوترێ 5%ی دانیشتوانی دنیان‌، ده‌مارگری تورك كه‌ ده‌گوترێ 4% دانیشتوانی دنیان‌ و سیاسه‌تی فارس كه‌  خاوه‌نی حه‌وته‌مین زمانی ره‌سمیه‌ له‌ جیهاندا.  هه‌روه‌ها  به‌رژه‌وه‌ندی گه‌وره‌ هێزه‌كانی دنیا كه بنه‌مای  داڕشتنی ‌99  %ی   سیاسه‌ته‌كانیانه‌‌ ، كورد ده‌بێ هه‌م به‌رژه‌وه‌ندی و هه‌م سیاسه‌ته‌كانیان ره‌چاو بكات تا  جیا له‌ خۆڕاگری و قوربانیدان و په‌نا خوازی له‌ كێوه‌كان، له‌ سای ئه‌و 001%ه‌ ی  بانگه‌شه‌ بۆ  مافی مرۆف ‌ و مافی  گه‌لان ده‌كرێ  ،  موعجیزه‌ی ‌ مانه‌وه‌ی  زامن بكات.

YesIraq
}