وتـــــار
هەرێمی كوردستان و مامەڵەکردن لەگەڵ دەوڵەتێكی شكست خواردوو

هەرێمی كوردستان و مامەڵەکردن لەگەڵ دەوڵەتێكی شكست خواردوو


عیراق لە زۆر ڕووەوە دەوڵەتێکی شکست خواردووە. ئەم وڵاتە پاش لەناوبردنی داعش لە ڕووی نەتەوەیی و ئاینی دابەش بووە.

ناوچە ئازادکراوەکان بەشێوەی وێرانە ماونەتەوە. کاری دامەزراوەکان زۆر بە کزی بەرەو پێش دەچێ. ئابووری دەوڵەت داڕمانی پێوە دیارە. دەرئەنجام ئاوارەبوون و بێ کاری و هەژاری بۆتە دیاردەیەكی بەرجەستە و زەق.

دۆخی ئێستا:

تەنانەت پاش کوتایی هاتن بە ململانێ و پێکدادانە سەربازییەکان دژ بە دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) و دوای جاڕدانی سەرکەوتن بەسەر میلیشیا جیهادیەکان و بەهێزبوونی دەوڵەتی ناوەندی لە ڕووی سەربازیەوە، عیراق لە ڕووی سیاسی و مەزهەبی و تەنانەت لە ڕووی خاکەوە بە شێوەیەکی دابەشبوو و لێکترازاو ماوەتەوە.

ئەگەر چی داعش و گروپە تیرۆریستیەکان لە ڕووی سەربازیەوە تێكشکاون، بەڵام گروپە تەکفیری و جیهادیەکان وەکو مەترسی و هەڕەشە دەمێننەوە.

ئەوانە تاوەکو ئێستا ڕێگرن لە دووبارە بونیادنی ناوچە ڕزگارکراوەکان و ناهێڵن ئاوەدانکردنەوە بەرەو پێش بڕوات.

ئەو هێزانە لە ساڵانی ٢٠٠٣ تا ٢٠١١ لە کاتی شەڕی ناوخۆی (٢٠٠٥-٢٠٠٧) و لەو کاتانەی، کە شەڕ گەیشتبووە لووتکە، ڕێگر و لەمپەر بوون لە بەردەم ئاوەدانکردنەوە و بونیادنان.

بە هۆی شەڕی چەکداری و تەقینەوە لەو ماوەیەی ئاماژەمان پێ کرد، زیاتر لە ١٦٠ هەزار کەس گیانیان لەدەست دا و بوون بە قوربانی شەڕی ناوخۆ و کردەوە تیرۆریستیەکان.  

لە ڕاستیدا پێکهاتەی دەوڵەت و دامەزراوەکانی دووچاری داخوران بووە. ئەو سیستەمە سیاسیەی، کە پاش سالی ٢٠٠٣ دامەزرێنرا شپرزەییەکی زۆری پێوە دیاربوو، نوخبەی سیاسی خەریکی گەندەڵ کاری بوو و بەردەوام دژ بە یەک کاری دەکرد.

سیستەمی خوێندن، کە لە سەدەی ڕابووردوو لە ناوچەکە بە پێشەنگ دادەنرا ئێستا لە دۆخێکی کارەسات ئامێزە.

قەتاری ئەو ئابووریەی تەنها پشتی بە هەناردەکردنی نەوت بەستووە، بەهۆی کێشەی چڕی دابەش کردن و شەڕی کاولکاری بەرەو لێژی دەڕوات.

ڕێژەی بێ کاری لەناو چینی لاوان زۆر بەرزە. لە ناوچەکانی کە لەدەستی داعش ڕزگار کران بەدەگمەن دووبارە بونیادنانەوە دەبینرێ.

تاوەکو ئێستا زۆربەی ئەو ناوچانە بە وێرانی ماوەتەوە و لەلایەن میلیشیا ناوخۆیی و هەرێمیەکانەوە کۆنترۆڵ دەکرێن.

سەرهەڵدانی ملیشیاکانی سەر بە مەزهەب و هۆز و پەیمانکارانی بەکارهێنانی توندوتیژی دەگەڕێتەوە بۆ شەڕی ناوخۆ.

لە شێوازی بەکارهێنانی توندوتیژی دژ بە کەسانی جیاواز لە ڕووی ئاین و مەزهەب یان هزری پێشکەوتوو هیچ جیاوازیەك نابینرێ لە نێوان میلیشیا شیعەکانی سەر بە بەغدا و گروپە تیرۆریستیەکانی داعش.

ئەم ئەکتەرە دەسەڵاتدارانە دەوڵەتێکیان لە ناو دەوڵەت درووست کردووە. ژمارەیەك لە گروپ و میلیشیا چەکدارەکان بە فەرمی و بە فەرمانی حکومەتی بەغدا کار و کردار ئەنجام دەدەن.  

هەرێمی كوردستان چی بکات؟

لە ناوەڕاستی ساڵی ٢٠١٤ بە هۆی کشانەوەی هێزەکانی سوپای عیراق لە موسڵ بە فەرمانی سەرۆکی حکومەتی ئەو کاتە، نوري المالكي، هێرشی داعش بۆ سەر كوردستان و ناوچەکانی تری سەر بە عیراق دەستی پێ کرد.

هێزی پێشمەرگە لە سەرەتا بە تەنها و پاشان شان بە شانی سوپای عیراق دژ بە داعش شەڕی کرد و توانی بێجگە لە ڕزگارکردنی ناوچەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم،  پشکی شێری بەر بکەوێ لە ڕزگار کردنی شاری موسڵ لە دەستی چەکدارانی دەوڵەتی ئیسلامی ناسراو بە (داعش).

لەگەڵ ئەوەشدا بینیمان بە هۆی ئەنجامدانی ڕیفراندۆم بۆ سەربەخۆیی هەرێمی كوردستان لە بەرواری ٢٥-٩-٢٠١٧، کە تیایدا نزیکەی ٩٣% دانیشتوانی هەرێم بە "بەڵێ" بۆ سەربەخۆیی دەنگیان بەرزکردەوە، چۆن حکومەتی بەغدا ئەو هەنگاوەی بۆ هێرش کردنە سەر هەرێم قۆستەوە و بە پێشێلکردنی دەستور سوپای ناوەندی دژ بە هەرێمی كوردستان بەکارهێنا.

ئەو هێرشەی سوپای عیراق، کە بەیارمەتی و ڕاوێژی هێز و یەکەی هەرێمی نەیاری خواستەکانی گەلی كوردستان ئەنجام درا، بووە هۆکاری کشانەوە هێزەکانی پێشمەرگە لە ناوچە کوردستانیەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم، بە تایبەتی کشانەوەی هێزی پێشمەرگە لە شاری کەركوك، کە لە ڕووی ئابووری و ستراتیژەوە پێگەیەکی گرینگی بۆ هەرێم هەیە.  

بەغدا لە زۆر ڕووەوە هەوڵی دا بۆ کەم کردنەوەی دەسەڵاتی هەرێم و لاوازکردنی، بە تایبەتی کاری کرد بۆ سەپاندنی ویستی خۆی بەسەر دەروازە سنووری و ئاسمانیەکانی هەرێم.

لەگەڵ ئەوەشدا هەرێم بە باوەڕهەبوون بە پرسی نەتەوە و گەلی كوردستان سووربوو لەسەر گەڕاندنەوە و بەهێزکردنی سەنگ و پێگەیخۆی لەسەر ئاستی  ناوخۆیی و هەرێمی و جیهانی.

پارت دیموکراتی كوردستان، کە پێشەنگ و ڕێبەری پرۆسەی ڕیفراندۆم بوو توانی وەکو حزبی براوە لە هەڵبژاردنەکان بۆ پەرلەمانی عیراق و پەرلەمانی هەرێمی كوردستان لە ڕیزبەندی یەكەمدا بێت.

ئەمە ئاماژەیەكی ڕوون و ئاشکرایە بۆ ڕاستی و درووستی ئەو میکانیزم و ڕێگایەی، کە پارتی دیموکراتی كوردستان هەڵیبژاربوو بۆ جۆری مامەڵەکردنی لەگەڵ واقیعی ئەمڕۆی عیراق و ناوچەکە.

ئەگەر مەبەستی حکومەت لە بەغدای نوێ یەكپارچەیی خاکی عیراق بوایە، ئەوا دەبوو هەر لە سەرەتای دامەزراندیەوە خۆی پابەندی دەستور بکات، کە وەکو لە دەسپێکی ئاماژەی پێکراوە، کە زامنی یەکپارچەیی خاکی عیراقە.

عیراق وەك دەڵێن خاوەندی نزیکەی ٣٧ ملیۆن دانیشتووە، بەڵام دانیشتوانی لە ڕووی ئاینی و کەلتوری و نەتەوەیی زۆر جیاوازن.

لە پاش ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە ساڵی ٢٠٠٣ ململانێ مەزهەبیەکان زۆر بە زەقی تەشەنەی کرد، بە تایبەتی لە ململانێی نێوان سوننە و شیعە.  

ئەنجامی ئەم ململانێ و توندوتیژیە مەزهەبیانە پەرتەوازەیی و لێکترازان و دابەشبوونی کۆمەڵگای عیراق بەسەر هێلە مەزهەبیەکانی لێگەوتەوە، سەرەڕای تێكجوونی دۆخی پێکهاتە ئاینی و نەتەوەییەکانی تری وەکو مەسیحی و یەزیدی و تورکمان و ئاسوری و سریان.

دەسەڵاتی خوێناوی داعش و بەرەنگاربوونەوەی جیهادیەکان دۆخی ئەم پێکهاتانەی خراپتر کرد تا ئەو ڕادەیەی بووە مایەی ئاوارەبوونیان و هەڵهاتنیان بەرەو هەرێمی كوردستان، کە وەکو دوڕگەیەکی ئارام باوەشی بۆ کردنەوە.

ئەوان بەو شێوەیە توانیان لە مەترسی و هەڕەشەی داعش ڕزگاریان بێت، پاش ئەوەی لە هەرێم ئاسایش و پاراستنیان بۆ دابین کرا.

جێی ئاماژەیە، کەوا هەرێمی كوردستان لە سەرەتای دامەزراندیەوە لە ساڵی ١٩٩٢ تاوەکو ئەمڕۆ بە هۆی سەقامگیری و باشی دۆخی ئابووری هەمیشە لانەیەك بووە بۆ نەیارانی ڕژێمی پێشوو، کە ئێستا ژمارەیەکی بەرچاویان لە سەر دەسەڵاتن لە عیراق، توانیویە سەرەڕای قەیرانەکان پەنابەرانی وڵاتانی دراوسێش لە خۆ بگرێ.

لە عیراقدا هەستی نەتەوەیی عەرەب و نەتەوەگەرایی دوور لە مۆڕکی مەزهەبی لە ساڵانی ١٩٤٠ تا ١٩٦٠ گەیشتبووە لووتکە و زەمینەیەکی سیاسی بۆ کۆمەڵگای مەدەنی ڕەخساندبوو، بەڵام بە هاتنی ڕژێمی بەعس لە ساڵی ١٩٦٨ ئەو فەزا سیاسیە بە شێوەیەكی سیستەماتیك لەناوچوو.    

پاش ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە ساڵی ٢٠٠٣ دیموکراتیەتی ڕێک کەوتن (توافقیة)، کە لە دەستوری ٢٠٠٥ی عیراقدا چەسپێنرا، نەیتوانی لە بواری کردەیی سەرکەوتن بەدەست بهێنێ و ئەو شوناسە نەتەوەیی و مەزهەبیانەی، کە پێشووتر ڕەگیان داکوتابوو، هاندەربوون بۆ دابەشبوونی ئەو وڵاتە لەڕووی پێکهاتەیی و سیاسیەوە.

سیاسەتی نوری مالكی لە ساڵانی ٢٠٠٦-٢٠١٤، کە تیایدا مەزهەبگەرایی وشۆڤینیەت باڵا دەست بوو و بەتابەتی خۆی هانی دەمارگرژی و گوتاری فاشیانە و ئاژاوەی سیاسی دەدا، بوو بە مایەی چەوساندنەوەی تەواوی سوننەکان.

لە کۆتاییدا ئەو سیاسەتە هەڵەیەی حکومەتی بەغدا پاڵنەر بوو بۆ ئەوەی سوننەکان پەنا بۆ ڕێکخراوی تیرۆریستی داعش بەرن و داعش بە فریاد ڕەس ببینن.

وڵاتانی دراوسێ مەبەستیان نیە، عیراق وەکو ناوەند بەهێز بێت. هەر یەك لە وڵاتانە لە ڕکابەری نێوانیان کار بۆ فراوانترکردنی هەژموونی هەرێمی خۆیان دەکەن.

وڵاتانی زلهێز (ڕوسیا و ئەمریکا) تاوەکو قۆناغی نوێی دۆناڵد ترامپ لە دیدگایەكی جیۆسیاسیەوە تەماشای سەرجەم ناوچەکەیان دەکرد و بیرێکی یەکگرتوویان سەبارەت بە ئایندەی عیراق نەبوو.

هەرچەند لە قۆناغی نوێی ترامپ و پاش ئەو بڕیارە مێژووییەی، کە لە لایەن  ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا سەبارەت بە  سوپای پاسدارانی ئێران درا، ئەو سوپایەی خستە ناو لیستی تیرۆرەوە، ئەوەش بۆ یەكەمجار دەبێت واشنتۆن بەڕەسمی سوپای وڵاتێكی دیكە وەك گروپی تیرۆریستی پۆلێن بكات، دەکرێ ئایندەی عیراق گۆڕانکاری بنەڕەتی لەگەڵ خۆی بهێنێ، بەڵام بەهۆی گرفتە هەنووکەییەکانی ناوخۆی ئەم ولاتە و تێکهەڵکێش بوونی بە تۆڕە هەرێمی و جیهانیەکان لە ڕووی ململانێی هێز هێشتا ئاراستە و ئایندەی عیراق بە ڕوونی دیار نیە.  

پێویستە لەم قۆناغەدا هەرێمی كوردستان بۆ دروستکردنەوەی هاوسەنگی سیاسی و بەدەستهێنانی مافە نیشتیمانییەکانی خۆی کاری زیاتر لەسەر یەكڕیزی ناوخۆ و هاندانی پێکەوەژیانی ئاشتیانە بکات، تاوەکو بتوانی بە خۆپارێزی و بە هێزەوە مامەڵە لەگەڵ هەر گۆڕانکاریەك بکات لەسەر ئاستی عیراق و ناوچە، کە چاوەڕوانی گۆڕانکاری گەورەی لێ دەکرێ.  

دکتۆر سامان سۆرانی