وتـــــار
چاره‌سه‌ره‌ بێ ناوونیشانه‌كان

چاره‌سه‌ره‌ بێ ناوونیشانه‌كان


سوندس میرزا/ عیراقی هه‌ژاری ده‌ستی میلیتاریزم‌  و گرفتاری گه‌نده‌ڵی  كێشه‌كانی پێ چاره‌سه‌ر ناكرێ.  ره‌خنه‌كانی به‌غدا له‌ هه‌ولێر زۆرتر سیاسییه‌‌ تا ئه‌وه‌ی یاسایی و هه‌مه‌گیربێ.‌ ئه‌و پێوه‌رانه‌ی  به‌غدا دیاری ده‌كات  بۆ مافه‌كانى كورد ، ره‌چاوی لایه‌نی یاسایی وبه‌رژه‌وه‌ندی گشتی تێدا نیه‌.  ئاساییه‌ كوردیش نه‌چێته‌ ژیرباری ئه‌و سیاسه‌تانه‌ی به‌ ته‌وجیهی سیاسی   بنه‌مای یاساییان نییه.

ئه‌وانه‌ی سه‌ركردایه‌تی كورد به‌ كه‌مته‌رخه‌م ده‌زانن ، لێیان تیكچووه‌، پێكهاتنی ناوخۆیی لایه‌نه‌كان له‌گه‌ڵ پێكهاتنی هه‌رێم و به‌غدا جیاوازن.  له‌ رابردوودا، هه‌میشه‌ بڕیاری شه‌ڕو ئاشتی له‌ ده‌ست به‌غدا بووه‌. ته‌نیا دڵخۆشی كورد بۆ‌  ئاگربه‌ست و گفتوگۆكان ده‌رفه‌تی  حه‌سانه‌وه‌ی كاتی میلله‌ت بووه‌. به‌غدا  ‌‌ به‌رامبه‌ر به‌ پێشیلی مافی كورد و گه‌ڕی نویی جه‌نگ ، ئیمتیازی به‌ جیران داوه‌ به‌ڵام كێشه‌كه‌ی  چاره‌سه‌ر نه‌كردووه‌. 

ئێستاش باشترین شێواز بۆ تێگه‌یشتنی‌ دۆزی كورد له‌ عیراق ، به‌راوردكردنیه‌تی له‌گه‌ڵ دۆزی نه‌ته‌وه‌‌ هاوچه‌شنه‌كانی له‌ باقی و‌ڵاتان. شیكارییه‌كی زانستیانه‌، واقع بینانه‌و دادگه‌رانه‌  ئه‌وه‌ ده‌خوازێ ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و ولاتانه‌ی  كێشه‌یان هاوچه‌شنی عیراقه‌‌  به‌راورد بكرێ .

تا ئێستا هاووڵاتیان نا‌زانن كێشه‌ی یه‌كه‌م، دووه‌م، سێیه‌می ئه‌م وڵاته‌ كامانه‌ن. ‌ ناكرێ ته‌نیا به‌ ژماره‌ بگوترێ عیراق  ئه‌وه‌نده‌ كێشه‌ی هه‌یه‌. هه‌ر ئارێشه‌یه‌ك ده‌چێته‌ خانه‌ی تایبه‌ت به‌ خۆی . له‌م وڵاته‌دا،  ژیانی چه‌ند جیل ژیر خاك كه‌وتووه‌ تا ئه‌وه‌ بسه‌لمێ ته‌نیا جوگرافیای سیاسی پێوه‌ری به‌خته‌وه‌ری نییه‌. نه‌وه‌ی ئێستا  نازانێ زۆربه‌ی ئه‌و دووسه‌د وڵاته‌ سه‌ربه‌خۆیه‌ی دنیا،  به‌ عیراقیشه‌وه‌، به‌شێكی هۆكاری سه‌ربه‌خۆییان وابه‌سته‌ی ده‌ستێوه‌ردانه‌كانی راسته‌وخۆی ده‌ره‌كییه‌ . ‌ هه‌لومه‌رجی له‌باری نێونه‌ته‌وه‌یی ده‌رفه‌تی ره‌خساندووه‌ ، پاڵپشتی سیاسی و سه‌ربازی ،  زه‌ختو گوشاری جیهانی ، سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر ده‌وڵه‌ت و هێزو سوپایه‌كی به‌هێزترله‌ خۆیانی بۆ‌ مسۆگه‌ر كردوون‌‌.  رووخانی ئیمپراتۆری عوسمانی نموونه‌ی به‌رچاوه‌  بو دروست بوونی چه‌ندان وڵاتی سه‌ربه‌خۆ‌.  تا ئیستا زۆربه‌ی   هاووڵاتیانی عیراقی نازانن، مۆدێل و شێوازی دامه‌زراندنی  حكومه‌تی هه‌ریم  به‌ هۆی ده‌ستێوه‌ردانی راسته‌وخۆی سه‌ربازی خۆراوا نه‌بووه‌. به‌ روونی شوێنهاته‌كانی  رووخاندنی ده‌سه‌ڵاتی به‌عس له‌ لایه‌ن هێزی ده‌ره‌كی ، ده‌رفه‌تێك بوو كورد وه‌ك باقی پێكهاته‌كانی ئه‌م وڵاته‌ سوودمه‌ند بن. پاشان له‌ ده‌ستوور و سیسته‌می عیراقی فیدرالی  دان به‌ هه‌رێمی كوردستان  نرا‌.

نازانن ده‌ستوه‌ردانی‌ سه‌ربازیی ئه‌مریكاو هاوپه‌یمانه‌كانی له‌  ساڵانی‌ 1991 تا 2003 و دروست كردنی ناوچه‌ ی دژه‌ فڕین ، نه‌ ته‌نیا به‌دیدی كوردو به‌ پێوه‌ری  مافی مرۆف ره‌وایه‌ ،   به‌دیدێكی ئینسانی ، كه‌مته‌رخه‌می و بێده‌نگی به‌رامبه‌ر به‌ گوزه‌رانی هاووڵاتیان  له‌ ساڵانی كوشه‌نده‌ترین گه‌مارۆ،   ئه‌نجامی هه‌ڵسه‌نگاندن و داوه‌ری كردن له‌وه‌ی پێشوو جیاواز ده‌كات. شوێن گۆڕینی ئه‌رێنی و نه‌رێنی بڕیاری  سیاسی ، كرده‌ی سه‌ربازی و روانگه‌ی ئابووری ،  په‌یوه‌سته‌ به‌ روانگه‌و به‌رژه‌وه‌ندی، به‌ كات و شوێن. هه‌موو عیراقیه‌كان به‌ یه‌ك چاو نانواڕنه‌  دۆخه‌كه‌‌ تا یه‌ك ئه‌نجام وه‌ربگرن.

دیدی كورد، بۆ بێده‌نگی و بێ هه‌ڵوێستی  وڵاتانی خۆراوا  له‌ ئاست ئه‌نجام و شوێنهاته‌‌كانی ریفراندۆمی سه‌ربه‌خۆیی كوردستان، پێچه‌وانه‌ی دیدی به‌غدایه‌ بۆ ئه‌و پرسه‌ . كورد ،  هه‌ڕه‌شه‌ وپه‌رچه‌كرداری سه‌ربازی به‌غدا، سیاسه‌تی  گه‌مارۆی  ناوخۆیی و وڵاتانی دراوسێ  ،  به‌ واتای  پێشێلی مافه‌كانی رافه‌ ده‌كات. به‌غداش به‌ بیانووی مانه‌وه‌ی عیراق به‌ یه‌كپارچه‌یی ، ئه‌و سیناریۆیه‌ به‌ ته‌نیا ده‌رفه‌تی هێشتنه‌وه‌ی كورد له‌ ژێر هه‌یمه‌نه‌ی  خۆی ده‌زانێ.

ئیدی   كورد به‌وه‌ ده‌زانێ، له مێژووی نوێدا ته‌نیا له‌و حاڵه‌تانه‌دا نه‌خشه‌ی ناوچه‌کان سه‌رله‌نوێ کێشراونه‌ته‌وه و دابه‌شکردنی قه‌ڵه‌مڕه‌وێك رووی داوه که هه‌موو  ناوچه‌كانی شوێن  مه‌به‌ست له‌ژێر یه‌ك حاکمییه‌تدا بوون.  له  ئێستادا، نه یاسای نێوده‌وڵه‌تی و نه ئه‌جێندای سیاسی رکابه‌ره‌کان ده‌رفه‌تی سه‌رله‌نوێ دابه‌شکردنه‌وه‌یه‌کی گشتیی له‌ ناوچه‌که ناده‌ن‌.