كورد يا فه‌له‌ستينی، كاميان شايسته‌ی داشتن ده‌وڵه‌تن!؟

شفق نيوز

وه‌لی جه‌هان چوی له‌سه‌ردا هاوردن دوژمنێگ ئه‌وشاريای له‌ دژ ئيسراييل، داوا ئه‌كا تا ده‌وڵه‌ت تر ئه‌وه‌يش ته‌نيا له‌ئه‌و چل ميله‌ ك ده‌ريای ناوراس و چه‌م ئوردون له‌ يه‌ك جياوه‌و ئه‌كا، دروس بكريه‌يد.

 

ئسراييل ك ناوچه‌يگه‌ بويچگتر له‌ هه‌رێم وێڵز يا له‌ ويلايه‌ت نيوجرسی گه‌وراتر نيه‌، خاك ئه‌ی ناوچه‌ وه‌ل قه‌وراێگ نوو له‌ دوژمنداره‌كی عه‌ره‌وی، هاوبه‌ش بمه‌زرنێد ك وه‌پێ ئويشن فه‌له‌ستين، ناچار‌ ئه‌كريه‌يد.

وه‌‌ هويردان بوود ك له‌ گشت مێژووێگ تۆمار كرياس، هه‌ر‌گز نه‌ته‌وه‌ی سه‌روه‌خوه‌ی و خاوه‌ن سه‌روه‌ری وه‌ ناو فه‌له‌ستين نه‌ويه‌. ده‌سه‌واژه‌ی فه‌له‌ستين هه‌ميشه‌ ناو ناوچه‌ێگ جوگرافی جوور سريباو پاتاگۆنياس و هويچ وه‌ختێش ناو ده‌وڵه‌تێگ نه‌ويه‌.

وه‌لی مه‌ردمان تر هه‌ چوی يه‌هوديه‌يل هه‌ن ك شايسته‌ی ئه‌وه‌نه‌ ده‌وڵه‌تێگ ئه‌را خوه‌يان داشتوون، وه‌ راسيش ريشه‌ی ئه‌ی مه‌ردمه‌ هه‌ڵه‌وئه‌گه‌ردێ ئه‌را هه‌زاران ساڵ وه‌رجله‌ ئيسه‌!.

ئه‌ی مه‌ردمه‌، كورده‌يلن و فره‌ سوود ديرێد ك مێژوو گرنگێ ك ديرن و هاوشانه‌ وه‌ل مێژوو يه‌هوديه‌يلا خاستر له‌يه‌كه‌و بێريه‌يد. ئيچنه‌يشه‌ هه‌وه‌جه‌س، ئه‌و نادادپه‌روه‌یه‌يل مێژوويیه‌ ك وه‌دريژايی سه‌ده‌يل فره‌ی له‌ لايه‌ن ده‌وڵه‌ته‌يل دوژمنيان و ئيمپراتۆريه‌يل وه‌ سه‌ريان سه‌پاننه‌، وه‌ پياچينێگ ئه‌رای بكريه‌د و باريه‌يده‌و هوير.

بيلا بچيمه‌و‌ سه‌ر ده‌سگيركردن ئه‌و ده‌يان هووز ئسراييله‌ ك له‌ لايه‌ن ئاشوريه‌يله‌و له‌ ناونی ساڵه‌يل ٧٢١ تا ٧١٥ وه‌رجله‌ زايين له‌ خاك خوه‌يان ده‌ريان كردن. ئسراييل له‌ نيشته‌جیبوين چوڵه‌و كريا، يه‌هوديه‌يل ئه‌را هه‌رێمه‌يل ده‌وڵه‌ته‌يل ميديای كويه‌نه‌و ئاشوريه‌يل، ديپۆرتيان كريا ك ناوچه‌ێگ هاوتا وه‌ل كوردستان ئيرنگه‌س‌.

ده‌وڵه‌ت ئاشوريه‌يل له‌ لايه‌ن ده‌وڵه‌ت بابليه‌يله‌و داگير كرياو ئه‌وه‌يش دوجار وه‌مه‌مه‌ر رميان شانشينی(جيا)ی يه‌هوديه‌يل له‌ ساڵ ٥٦٨ وه‌رجله‌ زايين رويداس.

وه‌ل ده‌سوه‌پێكردن سه‌ده‌ی دويم زايينی، ئايين و فه‌لسه‌فه‌ی يه‌هودی وه‌هێز له‌ كوردستان دامه‌زريه‌يدو ئمڕوو يه‌هوديه‌يل كورد له‌ ئسراييل له‌ ماڵ و په‌رستگايليان وه‌ شيوه‌ی كويه‌نه‌ی ئارامی قسيه‌ ئه‌كه‌ن.

ژيان كورده‌يل و يه‌هوديه‌يل ئه‌وقه‌ره‌ وه‌ل يه‌كا ئاميته بويه‌ ك ژماره‌ێ فره‌ێگ له‌ مه‌ته‌ڵه‌يل فۆلكلور كوردی، په‌يوه‌ندی وه‌ل يه‌هوديه‌يل دێرن. له‌ جی خوه‌يه‌ ك ئشاره‌ی وه‌ چه‌ن قه‌ور پێغمبه‌ره‌يل يه‌هودی ك هانه‌ كوردستان يا نزيكن له‌ كوردستان بكه‌يم. مه‌خله‌ز(نموونه‌): قه‌ور پێغمبه‌ر(ناحوم) له‌ ناوچه‌ی(ئه‌ليكوش)، يه‌يشه‌ له‌ هاڵيگه‌ ك قه‌ور پێغمبه‌ر(يونس) له‌(نه‌بی يونس) ها له‌ نه‌ينه‌وای كويه‌نه‌. قه‌ور دانيال پێمغبه‌ريش ها له‌ پارێزگای كه‌ركوك ده‌وڵه‌من له‌ نه‌فت.

له‌ ساڵ ١١٣٨، كوڕێگ جه‌نگاوه‌ر و ئازا له‌ خێزانێگ كوردی هاته‌دی، ناو ئه‌ی كوڕه‌ سه‌ڵاحه‌دين يوسف كوڕ ئه‌يوبه‌، له‌ خوه‌رئاوا فێشتر وه‌ سه‌ڵاحه‌دين ناسنه‌ی.  سه‌ڵاحه‌دين خاچپه‌ره‌سته‌يل مه‌سيحی له‌ قودس كرده‌و ده‌يشت، هه‌رچه‌ن له‌ لايه‌ن عه‌ره‌وه‌يل موسه‌ڵمان وه‌مه‌مه‌ر كوردبوين ئه‌ی پياو گه‌ورای كورده‌، وه‌پێ متمامه‌ نه‌ياشتن. هه‌تا ئه‌و وه‌ختيشه‌، عه‌ریوه‌يل مقه‌قيه‌ت په‌يوه‌نديه‌يل ناونی كوردو يه‌هوديه‌يل بوينه‌.

سه‌ڵاحه‌دين، رێره‌وێگ دادپه‌روه‌رانه‌و ئايه‌م دووسانه‌ له‌ وه‌خت جه‌نگ و ئاشتی گرتيه‌سه‌و وه‌ر و وه‌جی هاورديه‌. له‌ راسيش باوه‌ڕ ئه‌كريه‌يد ك سه‌ڵاحه‌دين نه‌ته‌نيا دادپه‌روه‌ر بوی ئه‌را مه‌سيحيه‌يل، به‌ڵكو رێدا وه‌ يه‌هوديه‌يل تا له‌ قودس ئه‌را خوه‌يان ئارام بگرن.

گرووپێگ له‌ زانايل ناوده‌وڵه‌تی له‌ زانايل ئيسراييلی، ئه‌ڵمانی، هندی له‌ی ئاخره‌يله‌، چشتێگ وه‌رچه‌وگر له‌ ساڵ ٢٠٠١ دينه‌و، له‌ ئه‌نجام شيه‌وكردن(DNA)ئه‌رايان ده‌رئه‌كه‌فێد، ژماره‌ێگ فره‌ له‌ يه‌هوديه‌يل ئيسه‌ په‌يوه‌ندی جينی نزيكێگ وه‌ل نيشته‌جييه‌يل باكوور خوه‌رهه‌ڵات ناوراس ديرن، وه‌ی مانا ك وه‌ل كورده‌يل و ئه‌رمه‌نيه‌يل هه‌ چوی عه‌ره‌وه‌يل و هووزه‌يل ناوچه‌ی باشوور ده‌ريای ناوراس.

ئمجا بيلا هه‌ڵه‌وگه‌رديه‌م، ئيسه‌  جه‌هان داوای ده‌وڵه‌ت فه‌له‌ستينی ئه‌كا، وه‌لی وه‌ توندی وه‌ سه‌روه‌خوه‌يی و ده‌وڵه‌ت كورده‌يل پشت ئه‌كا!؟. پرنسيب جه‌هانی هه‌ق بڕياردان ئه‌را چاره‌نويس كورده‌يل، ئيچنه‌ دياره‌ جيوه‌جی ناكا.

هيلێل هالكين له‌ باوه‌تێگ وه‌ ناونيشان(نه‌بوين ده‌وڵه‌ت كوردی) ك له‌ ته‌مموز ساڵ ٢٠٠٤ له‌ رووژنامه‌ی(New York Sun) بڵاويه‌و كرديه‌، باس له‌ جياكاری و په‌يوانه‌ دوله‌قی ك دژ وه‌ ئوميده‌يل كورد ئه‌را بوين وه‌ ده‌وڵه‌ت ئه‌كا.

راسيه‌يل نا ئنسانی له‌ سياسه‌ت ئه‌وه‌سه‌ ك ئه‌و عه‌ره‌وه‌يله‌ ك ناو خوه‌يان نانه‌ فه‌له‌ستين، ژمارێگ فره‌ هاورێ له‌ جه‌هان عه‌ره‌و ده‌وڵه‌مه‌ند وه‌ نه‌فت هاوه‌ليانا ك جه‌هانيش ئه‌را ئابووری خوه‌ی هه‌وه‌جه‌ وه‌ نه‌فتيان ديرێد. كورده‌يل چوی يه‌هوديه‌يل هاورێ ودووس كه‌مێگ ديرن، كورده‌يل له‌ مه‌ڵوه‌نه‌يل ناوده‌وڵه‌تی ده‌سڵات كارگه‌ری كه‌مێگ ديرن يا هه‌ نه‌يرنيش.

هالكيش ئيژێ: كورده‌يل له‌ فه‌له‌ستينيه‌يل كه‌يس خاستره‌ك ئه‌را وه‌ ده‌وڵه‌ت بوين داشتنه‌و ديرن. كورده‌يل زووان و رووشنهويری ده‌گمه‌ن و تايبه‌ت وه‌‌ خويان ديرن ك عه‌روه‌يل فه‌له‌ستينی نه‌يرنه‌ی.

كورده‌يل چوی نه‌ته‌وه‌ێگ سه‌روه‌خوه‌ی ئه‌را چه‌ن سه‌ده‌ ژيانه‌، وه‌لی عه‌روه‌يل فه‌له‌ستينی يه‌ نياشتنه‌!.

كوره‌يل ‌وه‌رده‌وام له‌ ماوه‌ی ١٠٠ ساڵ گوزه‌يشته‌ له‌ لايه‌ن جه‌مگای ناوده‌وڵه‌تی چه‌وسيانه‌سه‌و قه‌وڵه‌يلێگ وه‌پيان دان وه‌ جی ناوريايه‌، له‌ وه‌ختێگ عه‌روه‌يل فه‌له‌ستين ته‌نيا له‌ لای برايل عه‌رو خوه‌يان پشتيوانی كريانه‌و ئه‌كريه‌نيش‌.

ئه‌را يه‌، پلانه‌يل كوينه‌ ئه‌را وه‌سه‌ ك ته‌نيا ئاشتی له‌ جه‌هان به‌قه‌را بكريه‌يد ك عه‌روه‌يل فه‌له‌ستينی ده‌وڵه‌تێگ داشتوون، يه‌يشه‌ چوی سراوێگ له ناو ‌بياوان ئه‌مينێد.

نويسه‌ر جيرالد هۆنيگمان هه‌روه‌يجووره‌ له‌ باوه‌ت نگرانيه‌يل جه‌هان له‌ سه‌ر ئه‌و عه‌ره‌وه‌يل ك خوه‌يان ناونانه‌ فه‌له‌ستينی و هاوه‌ختيش كێشه‌ی كوردو مليۆنان مه‌ردم تر جيا له‌عه‌رو ك هانه‌ رووژهه‌ڵات ناوراس و باكوور و ئه‌فريقا پشت گووش ئه‌خريه‌ن، كتاوه‌ێگ نويساس، له‌ ناو ئه‌ی كتاوه‌ چه‌ن به‌شيش ته‌رخان ئه‌را مه‌سه‌له‌ی كورد كرديه‌.

له‌ وه‌خت ده‌سڵات ديكتاتۆری سه‌دام حوسين، وه‌ چه‌ك كيمياوی كورده‌يل كۆمه‌ڵ كوش  كريان.

كورده‌يل وه‌ ده‌س سياسه‌ت پاكه‌و كردن و له‌ناوبردن نژادی(ره‌گه‌زی) توركه‌يل ناڵينه‌و هه‌ميشه‌ له‌ لايه‌ن ده‌وڵه‌ت ئيسه‌ی توركيا چه‌وسيانه‌سه‌و. وه‌زير ده‌روه‌ی توركيا(ئه‌حمه‌د داواد ئوغڵو) له‌ سه‌نته‌ر له‌يه‌كه‌ودان ئستراتيژی ناوده‌وڵه‌تی له‌ گرده‌وبوينێ وتگه‌: وڵاته‌گه‌ی له‌ نه‌ته‌وه‌يل چه‌وسيای جه‌هان پشتگيری ئه‌كا.

ئوغڵو سه‌ركوت كورده‌يل له‌ لايه‌ن حكومه‌تگه‌ی ئه‌خاده‌ پشت گووش و وه‌دڵنياييه‌و مه‌ردم غه‌زه‌ وه‌ چه‌وسيای وه‌سف ئه‌كا. وه‌ گۆيره‌ی بنه‌مايل سياسه‌ت واقعی، وه‌ دڵنيايی  ته‌مامه‌و ياسايی بوين كێشه‌ی كورد فره‌ وه‌هێزتر له‌ پرس ئه‌و عه‌روه‌يله‌سه‌ ك ناو  خوه‌يان نانه‌ فه‌له‌ستين.

له‌ لای تره‌و،‌ دويای رميان رژيم سه‌دام حوسين، كورده‌يل زيره‌كی سياسی و ئابووری گه‌ورای نيشان دان ك چه‌نێ جياواز له‌ نموونه‌ی عه‌روه‌يل غه‌زه‌ له‌ وه‌ختێگ له‌ لايه‌ن ئسراييله‌و كۆنترۆه‌ل ته‌مام كڕه‌يل(كه‌ڕه‌ت) ئابووری غه‌زه‌ دريا وه‌پيان. وه‌چه‌واشه‌ كاره‌يل كورد، ئه‌وان كتاوخانه‌و نه‌خوه‌شخانه‌ دروس نكردن، به‌ڵكو له‌ جياڵيان‌، جی خوه‌يانه‌وشارين و خستن موشه‌كه‌يل ئه‌ڵوژان و وه‌سه‌ر يه‌يشه‌و ئمجا ياسای مه‌زه‌وی خوه‌يانيش سه‌پانن.

ئه‌زموون كوردی، لايه‌ن كه‌م ئه‌ی نيمچه‌سه‌روه‌خوه‌ييه‌ ك ئيرنگه‌ ديرێد، كۆمه‌ڵگای شايسته‌ نيشان جه‌هان دا ك ته‌مام كه‌سه‌يل ئه‌ی جه‌مگا له‌ پياو و ژن، چه‌نێ ئازادی فره‌تر له‌ هه‌ر شوون تر جه‌هان عه‌روه‌و موسه‌ڵمانه‌يل و هه‌ر شوون تره‌ك له‌ عيراقيش ديرن، دوينميش دويای وه‌گ سوپای ئه‌مريكا خوه‌ی له‌ عيراق كێشايه‌و، وه‌خێرايی فره‌و عيراق ئيسه‌ چيه‌سه‌ ناو گێژاوێگ ئتنيكيه‌و.

باراك ئوباما، ديڤيد كاميرۆن، ئه‌نگلا مێركڵ، نيكوڵا ساركۆزی و ته‌مام سه‌ركه‌رده‌يل جه‌هان ئازاد، پێويسته‌ چوی ئه‌وه‌گ ده‌وڵه‌ت تازه‌ ك هه‌وه‌جه‌یگه‌ له‌ خوه‌رهه‌ڵات ناوراس دروس بكريه‌يد، وه‌ كوردستان و سامانه‌يل فره‌ی نه‌فتی ك ديرێد، نوڕستنێگ داشتوون ئه‌را وه ‌ده‌وڵه‌ت بوينێ. يه‌يشه‌ فره‌ ساده‌و سروشتی و دادپه‌روه‌رانه‌س و تازه‌ فره‌يش ئه‌رای دير بويه‌. له‌ لاێگ تره‌و، ده‌وڵه‌تێگ عه‌روی فه‌له‌ستينی ئه‌دێ وه‌ به‌هه‌شتێگ ئه‌را تيرۆريزم دژ وه‌ خوه‌رئاواو باره‌گای خاسێ ئه‌را قاعيده‌و حه‌ماس و خاكێگ ناديموكراته‌ ك له‌ خاك باوگ و باپيره‌يل يه‌هوديه‌يل بڕيه‌يدو دويا جاريش قانوون ئايينی خوه‌يان له‌ ناوێ حاكم  ئه‌كه‌ن.

وه‌ كوڵی، ده‌وڵه‌ت فه‌له‌ستينی، ئه‌را يه‌ك مه‌به‌سه‌ دامه‌زريه‌يد ك ئه‌وه‌يشه‌ ئه‌را رمانن ئه‌وه‌گ مه‌نيه‌و ئيسه ناوێ ‌ ئسراييله‌.

دوياجاريش ئه‌را ده‌وڵه‌ت يه‌هوديه‌يل خاستره‌كه‌ تا له‌كۆوه‌وبوين ‌و كۆڕه‌يل خوه‌يان له‌ جه‌هان، شه‌ڕ بكا ئه‌را يه‌گ هه‌رچێ زويتر ده‌وڵه‌ت سه‌روه‌خوه‌ی كوردستان دامه‌زريه‌يد. چوين ك يه‌هود مێژووێگ هاوبه‌ش وه‌ل كورد ديرێد ك ژماره‌ی كورده‌يل فێشتر له‌ ٣٠ مليۆنه‌و له‌ باكوور خوه‌رئاوای ئيران و باكوور عيراق و سوريا و توركيا ئه‌ژيه‌ن.

هاوپه‌يمانی هه‌ميشه‌يی له‌ ناونی ئسراييل و كوردستان، ده‌سپێچگ و به‌ڵگه‌ی مێژوويی ئه‌خوازێ و دگان وه‌پيانان وه‌ كوشيانه‌يل هاوه‌به‌ش ئه‌ی هه‌ردو نه‌ته‌وه‌ نزيك بوينيان له‌يه‌ك له‌ ئاينده‌، فره‌ پڕشنگدارتر له‌ نه‌ته‌وه‌يل غه‌ێرعه‌روه ئه‌كا‌.

سه‌روك ده‌سڵاتدار ئيسه‌ی فه‌له‌ستين(مه‌حمود عه‌باس)، حاشای هۆلۆكۆست ناكا، هه‌رگزيش وه‌ زووان ئينگلیزی و عه‌ره‌وی وه‌ ئاشكرا، مادده‌يل ده‌ستووری فه‌تح وه‌ دروويان ناخاد ك داوا ئه‌كه‌ن(بوين ئابووری و سياسی و سه‌ربازی و كلتوری ئسراييل) له‌ ناو بچێد يا وه‌ چه‌ن مانای تر رمانن ده‌وڵه‌ت يه‌هودی و جينۆسايد هاوڵاته‌يله‌ ئه‌و وڵاته ره‌د ئه‌كه‌ن‌. ئوباماو ئه‌رووپيه‌يل ستايش مه‌حمود عه‌باس ئه‌كه‌ن و ده‌سميه‌ت داراييش ئه‌ده‌ن.

وه‌گشتی كورده‌يل شايسته‌ی ده‌وله‌تێگن. عه‌روه‌يل ناره‌سن فه‌له‌ستينی وه‌ دوژمنداره‌كی كردن وه‌ل تاوان و خواسته‌يل جينۆسايده‌يليان له‌وه‌رايوه‌ر ئسراييل و يه‌هوديه‌يل، هه‌ق داشتن ده‌وڵه‌تێگ ئه‌را خوه‌يان گومه‌و كردنه‌.

ڤیكتۆر شارپ