خوه‌شه‌ویسى له‌ناونى سایكۆلۆژیا و سیاسه‌ت و ئه‌ده‌ب

شفق نيوز

مقارنه‌ وه‌ل شاعر و رۆماننویسه‌یلا ك هه‌میشه‌ ئى وشه‌ حه‌زه‌و داهینان یا ئبداع و هیز باوه‌ته‌یلیان بویه‌و ته‌نانه‌ت شاعر و ڕۆماننویسه‌یل وه‌پیان له‌یواسه‌ ك جیوازكردن وشه‌ى خوه‌شه‌ویسى ئه‌را جه‌هان زانست و له‌یه‌كه‌وداین مردن یا كوشتن خوه‌شه‌ویسیه‌. شایه‌ت ئاده‌میزاده‌یل سووزدار له‌بان هه‌ق بوینه‌، چوینكه‌ زانست له‌یه‌كه‌وداینیگ بى ڕۆح ئه‌كا وه‌لگشت كاڵاو باوه‌ته‌یلا، وه‌لى سایكۆلۆژیناس و زانایه‌یلیش هه‌ق خوه‌یانه‌ ك زیاتر له‌ى وشه‌ بڕه‌سنه‌وه‌و له‌نهێنى ئى وشه‌ بفامن.

مه‌هانه‌ى سایكۆلۆژیناسه‌یل ئه‌را ئى باوه‌ته‌ له‌خوه‌شه‌ویسى كورپه‌ ئه‌را دایگ ده‌س وه‌پى ئه‌كا، چوینكه‌ ئه‌وان وه‌ خوه‌شه‌ویسییگ سه‌ره‌تایى و بنه‌ڕه‌تى نیه‌زاننه‌ى و هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش وه‌پیان له‌یواسه‌ له‌ ئه‌نجام ئه‌وه‌وه‌ دروس بوود ك دایگ هه‌وه‌جه‌و ئاره‌زووه‌یل كورپه‌ دابین ئه‌كا وه‌ك خواردن و دابینكردت سه‌لامه‌تى، ماناى ئه‌وه‌سه‌ ئه‌وان گووش نیه‌نه‌ ئه‌و په‌یوه‌ندى كویه‌نه‌یله‌ ك مینیگه‌وه‌ له‌ناونى دایگ و كورپه‌، ته‌نانه‌ت دویاى ئه‌وه‌ك دى هه‌وه‌جه‌ى وه‌ باوان نیه‌مینیگ .

(واتسۆن) تویه‌نست وه‌رگرى له‌ئه‌ڕاى چوینه‌یل خوه‌ى بكا وه‌به‌ڵگه‌ى لۆژیكى یا مه‌نتقیه‌وه‌، ئه‌ویش وه‌ ئه‌وه‌ك مناڵ ته‌نیا له‌وه‌ر خواردن نیه‌ ك دایگى توایگ، به‌ڵكوو هه‌وه‌جه‌یل فیزیایى وه‌ك دابینكردن گه‌رمایى و سه‌لامه‌تى لاى مناڵ وه‌پله‌ى نواتر تیه‌یگ. له‌ى باوه‌ته‌وه‌ شیه‌وكاره‌یل ده‌روینى و شونكه‌فتگه‌یل (فرۆید) توان له‌ده‌روازه‌یگ تره‌وه‌ بچنه‌ ناو پرسیار خوه‌شه‌ویسیه‌وه‌، ك ئه‌ویش له‌ده‌روازه‌ى نه‌خوه‌ش و پیره‌یله‌وه‌، چوینكه‌ ئه‌یانه‌ له‌گشت كه‌س و له‌گشت وه‌ختى زیاتر هه‌وه‌جه‌ وه‌ سووزدارى و خوه‌شه‌ویسى دیرن، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش شیه‌وكاره‌یل ده‌روین ئه‌یانه‌ به‌نه‌وه‌ ئه‌را سه‌رده‌م مناڵى و توان په‌یوه‌سى بكه‌نه‌ ئه‌و چشته‌یل ده‌روینى و كه‌م و كوڕیه‌یله‌ ك له‌قوناغه‌یل گه‌شه‌كردن مناڵ وجوود داشتگه‌ وه‌ قوناغ ده‌م(وه‌رگرتن تام)و قوناغ خود ده‌رخستن و قوناغ مامڵه‌و تاموه‌رگرتن له‌ خود و دونیاى فراوان ده‌یشت.

هارى هارلۆ هویر له‌وه‌ كرد ك ئى كیشمه‌كیشه‌ وه‌ ئه‌زموون له‌ تاقیگا چاره‌سه‌ر بكا، ئنجا ئه‌را ئه‌وه‌یش مه‌یموون هه‌ڵوژان، ئه‌ویش وه‌و مه‌هانه‌ ك مه‌یموون له‌ڕوى گه‌شه‌و فسیۆلۆژیه‌وه‌ له‌ ئاده‌میزاد نزیكه‌. هارلۆ كورپه‌ى مه‌یموون هاورد و له‌دایگى جیاى كرده‌وه‌و ته‌نیا وه‌ مه‌مه‌یگ شیر دیاگه‌ پى، دویاخریش چه‌ن كورپه‌یگ تر هاورد و دایگ ده‌سكردیگ ئه‌ڕایان دروسكرد له‌په‌ڕو و خورى له‌شیوه‌ى مه‌یموون و مه‌مگ به‌سیاگه‌ قه‌یانه‌وه‌و خستیاگه‌یانه‌ ناو قه‌فه‌س كۆرپه‌گه‌، دویاى ئه‌وه‌یش دایگیگ ده‌سكردو جویلیاگ دروسكرد هه‌ر لشیوه‌ى مه‌یموون، وه‌لى ئى دایگه‌ هه‌م گه‌رمایى داشت هه‌میش جویلیاگه‌وه‌، دى هارلۆ ئه‌ڕاى ده‌ركه‌فت ئه‌و كورپه‌یله‌ ك ته‌نیا وه‌ مه‌مه‌ ئمایه‌ت كریه‌ن فره‌ زه‌حمه‌ت تویه‌نستیان وه‌رده‌وام بوون له‌ژیان و ته‌نانه‌ت له‌ ئاینده‌ بویانه‌ مه‌یموونیگ هه‌راش بى هس و شه‌ڕه‌نگیز، وه‌لى ئه‌و مه‌یموونه‌یله‌ ك له‌بان دایگه‌ ده‌سكردگه‌ ئمایه‌ت كریان زیاتر هس داشتن و ته‌نانه‌ت ئه‌را ئسراحه‌تكردن چیانه‌ لاى دایگه‌ ده‌سكرده‌گه‌و حه‌ز له‌لى كردیان، وه‌لى ئه‌و گرووپه‌ مه‌یموونه‌یله‌ ك له‌بان دایگه‌ ده‌سكرده‌گه‌ ئمایه‌ت كریان تاڕاده‌یگ هویچ جیاوازییگ نه‌یاشتن وه‌ل كورپه‌ى ئاساییا له‌ڕوى سووزدارى و گونجیان. ئنجا هارلۆ ئسپات ئه‌وه‌ كرد ك ئاسووده‌یى و خود وه‌یه‌كه‌وه‌لكانن دایگ و كورپه‌ مایه‌ى شادى فره‌یگه‌و ئاسووده‌یى هس و سووز ئاینده‌یش دیارى ئه‌كا، ك یه‌یش وه‌رگریكردن یا دیفاعیشه‌ له‌وه‌ك خوه‌شه‌ویسى حه‌زیگه‌ بنه‌ڕه‌تى و سه‌ره‌تایى.

فرۆید وه‌رجه‌ به‌رپابوین جه‌نگ جه‌هانى، وه‌پى له‌یوا بوى ك گوایا ئاده‌میزاد و جه‌هان له‌بان ستوین غه‌ریزه‌و حه‌زه‌یل وسیاگه‌، وه‌لى وه‌رجه‌ ده‌س وه‌پیكردن جه‌نگ جه‌هانى ستوینیگ تر ئه‌ڕاى زیاى كرد، ك ئه‌ویش حه‌ز ویرانكارى و تون وتیژییه‌ ك هان له‌كیشمه‌كیشیگ  ئه‌زه‌لى و له‌ ئه‌نجامیش جه‌هان وه‌ سه‌ركه‌فتن لایه‌نیگیان كووتایى تیه‌یگ ئه‌گه‌ر كووتایى وه‌پى بایگ .

شاعرو ڕۆماننویسه‌یل ك وه‌ر ئه‌را جڵه‌و خه‌یاڵیان شل كه‌ن، وه‌پیان له‌یواسه‌ ك خوه‌شه‌ویسى وه‌ك ڕوحیگه‌و گه‌ردیگه‌ ناو ده‌ماره‌یل ئاده‌میزاداو هه‌ر وه‌ختیگیش ئاده‌میزاد مقه‌یه‌ت بوى له‌خوه‌شه‌ویسى ئه‌وه‌ بیگومان خوه‌شه‌ویسى به‌خشیگ و بووده‌ ئاده‌میزادیگ  داهینه‌ر یا موبدع و تواناى قوربانیداین دیریگ و له‌هه‌مان وه‌خت بووده‌ خاوه‌ن هویر وڕا. ئه‌وان خوه‌شه‌ویسى داوڕن له‌مه‌سه‌له‌ى غه‌ریزه‌ى جنسى و به‌رژه‌وه‌ندى و جه‌هان مادده‌و توان وه‌ پاكى له‌ بورج به‌رزیگ بمیننه‌وه‌و هه‌میشه‌ جوانترین پرسیار جواونه‌دریاگ ئه‌زه‌لیه‌ت بووگ، ئه‌وان له‌ مه‌سه‌له‌ى خوه‌شه‌ویسى كوڕ و دویه‌ته‌یله‌وه‌ چنه‌ ناو و خه‌نه‌ى وه‌رجه‌ په‌یوه‌ندى ناونى كورپه‌و دایگ ، ئه‌ویش وه‌و مه‌هانه‌ ك كورپه‌یش به‌رهه‌م خوه‌شه‌ویسیه‌و غه‌ریزه‌ى جنسى(سیكس) ته‌نیا كرده‌ویگ داوڕیاگ فسیۆلۆژیه‌.

به‌شیگ له‌ فه‌یله‌سووفه‌یل و سۆفیگه‌ره‌یلیش خوه‌شه‌ویسى كه‌نه‌ دیارده‌یگ ئه‌زه‌لى و وه‌پیان له‌یواسه‌ خوه‌شه‌ویسى یه‌كه‌م دیارى  بوى ك خوداوه‌ند داره‌ى ئاده‌میزاد، دى هه‌ر وه‌ بوونه‌ى ئه‌و خوه‌شه‌ویسییشه‌وه‌ بوى ك ئاده‌میزاد تویه‌نست خوداوه‌ند راسه‌قینه‌ى بوینیگه‌وه‌و جیاى بكاده‌وه‌ له‌ خوداوه‌نده‌یل بویچگ و ده‌سكرد. ئه‌وان وه‌پیان له‌یواسه‌ وه‌ختى ك ئاده‌میزاد ئاشق خودا بوود دى گشت دروسكریاگ یا مه‌خلووقات و ده‌سكرده‌یل تر ئى دونیا وه‌ خه‌یاڵ تیه‌نه‌ وه‌رچه‌و.

سیاسه‌تیش هه‌ر له‌ زویه‌وه‌ گه‌ردیگه‌ شوون گشت كاڵاى نرخداریگ ، ئه‌ویش وه‌و مه‌به‌سه‌ ك ده‌سه‌وه‌رى بكاو له‌هه‌مان وه‌خت بخه‌یگه‌ى خزمه‌ت ئامانجه‌یل خوه‌ى، ئنجا وه‌ختیگیش ك خوه‌شه‌ویسى و لایه‌نگرى تیه‌یگه‌ مه‌یدان مامڵه‌و سیاسه‌ته‌وه‌، دى ئه‌و وه‌خته‌ ئه‌و هه‌مگه‌ ڕه‌ونه‌ق و جوانیه‌ وه‌ جاریگ له‌ده‌س ده‌یگ ك شاعر و سۆفیگه‌ره‌یل خه‌و وه‌پیه‌وه‌ دوینن.

ئیوه‌ ته‌ماشاى ئه‌وه‌ بكه‌ن، ك خوه‌شه‌ویسى ئه‌را فریشته‌و حوریه‌یل به‌هه‌یشت له‌یوا ئه‌كا ك جایه‌ڵ جوانه‌یل وه‌ گورجى و كوتپڕ ئى جه‌هانه‌ هیلنه‌ جى و له‌ كرده‌وه‌یل خودكوشى وه‌ره‌و لاى ئه‌وان ڕى بگرنه‌وه‌رن، ته‌ماشا بكه‌ن ك چوین خوه‌شه‌ویسى ژیان دونیا له‌یوا ئه‌كا ك ئنسانیه‌ت هه‌ر رووژیگ و داهینان یا ئبداعیگ باریگه‌ به‌رهه‌م وه‌و ئومیده‌ ك بڕه‌سیگه‌ خوه‌شى و خوه‌شه‌ویسى خاسیگ له‌بان ئى دونیا.

سیاسه‌ت ده‌سه‌وه‌ر گشت خوه‌شه‌ویسیه‌یل ئه‌كا ئه‌را خزمه‌ت ئامانجه‌یل سیاسى، ئنجا ئه‌و خوه‌شه‌ویسیه‌ چ خوه‌شه‌ویسى خوداوه‌ند بوود یا خوه‌شه‌ویسى ژن یا خیزان.

هه‌ر ئه‌وه‌یش مه‌ندگه‌ بویشیم: ك خوه‌شه‌ویسى ئه‌و وشه‌ یا كه‌لیكه‌سه‌ ك هویچ وه‌ختى له‌ باسكردنى تیر نیه‌ویمن و هویچ وه‌ختى وه‌ هویچ تاریفیگیش دڵمان پڕ ئاو نیه‌وگ و هه‌میشه‌ ئه‌گه‌ر پرسیاریگیش بووگ له‌یوا زانیم ك تازه‌ له‌لیمان كریه‌یگ.