سامیه‌یل كى بوینه‌؟

شفق نيوز

سڵام خودا له‌لى، ئه‌یه‌ بیجگه‌ ئه‌وه‌ك ئى ناوه‌یله‌ له‌ڕوى زانستیه‌وه‌ ناوناینیگ زووانگه‌ریه‌ ك وه‌ ئه‌وانه‌ ئویشریه‌یگ قسه‌ وه‌پى كردنه‌.

زووانه‌ سامى ئه‌وانه‌ك ئمڕوو دگان وه‌پیان نریاگه‌، بڕیگ زووان تایبه‌تن و هه‌ر یه‌ك له‌ ئاشوورى بابلى یا ئه‌كه‌دى و كه‌نعانى و فینیقیه‌یل و ئارامى و سریانى و عبرى و عه‌ره‌بى حه‌به‌شى گریگه‌ خوه‌ى و له‌ زووانه‌یل ئه‌یانه‌ چه‌ن لایه‌نیگ جویر یه‌ك كریه‌یگه‌ دى و له‌هه‌مان وه‌خت جیاوازى دیریگ وه‌ل بڕیگ له‌ زووانه‌یل تر ك نزیكتریان مه‌ردمان(حام)یه‌. ئنجا له‌گشت زووانه‌یل سامى هاوشیوه‌ كریه‌یگه‌ دى له‌ناونى وشه‌یل سه‌ره‌كى.

زانایه‌یل هان له‌و باوه‌ڕه‌ ك نیمچه‌ دویرگه‌ یا جه‌زیره‌ى عه‌ره‌بى شوون وماواى شارستانیه‌ت سامیه‌یله‌و خاك سامیه‌یل یه‌كه‌مه‌، هه‌رچه‌نى هویروڕاى جیاواز هه‌س له‌ى باوه‌ته‌وه‌، وه‌لى له‌ى دویرگه‌ ئه‌را یه‌كمجار شارستانى ئاده‌میزاد په‌یا بویه‌ له‌تاریخ ئاده‌میزادو گشت شارستانیه‌یل كویه‌ن له‌بان ئى شارستانیه‌ته‌ بنیات نریانه‌ له‌جه‌هان، ك ئه‌ویش په‌یكردن وه‌ كشتوكاڵ بویه‌و ئه‌وه‌ك جى گومان نیه‌ ئه‌وه‌سه‌ ك مه‌ردم نیشته‌جى دویرگه‌ى عه‌ره‌ب ئه‌وانه‌ن ك ئى شارستانیه‌ته‌ جیواز كردن ئه‌را گشت جه‌هان له‌ ئه‌نجام كوچكردن وه‌رده‌وامیان وه‌رجه‌ هه‌زاران ساڵ وه‌رجه‌ ئیسه‌ ئه‌را ناوچه‌ى(هلال الخصیب)، ك له‌سه‌رده‌م چه‌رخ وه‌فرین چواره‌م و كووتایه‌گه‌ى ك تا هه‌زار ساڵ دریژه‌ كیشاو له‌ ده‌وروه‌ر 15 هه‌زار ساڵ وه‌رجه‌ زایین كووتایى هات، ئه‌ویش له‌شوون ئه‌و وشكه‌ ساڵیه‌ ك وڵات گرته‌وه‌ له‌سه‌رده‌م گه‌رمى ك ئیسه‌ جه‌هان وه‌پیا گوزه‌ر ئه‌كا.

به‌ڵگه‌ى جوگرافى ئه‌را داناین نیمچه‌ دویرگه‌ى عه‌ره‌ب له‌باوه‌ت شوون وماواى ژیان سامیه‌یل له‌بان ئه‌وه‌ بنیات نریاگه‌ ك ئى وڵاته‌ گشتى بیاوانه‌و له‌ سێ لاوه‌ ده‌ریا ده‌ورى داگه‌و له‌وه‌ختى ك مه‌ردم زیاى كه‌ن له‌شوون ته‌نگه‌ ك گونجیاگه‌ ئه‌را ژیانیان ئه‌وه‌ ئه‌وانیش گه‌ردنه‌ شوون لایه‌ن ژیارى یا حزارى خاستریگ و له‌ زه‌ویه‌یل باكوور كه‌فیگه‌ ده‌سیان ك هاوسان وه‌لیانا، یه‌یش ره‌سنیگه‌مانه‌ به‌ڵگه‌ى ئابوورى ك ئویشیگ مه‌ردمه‌یل كوچكه‌ر دویرگه‌ یا جه‌زیره‌گه‌ هه‌میشه‌ وه‌ نیمچه‌ ورسگى ژیانه‌و(هلال الخصیب) یا سوریا جویر ئه‌وه‌ك دویاخر ناونریا یا ڕووژهه‌ڵات ده‌ریاى چه‌رمگ ناوڕاس نزیكترین ناوچه‌ بوى ئه‌ڕایان و ئه‌وه‌ك بتوان له‌ورا بكه‌فیگه‌ ده‌سیان.

له‌ ده‌وروه‌ر 3500 ساڵ وه‌رجه‌ زایین، كوچكردن سامیه‌یل له‌ نیمچه‌ دویرگه‌ى عه‌ره‌بیه‌وه‌ ڕویكرده‌ باكوور خوه‌رهه‌ڵات تا ئه‌وه‌ بوى گه‌شتكه‌ره‌یلیان په‌خشه‌و بوى له‌ناونى مه‌ردمان سۆمه‌رى له‌وڵات ناونى دوچه‌مان ك سۆمه‌ریه‌یل له‌ورا نیشته‌جى بوین و شارستانیه‌تیگ فره‌ پیشكه‌فتگ داشتن و تاریخ باسیان ئه‌كاو دویاخر وه‌ناو بابلیه‌یل ناو نریان و له‌وه‌ختیگ ك سامیه‌یل وه‌ل مه‌ردم غه‌یره‌ سامیا ژن وژنخوازین كه‌فته‌ ناونیان له‌ناوچه‌ى دجله‌و فورات، دى له‌ ئه‌وانه‌وه‌ هووكارى بیناسازى و ژیان و دروسكردن خانگ بوین و زووان سامى په‌خشه‌و بوى.

له‌شوون كووچكردن یه‌كه‌میش وه‌ هه‌زار ساڵیگ ، كووچكردنیگ تر ڕویدا له‌ ده‌یشتایه‌یل، ك ئه‌ویش ئه‌وه‌ بوى ئاموریه‌یل هاتن و له‌بان به‌رزایه‌یل باكوور سوریا دابه‌ش بوین و ئى كووچیشه‌ ئه‌و ملله‌تیشه‌ گرته‌وه‌ ك به‌رزایه‌یل كنار ده‌ریا داگیر كردوین و ناویان نریا وه‌ كه‌نعانیه‌یل. ئنجا بڕیگ  كومه‌ڵه‌ى تر له‌ وڵات عه‌ره‌بى هاتنه‌ ده‌یشت و ئارامیه‌یل چینه‌ ناوڕاس سوریاو ناوچه‌ى دیمه‌شق و عبرانیه‌یلیش له‌به‌ش باشوور وڵات نیشته‌جى بوین.

له‌یه‌كه‌وده‌ره‌یل وه‌ گشت جیاوازى و هویروڕاى جیاوازیانه‌وه‌، ئسپات ئه‌وه‌ كردنه‌ ك مه‌ردم نیشته‌جى ناوچه‌ى عه‌ره‌بى گشتیان بنه‌چه‌كیان یه‌كیگه‌و ناوى نریاگه‌ سامى و یه‌یش هووكاریگ بویه‌ ئه‌را ئه‌وه‌ك وه‌ئاسانى وه‌ل یه‌كا بگونجیه‌ن و زووانیان یه‌كیگ بووگ. وه‌ل ئه‌وه‌یشا ئه‌و شیه‌وكردنه‌یل ئه‌كادیمیه‌ ك رووژ وه‌ڕووژ گه‌وراتره‌و بوون و پیشكه‌فتن وه‌خوه‌یانه‌وه‌ دوینن، چنه‌وه‌ ئه‌را كتاو تاریخ و بیجگه‌ ئه‌وه‌یش دوینستنه‌وه‌ى شوونه‌واره‌یل و ئه‌ڵه‌وگه‌ردانن ئه‌و نویسریاگه‌یله‌ ئه‌را بان زووان ئیسه‌، گشت ئه‌یانه‌ ئسپات ئه‌وه‌ كه‌ن ك كومه‌ڵه‌ ملله‌ته‌یل سامى ملله‌ته‌یلیگن وه‌ل یه‌كتراو له‌ یه‌ك خاڵ سه‌ره‌كی ڕه‌سنه‌ یه‌ك، ك ئه‌ویش ئه‌وه‌سه‌ یه‌ك خوین و یه‌ك خیزانن و بیجگه‌ ئه‌وه‌یش هووكار ژیان هاوبه‌ش له‌ ناونیان و زووان و كه‌ش وهه‌واو ژینگه‌و چوگرافیایش ئسپات ئه‌و چشته‌ كردگه‌.

 

سه‌رچاوه‌: ماڵی کوردان