جه‌نگ شيعه‌ - سنى سێيه‌م

عه‌لى  حسێن فه‌يلى

شه‌فه‌ق نيوز/ حاڵ حازر نزيكه‌ى 7 مليار كه‌س له‌بان ئى گووشه‌ى زه‌ويه‌ ژيه‌ن، له‌ناونيانيش ملياريگ و شه‌شسه‌د و په‌نجا مليۆن موسڵمان، ك 23% له‌ مه‌ردم نيشته‌جى زه‌وى پيكهاوردنه‌، يه‌يش ماناى ئه‌وه‌سه‌ له‌ هه‌ر چواركه‌سيگ يه‌كيگ موسڵمانه‌، له‌ناونى گشت 10 موسڵمانيگيش يه‌كيگى شيعه‌س، ئمجا ناتويه‌نيم حاشا له‌و راسيه‌ بكه‌يم ك ئسلام سه‌رده‌م له‌ حاڵه‌تيگ ناسه‌ركه‌فتگ ژيه‌ێد له‌ساى كاريگه‌ره‌يل جه‌نگ و كيشمه‌كيشه‌يل ناوخوه‌يى و مه‌زه‌وى و ناوچه‌يى و نه‌ته‌وه‌يى، وه‌لێ ئى كاره‌ تايبه‌ت وه‌ موسڵمانه‌يل وه‌ته‌نيا نيه‌، چوينكه‌ له‌ قوناغه‌يل مێژوويى گوزه‌يشته‌ مه‌سيحيه‌يل له‌ناونى ساڵه‌يل 1618 تا 1648 له‌ساى جه‌نگ مه‌زه‌وى ژيان ك ناوى نريا جه‌نگ سى ساڵ، ك گشت مێژوو خوه‌رئاوا كه‌فتنه‌ ژير كاريگه‌رى ئه‌و جه‌نگه‌ تا ئه‌وه‌ بوى وه‌ ئمزاى ريككه‌فتن ويستفاليا له‌ 1648 كپه‌و كريا، ئه‌ويش دوياى كوشتار فريه‌يگ له‌ناونى پرۆتستانت و كاسۆليك، ك دوياخر له‌يوا كرده‌ خوه‌رئاوا ئايين له‌ ده‌سڵاته‌يل هه‌تاهه‌تايى دويره‌و بخه‌ێد، ئه‌ويش له‌وه‌ر ئه‌وه‌گ باوه‌ڕى ئه‌وه‌ بوى ك ئايين هووكار ئه‌و جه‌نگه‌يله‌ بويه‌ د، وه‌لێ ئايا موسڵمانه‌يل هه‌مان ڕى ئه‌گرنه‌ وه‌ر دوياى جه‌نگه‌يل سه‌رده‌م مه‌زه‌وى؟ گومان له‌تى نيه‌ ك دوياى رووشنهويرى ره‌گه‌زيه‌ت، ئايين گه‌وراترين توانايگه‌ له‌بان دروسكردن كراهيه‌ت و تون وتيژى!

 

جوور ئه‌وه‌گ كه‌فته‌ وه‌رچه‌ومان، مێژوو جه‌نگه‌يل مه‌زه‌وى ئه‌وه‌ ده‌رخست ك به‌رپابوين ئيچنه‌ جه‌نگه‌يليگ هه‌وه‌جه‌ وه‌ يه‌ك لايه‌ن ديرێد، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌يش به‌سه‌ ك لايه‌نيگ مه‌زه‌وى زاڵ بدێده‌ بان لايه‌نيگ تر مه‌زه‌وى تا بدێده‌ هووكار به‌رپاكردن جه‌نگ، وه‌لێ وه‌ ئاسانى كپيه‌و ناكاو زه‌ره‌ده‌يليشى فريه‌ن تاڕاده‌يگ ئه‌دێده‌ هووكار له‌ناوچگن حكومه‌ته‌يل و رژيمه‌يل سياسى، ئمجا له‌ جه‌نگه‌يل مه‌زه‌وى رووڵه‌يل يه‌ك ملله‌ت وه‌شكيه‌نه‌ يه‌كه‌وه‌و يه‌كترى ئه‌كوشن و يه‌كترى ده‌رئه‌كه‌ن وه‌بى ئه‌وه‌گ ئحساس وه‌ سزاى وژدان بكه‌ن له‌ساى ئه‌و فه‌توايه‌يله‌ ك ڕى وه‌و كرده‌وه‌يله‌ وه‌پيان ئه‌ياد!! يه‌يش خاڵيگ گرينگ و گه‌وهه‌ريه‌ له‌وه‌گ جه‌نگه‌يل مه‌زه‌وى هويچ مانايه‌يل پيرووزيگ ئه‌را نه‌ته‌وه‌و نيشتمان و ئاده‌ميزاد نايلێده‌و.

 

عراقيش يه‌كيگه‌ له‌و ده‌وڵه‌ته‌يله‌ ك تويش جه‌نگ مه‌زه‌وى وه‌رده‌وام هات ئه‌را ماوه‌ى ده‌يه‌يگ له‌ رووژگار، ئه‌گه‌ريش بنوڕيمنه‌ خه‌ريته‌ جوگرافيه‌گه‌ى و ناوچه‌يل هه‌رێم كوردستان له‌لى ده‌ربكه‌يم ك كوشتار و ته‌هجير وه‌ بوونه‌ى جه‌نگ تايفيه‌و نه‌يه‌ خوه‌ى و ته‌نيا ئه‌را يه‌ك كه‌سيش ك وجوود نه‌ياشت له‌ هه‌رێم، ئه‌تويه‌نيم بويشيم پاريزگايگ يا شاريگ له‌ى وڵاته‌ نه‌مه‌ند پرشه‌ى ئه‌و جه‌نگه‌ وه‌پى نه‌ڕه‌سێد، يه‌يش وه‌و مانا ئه‌گه‌ر ناوچه‌يل سنى شوونه‌واريگ كاولكارى و كوشتار راسه‌وخۆ و پڕ حه‌ساسيه‌ت له‌تى ده‌ربكه‌فێد، ئه‌وه‌ ناوچه‌يل شيعه‌يش له‌ ناوڕاس و باشوور تويش ته‌قينه‌وه‌يل ئه‌ياد و ئه‌دێده‌ هووكار فه‌وتانن ژيان مه‌ردمان فريه‌يگ له‌ بازاڕ و ناوچه‌يل مه‌ده‌نى گشتى له‌ئاكام ئه‌و جه‌نگه‌ ك هووكارى هه‌ڵه‌ى جه‌نگ ئه‌هليه‌ وه‌ ئه‌وه‌گ هويچ وه‌ختيگ تايبه‌ت وه‌ مه‌ردم مه‌ده‌نيه‌و نيه‌، به‌ڵكوو جه‌نگيگ پڕ سياسيه‌و وه‌رگ مه‌زه‌وى پووشاگه‌.

 

كوشت و كوشتار و كاولكارى ئه‌وه‌ نيه‌ ك گرووپه‌يل ترۆريستى جوور قاعيده‌و داعش وه‌ ته‌نيا به‌راى كردوێن، به‌ڵكوو لايه‌ن و گرووپه‌يل سه‌ر وه‌ هه‌ردوگ تايفه‌گه‌ نانه‌سه‌وه‌ى ك كاره‌يل توڵه‌سه‌ندن خويناوى له‌تى جييه‌و بويه‌ وه‌ سه‌ڵاحيه‌تيگ وه‌رده‌وام ئه‌را ساڵه‌يل تريش.

 

ئه‌گه‌ريش فه‌رز بكه‌يم ك كرده‌وه‌ى ته‌قاننه‌وه‌ى مه‌زارگه‌يل له‌ سامه‌ڕا له‌ 22 شوبات 2006 قوناغ يه‌كه‌م بوى ئه‌را جه‌نگ تايفى ناونى سنى و شيعه‌ له‌ شاريگ ك 65% له‌ مه‌ردم عراق وه‌ پيرووز زاننه‌ى بيجگه‌ 10% له‌ موسڵمانه‌يل جه‌هان، ئه‌وه‌ شه‌پۆله‌يل توڵه‌سه‌ندن و قوربانيه‌يل فريه‌ن وه‌ جووريگ ك تائيسه‌ وه‌ ته‌مامى ئامار نه‌كرياگه‌.

 

وه‌ل ئه‌وه‌يشا نه‌ته‌وه‌يل يه‌كگرتگيش شماره‌ى ئه‌و قوربانيه‌يله‌ ك له‌ئاكام ئه‌و كرده‌وه‌يله‌ روێدا له‌ ئادار 2003 تا حزه‌يران 2006 وه‌ نزيكه‌ى 150 هه‌زار قوربانى مه‌زه‌نه‌ كرد، وه‌لێ دوياى به‌رپابوين ئه‌و جه‌نگه‌يله‌ سه‌رچه‌وه‌يليگ له‌ ناونيشانيش گووڤار لانسيت ئه‌و قوربانيه‌يله‌ وه‌ نزيگه‌ى 600 هه‌زار قوربانى مه‌زه‌نه‌ كردنه‌.

 

بيجگه‌ ئه‌وه‌يش جوور ئه‌وه‌گ مه‌ردمانيگ باسى ئه‌كه‌ن، قوناغ دويه‌م له‌وه‌وه‌ روێدا ك هيزه‌يل حكومى په‌لامار خوه‌ينيشانده‌ره‌يل دا له‌ مه‌يدانه‌يل مانگرتن له‌ شار فه‌لوجه‌ له‌ ئه‌نبار له‌ نيسان 2013، ك له‌تى كرده‌وه‌يل ترۆريستى به‌رزه‌و بوى و ره‌سيه‌ راده‌ى ده‌ركه‌فتن فراوانتر داعش و داگيركردن سێكوتى رويوه‌ر عراق و هه‌ر وه‌و خاتريشه‌ ده‌يان هه‌زار كوشيان و مليۆنه‌ها كه‌سيش كووچ كردن و واين له‌ ناوچه‌يل خوه‌يان و شماره‌يگ له‌ شار و ئاوايى ويران كريان و دى نازانيم ئايا ئى وڵاته‌ تواناى وه‌رگه‌گرتن قوناغ سێيه‌م ئيچنه‌ جه‌نگيگ ديرێد؟! ئه‌گه‌ريش هه‌رێم كوردستان له‌لى ده‌ربكه‌يم و مه‌ردم باقى ناوچه‌يل عراقيش وه‌ نزيكه‌ى 30 مليۆن كه‌س هساو بكه‌يم و شماره‌ى بويچگيگيش ئه‌را قوربانيه‌يل دابنه‌يم ك ئه‌ويش 300 هه‌زار قوربانيه‌ ك نيمه‌ى ئه‌و شماره‌ى پيشبينيكرياگه‌سه‌، ئه‌وه‌ له‌ خاسترين حاڵه‌ته‌يليگ هه‌ر يه‌ك كه‌س له‌ جه‌م 100 كه‌س بويه‌سه‌ قوربانى جه‌نگ ئه‌را ده‌يه‌يگ له‌ رووژگار.

 

ئه‌گه‌ريش شماره‌ى كووچبه‌ره‌يل جه‌وله‌ى دويه‌م له‌ 2013 تا رووژ ئمڕوو وه‌ چوار مليۆن كه‌س مه‌زه‌نه‌ بكه‌يم، ئه‌وه‌ ماناى ئه‌وه‌سه‌ ك هه‌ر هاووڵاتييگ له‌ جه‌م شه‌ش هاووڵاتى عراقى وايه‌و ماڵه‌گه‌ى وه‌ زه‌ره‌د چيه‌، ئاشكرايشه‌ ك شوونه‌يل نيشته‌جيكردن په‌نابه‌ره‌يليش موور مه‌زه‌وى له‌بانيان زاڵ بويه‌.

 

ئه‌گه‌ر وه‌ ديد ئعتباره‌و ته‌ماشاى ته‌نيا چوار پاريزگاى سه‌ڵاحه‌دين و موسڵ و ئه‌نبار و دياله‌ بكه‌يم ك 83 قه‌زاو ناحيه‌ له‌خوه‌يان گرتنه‌و شماره‌ى مه‌ردمه‌گه‌يان له‌ 8 مليۆن كه‌س كه‌متر نيه‌، ئه‌وه‌ دوينيم زه‌ره‌ده‌يلى فريه‌ن وه‌شيوه‌يگ ك نازانيم وه‌ چه‌نيگ مه‌زه‌نه‌ى بكه‌يم؟! ئاشكرايشه‌ ك فيشتر له‌ 70% له‌ مه‌ردمه‌گه‌يان كووچكه‌ر و كووچبه‌رن، ئمجا وه‌ گووره‌ى ئاماره‌يل ئه‌وه‌ ده‌ركه‌فتگه‌ ك بار شيعه‌ له‌ بوار فريه‌يگه‌و خاستر نيه‌ وه‌ گووره‌ى ئه‌و ته‌قينه‌وه‌يله‌ ك فيشتر ئه‌ياده‌ تويش لايه‌نگره‌يل ئى مه‌زه‌وه‌، ئمجا وه‌گووره‌ى ئه‌و كرده‌وه‌يله‌ ئايا عراق چ شيوازيگ خاستره‌ له‌لاى؟! ده‌وڵه‌تيك فريه‌ ئايينى و جوراوجوور ك سه‌دان ساڵ وه‌بى كيشه‌يل گه‌وراى مه‌زه‌وى ژيان، يا ئاينده‌يگ ئه‌را رووڵه‌يل يه‌ك مه‌زه‌و ك بايه‌سه‌ له‌ ده‌رياچه‌يگ خوين گوزه‌ر بكا؟!

 

جى داخه‌ حاڵ حازر سياسيه‌يل سنى و شيعه‌ هووكار مه‌زه‌وى ئه‌يه‌رنه‌ كار ئه‌را دژايه‌تى يه‌كترى و وتاره‌يليانيش ئاگر له‌لێ وارێد و جه‌نگه‌يليان فيشتر خويناوى و كاولكاريه‌، چوينكه‌ ئايدۆلۆجياى حزبى و ديده‌يليان ئه‌را خواست ده‌سڵات سبووغ كردنه‌ وه‌ ره‌نگ مه‌زه‌وى و شماره‌ى قوربانيه‌يليش له‌ شماره‌يل سيانييه‌و به‌رزه‌و ئه‌دێ ئه‌را چوارى و په‌نجى و شايه‌ت بدێده‌ شه‌شييش.

 

له‌ جه‌نگه‌يل ده‌سڵات و نفوز سياسى ناونى هه‌ردوگ جه‌مسه‌ر شيعه‌و سنييش م ئاڵشت بوى ئه‌را تايفى، ئايا عراق فريه‌ ئايينى و مه‌زه‌وى ئه‌تويه‌نێد وه‌و جووره‌ هوير بكا له‌ دوسى وه‌ ئه‌وه‌گ زه‌ره‌دمه‌ن گه‌ورايگه‌, نه‌دێده‌ مه‌يدانيگ كيشمه‌كيش ناونى ئه‌و جه‌مسه‌ره‌يله‌ له‌يه‌ فيشتر؟ وه‌لێ بايه‌سه‌ ئه‌وه‌يش بزانيم ك عراق ئاينده‌ نه‌يرێد ئه‌گه‌ر نه‌دێده‌ وڵاتيگ دوير له‌ كيشه‌يل مه‌زه‌وى و ئاشكرايشه‌ ك ئه‌گه‌ر مه‌رزه‌يل جه‌نگ فراوانه‌و بدێ، ئه‌وه‌ ماناى سه‌ركه‌فتن هويچ لايه‌نيگ نيه‌.

 

ئمجا هه‌رچه‌نى هاوار بيلايه‌نى به‌رزتر بدێ له‌ داواكارى ئعتدال و فيشتر رووشن بدێ وه‌ل وتار ئارام پياوه‌يل ئايين بسينه‌يلى كه‌من، وه‌لێ بايه‌سه‌ هاوسه‌نگييگ بدێ له‌ناونى په‌يوه‌نديه‌يل سياسى و مه‌زه‌وى وه‌ل ده‌وڵه‌ته‌يل تر و بايه‌سه‌ په‌يوه‌نديه‌يل سياسى داشتوێد وه‌ل گشت ده‌وڵه‌ته‌يل، وه‌لێ نه‌بايه‌د نفوز مه‌زه‌وى و ده‌خاڵه‌ت له‌ كاروبارى زاڵ بدێ، چوينكه‌ جياكردنه‌وه‌ى په‌يوه‌نديه‌يل سياسى له‌ مه‌زه‌وى و ئداره‌كردن ئى بارودوخه‌ له‌ عراق ئه‌زموون سه‌ختيگه‌ ئه‌ياده‌ تويش گشت لايه‌نه‌يل وه‌تايبه‌ت حكومه‌ت به‌غدا تا ڕى وه‌ ده‌سوه‌پيكردن گه‌شت تازه‌يگ له‌ جه‌نگ تايفى نه‌يه‌ێد.

عه‌لى حسێن فه‌يلى