داب و نه‌ریتمان

شفق نيوز

وه‌ێ جوره‌ چه‌ن داب و نه‌ریتێگ له‌لامان دروس ئه‌دێ و ڕوژانه‌ ئه‌نجامێ ئه‌یه‌یم و وه‌پێ ئه‌ێوژن عاده‌ته‌یل ڕوژانه‌ ، بێجگه‌ ئه‌وه‌یش عاده‌ته‌یلێ دیریم ك ڕوژه‌یل پشو یا كوتایی هه‌فته‌ ئه‌نجامیان ئه‌ده‌یم جور بازاڕ كردن و به‌عزێ به‌رنامه‌یل وه‌رزشی و هونه‌ری و ڕوشنهوێری و كومه‌ڵاێه‌تی و ئمجا ئى عاده‌ته‌یله‌ ئه‌دیده‌ یه‌ك خسوسیه‌ت تایبه‌ت وه‌ هه‌ر كاممان ك جیاوه‌زمان ئه‌كا وه‌ل كه‌سه‌یلتر، یه‌ له‌ ئاستی تاكه‌ كه‌سی.

ئێ بازنه‌ له‌ تاكه‌كه‌سی گه‌پتره‌و ئه‌دێ تا ئه‌ڕسێگه‌ ئاست خانه‌واه‌ ك هه‌ر خانه‌واده‌ێگ داب و نه‌ریت و شێوه‌ێ ڕه‌فتار خوه‌ێ دێرێ جور گرده‌و بوێن له‌ ماڵ باپیره‌ یا داپیره‌ له‌ كوتایی هه‌فته‌و وه‌یه‌كه‌وه‌ دانیشتن و نان خواردن.

خانه‌واده‌یلیش وه‌ل یه‌كتری كومه‌ڵگاێ دیاری كریاگێگ پێك ئه‌یه‌رن ك شێواز تایبه‌ت وه‌خوه‌یان له‌ ژیان و ته‌عبیر كردن له‌ خوه‌شی و ناخوه‌شی و بونه‌یل جیاواز دێرن له‌ فه‌ن ئه‌یده‌یل ئاینی و نیشتمانی و نه‌ته‌وه‌یی و ئاهه‌نگه‌یل سویر و سونه‌ت كردن و هتد...

واتاگه‌ێ :

*هه‌ر كومه‌ڵگاێگ وه‌داب و نه‌ریت و ڕه‌فتاره‌یل كومه‌ڵاێه‌تی دیاری كریاگێگ له‌ شێواز ژیان و له‌ بونه‌یل جیاواز خوه‌شی و ناخوه‌شی جیاوازه‌ وه‌ل       كومه‌ڵگاێگتر ك مناڵه‌یل له‌ باوگ و باپیریان جور میرات ئه‌ڕایان ئه‌مینێگه‌جی ، و یه‌یش ئه‌دێده‌ به‌شێگ له‌ ناسنامه‌ێ و ئه‌دێده‌ به‌شێگ له‌ كلتورێ.

*نه‌ته‌وه‌یل یه‌كگرتگ له‌ ساڵ 2003 جارنامه‌ى كلتورغه‌یرمادی بڵاو كرده‌و و خوازیار پاراستن كلتور غه‌یر مادی بوێ ك ئه‌ویش خوه‌ێ له‌ داب و نه‌ریت سه‌ر زوانی ئه‌ێونێده‌و ، له‌وانه‌یش زوان جور ڕێكارێگ ئه‌ڕا ته‌عبیر كردن له‌ كلتور غه‌یر مادی  جور به‌عزێ قسه‌ و ڕه‌فتار سه‌ر زوانی و موسیقا و گورانی مه‌حه‌لی.

هه‌میش كلتور خوه‌ی له‌ فه‌ن هونه‌ر و داب و نه‌ریت نمایشی له‌ فه‌ن هه‌ڵپه‌ڕگه‌ له‌ بونه‌یل شادی و ئه‌یده‌یل و جنگ تایبه‌ت و ڕه‌فتاره‌یل كومه‌ڵاێه‌تی و ئاینی له‌ فه‌ن ڕوژگ مانگ پیروز ره‌مه‌زان و شێواز ئاهه‌نگ گێڕان ئه‌وێنیِده‌و.

هه‌میش به‌عزێ ڕه‌فتاره‌یل تایبه‌ت وه‌ سروشت له‌ فه‌ن وه‌كار بردن گیایه‌یل ده‌رمانی و به‌عزی چالاكیه‌یل هونه‌ری و كار ده‌سی ك ئه‌یه‌ خوه‌ێ نیاز وه‌ نویسان باوه‌تێگ وه‌ته‌نیا دێرێ.

ڕێكخراو یونسكو هه‌ر دو ساڵ جارێگ چه‌ن دوسیه‌ێگ له‌ وڵاته‌یل ئه‌ندام وه‌رئه‌گرێ و له‌ شوون هه‌ڵسه‌نگاندنی ، ڕه‌زامه‌ندی له‌ بانیان ئه‌یا ، ئه‌ڕا ئه‌وه‌گ ڕه‌ینترین كلتور فه‌رهه‌نگی غه‌یره‌ مادی بپارێزێ.

چ چشتێگ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ داب و نه‌ریتمان ئه‌كا ؟ له‌ سه‌رده‌م خێرایی ژیان و جه‌هانگیری و ئاگایی له‌ ڕوشنهوێرى جه‌هان ك بوێه‌سه‌ به‌شێگ سه‌ره‌كى له‌ ژیانمان ، به‌عزێگمان وه‌چه‌و سوك ئه‌نوڕێده‌ كلتور و فه‌رهه‌نگ خوه‌ێ له‌وه‌ر جیاوازیی وه‌ل فه‌رهه‌نگ كه‌سه‌یلتر.

ئه‌ڕا نمونه‌ ئاهه‌نگه‌یل عه‌ید : شاێه‌د له‌ى ڕوژه‌یلمانه‌ بێزارمان بكا ، نه‌گ له‌وه‌ر ئه‌وه‌گ عه‌ید جور جاران نییه‌ ، ك فه‌ره‌ جار ئێ قسه‌یله‌ له‌یه‌كه‌ و له‌وه‌كه‌ ئه‌ژنه‌ویم ، وه‌لێ ڕاسیه‌گه‌ێ ئه‌وه‌سه‌ عه‌یده‌گه‌ هه‌مان عه‌یده‌ ، وه‌لێ یه‌ ئیمنه‌یم ك له‌ فه‌ن جاران نییم.

جورێگ ئه‌پمان هاتگه‌ ، فریه‌ بایخ ناده‌یمه‌ به‌عزێ كاروبار ژیان و جه‌هانگیری بردگه‌سه‌مان وه‌ره‌و ده‌و كردن له‌ شوون ئاره‌زو و ئاواته‌یلمان ، تا سه‌ره‌نجام بوێنیم ك ژیان پیشى له‌ لیمان گردگه‌ و سود ئه‌لێ نه‌وردیمه‌.
هوكار یا سه‌به‌به‌یلتریش هه‌ن له‌ فه‌ن نادانی و گرنگی نه‌داین و وه‌چه‌و سوك ته‌ماشا كردن كلتور و كه‌له‌پور باوگ و باپیره‌یلمان و ڕوشنهوێریه‌گه‌مان ك هه‌ڕه‌شه‌ له‌ داب و نه‌ریته‌یلمان ئه‌كا و ئه‌گه‌ر هه‌ر له‌یوا بمینیم كه‌م كه‌م دوێرى له‌ ناسنامه‌ێ خوه‌مان ئه‌گریم ، تاوه‌ختێگ ئه‌ێه‌یمه‌ خوه‌مانا ئه‌ێونیم هویچ له‌ فه‌رهه‌نگمان نه‌مه‌نگه‌ ك به‌شێگه‌ له‌ ناسنامه‌مان.

چوێ ئه‌و داب و نه‌ریته‌ بپارێزیم و بخه‌یمه‌ێ خزمه‌ت ژیان نوو؟ :
وه‌ل ئه‌و جه‌نگه‌یله‌ ك له‌ خوه‌ر هه‌ڵات ناوڕاس ده‌وروه‌رمان ته‌نیه‌سه‌و ، نیاز وه‌ پابه‌ندی و پاراستن ناسنامه‌مان دیریم  و هه‌میشه‌ هه‌وڵ بێه‌یم گوزه‌یشته‌ زینگ وتازه‌وه‌ بكه‌یم ئه‌ویش وه‌ ڕێكاره‌یل تازه‌ وه‌گوره‌ێ نیاز.

*فریه‌گرنگه‌ ئه‌ڕا ئیمنه‌ێ كورد ك فه‌رهه‌نگمان له‌ هه‌ر بونه‌ و ده‌رفه‌ت وه‌ كه‌سه‌یلتر بناسنیم چ له‌ئاست مه‌حه‌لی و چ ناوده‌ولًه‌تی ئه‌ڕا ئه‌وه‌گ له‌ ناو فه‌رهه‌نگ ملله‌ته‌یلتر ڕه‌واج په‌یدا بكا و بناسنه‌مان ، ئه‌ویش له‌ ڕێ پێشانگا و سمیناره‌یل و ئاهه‌نگه‌یل گه‌شتوگوزاری و فه‌رهه‌نگی.

*هه‌میش بایه‌د هوشیار و ئاگا بوێمن و مناڵه‌یلمان و نه‌وه‌ی تازه‌هوكاره‌ى ئه‌و داب و نه‌ریته‌یله‌ بكه‌یم تا ئه‌وانیش بپارێزنه‌ێ و وه‌گوره‌ێ ژیان سه‌رده‌م تازیه‌و بكه‌ن ، ئه‌ویش له‌ ڕێ  خوله‌یل یا ده‌وره‌یل مه‌شق وه‌پێكردن و هوكاره‌ كردن و به‌رنامه‌یل ڕوشنهویری و ئاهه‌نگه‌یل جور وه‌ جور.

گرنگترین چشت ئه‌وه‌سه‌ ك وه‌شێوه‌ێ پراكتیك ئه‌و داب و نه‌ریته‌یله‌ له‌ ژیان ڕوژانه‌مان وه‌كار بگریم تا جور به‌شێگ جیاواز وجود خوه‌مان بپارێزیم.

ئمڕوژه‌ نیاز وه‌ئه‌وه‌ دیریم ك خوه‌مان راحه‌ت و ئاسوده‌ بكه‌یم ، ئه‌ڕا خوه‌مان بونه‌ و ئاهه‌نگ شادی دروس بكه‌یم ، تا وه‌هێزتر بوێمن له‌و بارودوخه‌ ك هه‌ڕه‌شه‌ له‌ وجودمان ئه‌كا ، خوداوه‌ند ته‌باره‌ك وته‌عالا له‌ هه‌ر ساڵێگ دو عه‌ید جیاواز ئه‌ڕا ئیمه‌ێ موسڵمان قه‌رار داس ، یه‌یش نیشانه‌ێ ئه‌وه‌سه‌ ك ئاده‌میزاد نیاز وه‌ خوه‌شی و ڕاحه‌تی ده‌روێن و نیشانداین ئنسانیه‌تی له‌ كه‌شێگ دوسانه‌ و له‌ ناو كه‌سوكار و دوسه‌یلێ دێرێ، به‌س بیلا هه‌میش ئاهه‌نگ شادی وه‌رپا بكه‌یم ، چوین ژیان ڕه‌ینه‌ و ئیمنه‌یش شایان شادییم ، باێه‌د هه‌میشه‌ هه‌وڵ بیه‌یم كومه‌ڵگامان له‌ په‌رته‌وازه‌یی بپاریزیم و مه‌قه‌یه‌تی كلتور و فه‌رهه‌نگ و ناسنامه‌ێ نه‌ته‌وه‌یی و ئاینیمان بكه‌یم.

باوه‌ته‌گه‌مان وه‌ێ گفته‌ى هندیه‌ كوتایی وه‌پێ ئه‌یه‌ریم كه‌ ئه‌ێوژێ : داب و نه‌ریت و كلتور وه‌ماناى پاراستن خوڵه‌كو نییه‌ ، به‌لكم پاراستن ئه‌و شوڵه‌ێ ئاگره‌سه‌ تا ئه‌ڕا هه‌میشه‌ ڕوشن وگڕدار بمێنێ.


جین الحسن

ج ك