پیكهاته‌و بار كومه‌ڵگاى كورده‌وراى

شفق نيوز

باوه‌تیگ یا وه‌ كتاوه‌ بویچكه‌ڵه‌یگ قسه‌ له‌بانى بكه‌یم و بویشیم و بنویسیم. له‌وه‌ر ئه‌وه‌ بایه‌سه‌ ئه‌و سفه‌ته‌یل كورده‌ورایه‌ ده‌سنیشان بكه‌یم ك توایم باس له‌بانى بكه‌یم.

بیگومان كومه‌ڵگا وه‌گشتى و كومه‌ڵگاى كورده‌وارى وه‌تایبه‌ت، له‌وه‌زعه‌یل جیاجیایگ خوه‌ى دوینیگه‌وه‌و له‌وانه‌یش وه‌زع(كومه‌ڵایه‌تى، فكرى، دینى، سیاسى، فه‌رهه‌نگى، جوگرافى، زووانگه‌رى، دیموگرافى...هتد)، ئه‌نجا له‌یرا قسه‌ له‌بان بار كومه‌ڵایه‌تى و سیاسى كه‌یم ئه‌را ئه‌وه‌ك ره‌سم راسه‌قینه‌ له‌ كومه‌ڵگاى كورده‌وارى و حوكم دروس له‌باوه‌ت وه‌زع و كیشه‌ى قه‌یرانه‌یلیه‌وه‌ ئاشكرا بكه‌یم و ئه‌گه‌ر بتوایم له‌ى باوه‌تیشه‌وه‌ له‌یه‌كه‌وداینه‌یلمان راس و دروس ده‌ربچن، ئه‌وه‌ بایه‌سه‌ باوه‌تیانه‌ بچیمنه‌ ناو باسه‌گه‌وه‌. ئنجا وه‌ك گامیگ سه‌ره‌تایى ئه‌را ئى له‌یه‌كه‌وداینه‌ گشت له‌یه‌كه‌وده‌ر و زانایه‌یل هاوده‌نگن له‌بان ئه‌وه‌ك ئیسه‌و واقع هه‌ر كومه‌ڵگایگ ده‌ره‌ئنجام رویداگه‌یل گوزه‌یشته‌یه‌، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش هه‌ر وه‌ختى بتوایم باس واقع بكه‌یم، بایه‌سه‌ وه‌رجه‌ گشت چشتیگ باس ئه‌و هووكاره‌یله‌ بكه‌یم ك له‌ ئه‌نجامیان ئى واقع و هه‌ل ومه‌رجه‌ په‌یا بویه‌. له‌وه‌ر ئه‌وه‌ جویر بنه‌مایگ زانستى و ده‌س وه‌پیكردنیگ بنه‌ڕه‌تى ئه‌را له‌یه‌كه‌وداین له‌ پیكهاته‌و بار واقعى كومه‌ڵگاى كورده‌وارى بایه‌سه‌ سه‌ره‌تا ئه‌و هووكاره‌یله‌ بزانیم ك كاریگه‌ر بوین له‌بان گوزه‌یشته‌ى ئى كومه‌ڵگا.

سه‌ره‌تا با له‌و هووكاره‌یله‌ ده‌س وه‌پى بكه‌یم ك هه‌میشه‌ وه‌ك وه‌ربه‌سیگ بوینه‌ له‌وه‌رده‌م په‌ره‌سه‌ندن كومه‌ڵگاى كورده‌وارى و ده‌ور داشتنه‌و هه‌ر وه‌ختى ناحه‌زیگ تواسویگ زه‌فه‌ر له‌ كورد و كومه‌ڵگاگه‌ى باریگ له‌ڕى ئه‌و هووكاره‌یله‌وه‌. بیگومان فره‌جار ره‌سیه‌سه‌ مه‌رام ناحه‌زانه‌ى خوه‌ى و به‌عزه‌ جاریگیش له‌وه‌ر هوشیارى و ئاگادارى سه‌ركرده‌یل سیاسیه‌وه‌ ئه‌و پیلانه‌یله‌ وه‌ڕوى ناحه‌زه‌یله‌وه‌ شكیانه‌سه‌وه‌و دوچار شكست و نائومیدى هاتنه‌، له‌وه‌ر ئه‌وه‌ تویه‌نیم ئه‌و دابه‌شبوینه‌ ك له‌ڕوى شیوه‌زووان و جوگرافیاو دینه‌وه‌ زاڵه‌ له‌بان كورد و كومه‌ڵگاو خاكه‌گه‌ى تا بووگه‌ خاڵ هیز بووگ ئه‌ڕاى، وه‌خته‌یل فره‌یگى له‌مه‌یدانه‌یل فره‌یگه‌وه‌ بویه‌سه‌ خاڵ كزى و هووكار له‌یه‌كبڕیان كه‌رت به‌شبوین.

ئه‌را نموونه‌: له‌ڕوى بار كومه‌ڵایه‌تیه‌وه‌، ك كورد كومه‌ڵگاى كورده‌وارى له‌ بار كومه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ بیجگه‌ تیكه‌ڵبوین چه‌ن نه‌ته‌وه‌یگ تر وه‌لیا، له‌ناوخود خوه‌یشى دابه‌شه‌ له‌بان چه‌ن ئیڵ و هووز و بنه‌ماڵه‌و چین و لایه‌ن جوراوجوور، جویر ئه‌وه‌ك ره‌حمه‌تى(محه‌مه‌د مه‌ردۆخى كوردستانى) باس ئه‌كاو ئویشیگ : ملله‌ت كورد نزیكه‌ى(500)هووز و تیره‌و به‌شه‌یلى وه‌ كوردستان ده‌وروه‌را په‌رش وبڵاو بوینه‌سه‌وه‌، ك فره‌جار له‌وه‌ر سه‌ره‌تایبوین كومه‌ڵگاو نزمى ئاست فكرى و رووشنهویرى ئه‌و ئیڵ و هووزه‌یله‌و خواست ناته‌ندروس بڕیگ له‌و چین ولایه‌نه‌یله‌، دوشمنه‌یل تویه‌نستنه‌ زه‌فه‌ر له‌ كورد كومه‌ڵگاى میرنشینى و ته‌نانه‌ت فه‌رمانڕه‌واو حكوومه‌ته‌یل كوردیش بارن و كڵوڵه‌ى كومه‌ڵگامان بكه‌ن.

له‌ڕوى زووان و شیوه‌زووانه‌یلیشه‌وه‌، كومه‌ڵگاى كورد و شیواز قسه‌كردنى به‌شبه‌شه‌ له‌بان شماره‌یگ شیوه‌زووان ك تاڕاده‌گ دویرن له‌یه‌كترى وه‌ك(كرمانج ژویه‌ر و خوار، هه‌ورامى، فه‌یلى)ك هه‌ر یه‌كیگ له‌ى شیوه‌زووانه‌یله‌نه‌ك ته‌نیا بڕیگ له‌ ئاده‌میزاد كورد وه‌پى قسه‌ كه‌ن، به‌ڵكوو مه‌رزیگ جوگرافى دیاریكریاگیش دیرن و بیجگه‌ ئه‌وه‌یش له‌ زوورم ئه‌و ناوچه‌یلیشه‌ وه‌ بوونه‌ى ئاو هه‌واو جوگرافیه‌گه‌یانه‌وه‌ هه‌ر ناوچه‌یگ و خاوه‌ن قه‌یرى داب ونه‌ریت خوه‌یه‌و ئى نه‌ریته‌یلیشه‌ نه‌ك ته‌نیا مه‌رز مال َو ئاگردان دیواخانه‌یل، به‌ڵكوو ناوه‌نده‌یل گشتى و بازاڕ جنگ و شكڵ وشیوه‌ى قیافه‌تیش گرته‌سه‌وه‌و له‌یوا كردگه‌ خاوه‌ن هه‌ر یه‌كیگ له‌و شیوه‌زووانه‌یله‌ بووگه‌ خاوه‌ن تایبه‌تمه‌ندى خوه‌ى، وه‌لى وه‌ل ئه‌وه‌یشا گشتیان جویر یه‌ك شانازى وه‌ كوردبوین خوه‌یان كه‌ن و خاوه‌ن شماره‌ى فره‌یگ كه‌سایه‌تى رووشنهویرى و زانستى و ئه‌ده‌بیین ك وه‌شیوه‌زووان خوه‌یان نویسانه‌و نویسنن. ئى حاڵه‌تیشه‌ له‌یوا كردگه‌ تائیسه‌ زووان نویسانن و ئه‌ده‌بیات كوردى یه‌كیگ نیه‌و هه‌رچه‌نى هه‌وڵ فره‌یگ دریاگه‌ له‌ى لایه‌نه‌وه‌، وه‌لى له‌وه‌ر ئه‌وه‌ك هه‌ر شیوه‌زووانیگ وه‌ جووریگ  و ئه‌وه‌ك خوه‌ى وه‌ گونجیاگ زانیگه‌ى گوزارش وه‌پى كه‌ن. بیگومان گشتیانیش قسه‌و ئه‌ڕاى چوین جوانیش دیرن و حاشا له‌و راسیه‌ نیه‌كریه‌یگ .

ئه‌را نموونه‌: كرمانجه‌یل ژویه‌ر وه‌حوكم فره‌یى شماره‌یان له‌یوا وه‌پیان خوه‌شه‌ زوورمینه‌ له‌وه‌رچه‌و بگیریه‌یگ و شیوه‌زووانه‌گه‌یان بكریه‌یگه‌ زووان ئه‌ده‌بیات، سۆرانیه‌یلیش ئویشن: راسه‌ كرمانج ژویه‌ر راسه‌ مه‌ردمان فره‌یگ گریگه‌وه‌، وه‌لى سۆرانى ئه‌را نویسانن ڕه‌وانتره‌و له‌وه‌ر ئه‌وه‌ك تیكه‌ڵ زووان بیگانه‌ نه‌ویه‌ پاكتره‌، چوینكه‌ ئه‌و ناوچه‌یله‌ ك سۆرانیه‌یل له‌تى ژیه‌ن ناو دڵ كوردستانه‌و زیاتر مقه‌یه‌تیكریاگه‌ له‌شیوه‌زووانه‌یل تر، هه‌ورامى یا گۆران ئه‌وانیش ئه‌را خوه‌یان وه‌ حوكم ره‌سه‌نایه‌تى كویه‌ن خاوه‌ن پیشینه‌ى تاریخى شیوه‌زووان ناوچه‌گه‌یان، ك هه‌ر له‌سه‌رده‌م زه‌ره‌ده‌یشت و دینه‌یل ئاسمانیه‌وه‌، تێكسته‌یل ئه‌و دینه‌ وه‌ زووان هه‌ورامى بوین و ئه‌و ده‌سڵات ته‌شریعیه‌ ك ناوى له‌سه‌رچه‌وه‌یل تاریخى وه‌(99) پیر هه‌ورامان هاتگه‌و ناوچه‌گه‌یش هه‌ر له‌زویه‌وه‌ ئاوه‌دان بویه‌، له‌وه‌ر گشت ئه‌یانه‌ له‌یوا هاتگه‌ ك شیوه‌زووان هه‌ورامى خاوه‌ن بنه‌ما(قه‌واعد)یگ جوان و زانستیانه‌ى خاسه‌ ك بنه‌مایه‌یل گشتى زوانگه‌رى ها له‌تى و كه‌مترین وشه‌ى بیگانه‌ تیكه‌ڵى بویه‌، له‌وه‌ر ئه‌وه‌ ئه‌یانه‌یش له‌ناو خوه‌یان نویسانن دیرن و تیه‌رنه‌ى كار. كه‌لهوڕ یا فه‌یلیه‌یلیش هه‌ر وه‌ هه‌مان شیوه‌. هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش فره‌جار ئى مه‌سه‌له‌ له‌وه‌ختیگ سه‌خته‌و بووگ ك باس له‌ یه‌كخستن زووان نویسانن كوردى كریه‌یگ ، ئه‌ویش وه‌بوونه‌ى ئه‌وه‌وه‌ ك په‌یڕه‌وكه‌ره‌یل شیوه‌زووانه‌یل تر له‌یوا له‌لى ره‌سنه‌وه‌ ك په‌یڕه‌وكردن یه‌ك شیوه‌زووان له‌ نویسانن ماناى كوشاننه‌وه‌و فه‌وتیان ئه‌واكانتره‌، وه‌لى ئه‌یه‌ غه‌ڵه‌ته‌و بایه‌سه‌ رووشنهویره‌یل و مه‌ردم ئاساییش هویر له‌ى فكره‌ نه‌كه‌ن ئه‌گه‌ر هات و كورد تویه‌نست ئه‌و زووان گشتگیره‌ بارنه‌ وجوود، ك یه‌یش وه‌ گامناین بووگ و بایه‌سه‌ ڕى خوه‌ش بكریه‌یگ ئه‌را مقه‌یه‌تیكردن شیوه‌زووانه‌یل تر، تا وه‌ك سه‌رچه‌وه‌یگ زووان هه‌میشه‌ زووانه‌ گشتیه‌گه‌ ده‌وڵه‌مه‌ن بووگ و كیشه‌ى زووان وه‌ پشتگیرى ئه‌و شیوه‌زووانه‌یله‌ نه‌مینیگ له‌ناو گشت كورد جویر ملله‌ته‌یل تر دونیا، وه‌ل ئه‌وه‌یشا بایه‌سه‌ ئاوایه‌یل كوردستانیش ده‌ور سه‌رچه‌وه‌ى بیگه‌ردى زووانه‌گه‌ى خوه‌یانن نیشان بیه‌ن و هووز و ئێڵه‌یل ناوچه‌یلیش مقه‌یه‌تى له‌ شیوه‌زووان داڵگانه‌ى خوه‌یان بكه‌ن.

له‌ڕوى جوگرافییشه‌وه‌، ئاشكراسه‌ ك كوردستانه‌گه‌مان چه‌نه‌ها زه‌نجیره‌ جه‌وه‌ڵ و هه‌ڵه‌ته‌یل سه‌خت بوینه‌سه‌ وه‌ربه‌س و هووكار له‌یه‌كبڕیان پارچه‌یلى، ئه‌ویش وه‌ جووریگ ك كاریگه‌رى دیریگ له‌بان په‌یوه‌ندى خاسیگ  له‌ناونى قه‌یرى له‌ ناوچه‌یلى وه‌تایبه‌ت له‌وه‌رز زمسان.

له‌ڕوى دینیشه‌وه‌، هه‌ر یه‌كیگ له‌ دینه‌یل( موسڵمان، یه‌زیدى، كاكه‌یى، زه‌ره‌ده‌یشتى..هتد)په‌یڕه‌و خوه‌یان دیرن له‌ناو كورده‌یل، وه‌لى ئى حاڵه‌ته‌ له‌یوا نه‌كردگه‌ بار ئاسایش كومه‌ڵگا بشیویه‌یگ ، به‌ڵكوو وه‌چه‌واشه‌وه‌ تویه‌نیم وه‌ یه‌كیگ له‌و خاڵه‌یله‌ به‌یمنه‌ى قه‌ڵه‌م ك كورد و كومه‌ڵگاى كورده‌وارى شانازى وه‌پیه‌وه‌ كه‌ن ك هه‌رچه‌نى نزیكه‌ى(93 – 95%) كورد په‌یڕه‌و دین پیرووز ئسلام كه‌ن و تائیسه‌یش په‌پڕه‌وه‌یل تر دینى بیجگه‌ كه‌مى شماره‌یان و شوون نیشته‌جیبوینیان نه‌ژنه‌فتیمنه‌ كیشه‌و گرفتیگ له‌و جووره‌ له‌هویچ ناوچه‌یگ له‌ناوچه‌یل كوردستان ڕوى به‌یگ . وه‌ل وه‌ل ئه‌وه‌یشا هه‌ر ئى به‌شبه‌شه‌وبوینه‌ نه‌وین تیكڵاییگ وه‌پیه‌وه‌ دیاره‌. یه‌یش وه‌ ئاشكرا هس وه‌پى كریه‌یگ له‌ناو كومه‌ڵگا وه‌گشتى.