عراق له‌وه‌رده‌م دوڕیان

شفق نيوز

ئه‌و بار و رووژگاره‌ ك هاته‌ تویش دامه‌زرانن دوڵه‌ت عراقى له‌سه‌ره‌تاى ساڵ 1921 فه‌رامووش كردنه‌، ناڵنن وه‌ده‌س دوڕویى له‌ڕه‌فتاركردن وه‌ل كیشه‌ى ملله‌ته‌یل سته‌مدیده‌و زوڵملیكریاگ وه‌ دوشیواز ك په‌یوه‌سه‌ وه‌ هه‌ق ملله‌ته‌یل له‌ بڕیار  چاره‌نویسیان له‌بان خاك خوه‌یان.

 

ئه‌وانه‌ هان وه‌ل هه‌ق ملله‌ته‌یل وه‌گشتى له‌هه‌ر وڵاتیگ له‌جه‌هان، ته‌نیا ملله‌ت كوردو چه‌ن ملله‌تیگ تر نه‌ود ك وه‌ل عه‌ره‌با ژیه‌ن له‌بڕیگ له‌وڵاته‌یل خوه‌رهه‌ڵات ناوڕاس.

 

بیجگه‌ ئه‌وه‌یش شماره‌ى فره‌یگ له‌ رووشنهویره‌یل عراقى سه‌ر وه‌خه‌ته‌یل چه‌پ له‌وانه‌ك دگان وه‌هه‌ق ملله‌ت كورد نه‌ن وه‌بڕیار چاره‌نویسى له‌لایه‌ن خود كورده‌و، وه‌لى وه‌ئاشكرا نیه‌توان ده‌وڵه‌ت كورد دامه‌زریه‌ێد له‌ كوردستان باشوور، ئنجا ئى قسه‌و ڕایشه‌ له‌ناونى چین ده‌سڵاتدار له‌عراق ئمڕوو هس وه‌پى كریاگه‌.

 

هه‌ق بڕیار چاره‌نویس ئه‌را هه‌ر ملله‌تیگ ماناى جیایى نیه‌ وه‌ته‌واوى، به‌ڵكوو هه‌ق یه‌كگرتن وه‌ل ملله‌تیگ یا زیاتر گریده‌ خوه‌ى ئه‌را دامه‌زرانن ده‌وڵه‌ت فیدراڵى یا كونفیدراڵى یا دامه‌زرانن ده‌وڵه‌ت سه‌روه‌خوه‌یى.

 

چه‌ن ساڵیگه‌ باس له‌باوه‌ت فیدراڵیه‌و نه‌وڕیاسه‌و له‌عراق، ك له‌ى دویاخریشه‌ زیاتر گه‌رم بوى له‌شوون ئه‌وه‌ك چه‌ن پاریزگایگ داواى وه‌هه‌رێمكردن پاریزگایه‌یلیان كردن، ك یه‌یش هه‌قیگ ده‌ستووریه‌و له‌ده‌ستوور عراق ئشاره‌ت وه‌پى كریاگه‌، وه‌لى سه‌رۆك وه‌زیره‌یل ئیسه‌ نورى مالكى له‌یوا دوینێد ك حاڵ حازر بار گونجیاگیگ نیه‌ ئه‌را ئه‌و مه‌سه‌له‌و بووده‌ مایه‌ى به‌شبه‌شه‌وبوین عراق، یه‌یش له‌وه‌ختیگ ك ده‌ستوور هه‌ق داسه‌ یه‌ك پاریزگا یا زیاتر ئه‌را دامه‌زرانن هه‌رێم وه‌گووره‌ى شیوازه‌یل دیاریكریاگ یاسایى ئاشكرایگ  ئه‌گه‌ر هات و زوورم مه‌ردم پاریزگاگه‌ مه‌یل ئه‌و كاره‌ داشتوون.

 

مالكى پابه‌ند نیه‌ وه‌ده‌ستوور، ئه‌وه‌یش له‌وه‌ختیگ نه‌تواس داواكارى پاریزگاى سه‌ڵاحه‌دین به‌رزه‌و بكا ئه‌را كۆمسیۆن باڵاى سه‌روه‌خوه‌ى هه‌ڵوژاردنه‌یل له‌وه‌ر خاتر ده‌نگداین ك زوورم ئه‌ندامه‌یل ئه‌نجوومه‌ن پاریزگاگه‌ ده‌نگ له‌بانى دان.

 

مه‌سه‌له‌ى كیشمه‌كیش له‌باوه‌ت شیوه‌ى سستم سیاسى له‌عراق فره‌ كویه‌نه‌و تاریخى چووده‌و ئه‌را سه‌ره‌تاى ساڵه‌یل بیس سه‌ده‌ى وه‌رین، ئى باوه‌تیشه‌ هه‌میشه‌ له‌لایه‌ن حكوومه‌ت بریتانیه‌و تاوتوى كریاگه‌، ئه‌ویش له‌شوون داگیركارى بریتانى و سه‌ركه‌فتنى له‌بان ده‌وڵه‌ت عوسمانى له‌وه‌ختیگ به‌غداو به‌سره‌و موسڵ(وڵات دوچه‌مان)كه‌فته‌ ژیر كۆنترۆڵى.

 

ئمڕوو دوینیم ك كوردستان باشوور سه‌رله‌نوو ده‌ركه‌فت و خه‌ریك پیشكه‌فتن گورجیگه‌ له‌گشت مه‌یدانه‌یل ژیان، یه‌یش له‌وه‌ختیگ ك له‌باقى شوونه‌یل تر عراق هیمان دویاكه‌فتن فره‌یگ هه‌س و حكوومه‌ت مالكى تواناى كه‌مترین خزمه‌تگوزارى گشتى ئه‌را ناوچه‌یل ژیر ده‌سڵات حكوومه‌ت مه‌ركه‌زى نه‌یرێد، ك شایه‌ت یه‌یش هووكار ئه‌وه‌ بوود ئه‌را هانداین مالكى چوكڵه‌چزى مورد به‌ێد و قه‌یران سیاسى دروس بكا ئه‌را ئه‌وه‌ك هاووڵاتیه‌یل جه‌نگه‌ قسه‌ بكه‌ن و ته‌سریح جوراوجوور بدریه‌ێدو دروشمه‌یل ناڕه‌زایى به‌رزه‌و بكریه‌ێد، ئه‌ویش له‌وه‌ر ئه‌وه‌ك ده‌سڵات وه‌ده‌س خوه‌یه‌و بمینێد.

 

ملله‌ت كورد ك نه‌خش فره‌یگ داشت له‌رمانن رژیم دكتاتۆرى، تواێد وه‌ خوه‌شى و ئاشتى وه‌ل ملله‌ته‌یل تر عراقى بژیه‌ێد له‌ساى ده‌وڵه‌ت یه‌كێتى و سستم فیدراڵى راسكانى و كار جددى و دڵسووزى بكا له‌وه‌ر قورتاركردن عراق له‌ى بار سه‌خته‌، وه‌لى ملله‌ت كورد رازى نیه‌ وه‌ دكتاتۆریه‌ت تازه‌.

 

كیشه‌ى كورد ئمڕوو بویه‌سه‌ كیشه‌یگ ناوده‌وڵه‌تى و جى گرینگیداین كه‌سایه‌تیه‌یل بارزه‌ له‌جه‌هان، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش توام ئشاره‌ت وه‌ قسه‌یل نویسه‌ر كوه‌یتى موبارك محه‌مه‌د هاجرى بكه‌م له‌ى رویه‌و ك باوه‌تیگ نویسا له‌ژیر ناونیشان"با كوردستان سه‌روه‌خوه‌ى بوود"، ك له‌تى ئویشێد: ئه‌را چه‌ نواگیرى له‌ سه‌روه‌خوه‌یى كوردستان كریه‌ێد؟ ئه‌ویش وه‌ك باشوور سودان ك وڵاته‌یل یه‌كگرتگ هه‌وڵ جیاكردنه‌وه‌ى دا له‌ سودان، ئنجا له‌جیاى ئه‌وه‌ك رژیمه‌یل یه‌ك له‌شوون یه‌ك به‌غدا له‌ناونى ماوه‌یگ و ماوه‌یگ تر كورد بچه‌وسننه‌و خاستر ئه‌وه‌سه‌ سه‌روه‌خوه‌یان بوون، چوینكه‌ مقه‌یه‌تى عراق ئه‌وه‌سه‌ ئى هه‌رێمه‌ گشت هه‌قه‌یلى وه‌ربگرێدو ئاشكراى ده‌وڵه‌ت سه‌روه‌خوه‌یى بكا، ك وه‌ى شیوه‌یشه‌ ناوچه‌گه‌ سه‌قامگیر بوودو كووتایى وه‌ قه‌یرانه‌یل تیه‌ێد.

 

 

جه‌وده‌ت هۆشیار

ج