حكومه‌ت ئئتلاف نه‌ك به‌شبه‌شايه‌تی

شفق نيوز

حكومه‌ت يه‌كێتی نيشتمانييش هه‌ميشه‌ حكومه‌تيگه‌ بار دياريكرياگيگ ئه‌چه‌سپنێده‌ی ك ئه‌ياده‌ تويش وڵات جوور جه‌نگ و كاره‌سات سروشتی يا سروشت ژيان سياسی پڕيه‌و ئه‌كا، ك يه‌يش فريه‌جار حكومه‌تيگه‌ وه‌ختی و ئه‌ركه‌يلی ئه‌نجامداين هه‌ڵوژاردنه‌يله‌، كار وه‌ی جووره‌ بوی و وه‌نسبه‌ت ئه‌را له‌يوا حكومه‌ته‌يگ له‌ عراق په‌سه‌نكرياگ بوی ئه‌را حكومه‌ت وه‌ختی ٢٠٠٤و حكومه‌ت وه‌ختی ٢٠٠٥، وه‌ل ئه‌وه‌يشا بار وڵاته‌گه‌و هه‌وڵ نزيكه‌وكرن لايه‌نه‌يل جياجيا له‌بان بنه‌مای شه‌راكه‌ت ئه‌و هانده‌ره‌ بوی خواست پشبه‌سان وه‌ ريڕه‌و حكومه‌ت نيشتمانی به‌سا، وه‌لێ له‌ دامه‌زرانن حكومه‌ت له‌ خول يه‌كه‌م ئه‌را ئه‌نجومه‌ن نوێنه‌ره‌يل ساڵ ٢٠٠٦ خاستر ئه‌وه‌ بوی حكومه‌ت زوورمينه‌ دامه‌زريه‌ێد، ئی كاريشه‌ وه‌ گووره‌ی سروشت بنياتناين هيزه‌يل سه‌ره‌كی سياسيه‌و روی نه‌يا له‌وانه‌گ حزب يا فراكسيۆنيگ له‌ناونی نه‌وی له‌وه‌ر جوورايه‌تی نه‌ته‌وايه‌تی و ئايينی و مه‌زه‌وی.

له‌ هه‌ڵوژاردنه‌يل فراكسيۆنه‌يليگ گه‌ورای به‌رله‌مانی كه‌فته‌و جوور فراكسيۆن شيه‌و سنی و كوردستانی و نوێنه‌رايه‌تی گشت پيكهاته‌يل كۆمه‌ڵايه‌تی له‌ حكومه‌ت هووكار په‌يوه‌سبوين وه‌ حكومه‌ت يه‌كێتی نيشتمانی بوی.

راسه‌ لايه‌ن و كه‌سه‌يليگ هه‌وڵ دامه‌زرانن فراكسيۆنيگ شيوه‌ تايفی دان، وه‌لێ ئه‌و ئيراده‌ له‌شوون ره‌سين نوێنه‌ره‌يل ئه‌و فراكسيۆنه‌يله‌ ئه‌را په‌رله‌مان فره‌ نه‌كيشاو ناكووكيه‌يل تايفی گه‌وراتره‌و بوی له‌ ئيراده‌ی نيشتمانی و له‌ڕوی كرده‌وه‌يی هه‌ر فراكسيۆنيگ كه‌ميگ له‌و مه‌يل نيشتمانيه‌ بياشتاد سه‌ركه‌فتياد و ئه‌نجمه‌ن نوێنه‌ره‌يل له‌لی ره‌سانێاده‌وه‌و له‌يوا بوی ك ئه‌ندامه‌يلی وه‌ گووره‌ی لايه‌نگری خوه‌يان ده‌رخستنيان و ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر فراكسيۆنه‌گه‌يش ته‌نيا وه‌ روخساريش مقه‌يه‌تی له‌ ناو خوه‌ی بكردێاد.

ئيمه‌ له‌ڕاسی ئه‌تويه‌نيم ئی حاڵه‌ته‌ بخه‌يمنه‌ پاڵ هووكار سياسی و ئه‌را ترس كويه‌ن له‌ جيايی له‌بان بنه‌مای نه‌ته‌وه‌يی و مه‌زه‌وی و هه‌ر وه‌و خاتريشه‌ ته‌كريس كريا له‌شوون ٢٠٠٣ له‌وه‌ر هووكاره‌يليگ سياسی، ك ئيسه‌يش جاده‌ی شيعه‌و كورديش مه‌حكومه‌ وه‌ ترس له‌ گوزه‌يشته‌و له‌بان ئه‌و بنه‌مايشه‌ به‌شداری هه‌ڵوژاردن ئه‌كه‌ن، وه‌لێ جاده‌ی سنی له‌ژير ترس له‌ ئاينده‌ زينگه‌و ئه‌دێ.

ئی ترسه‌ له‌ڕوی سياسيه‌و هاوريا به‌رهه‌م ئه‌را ئه‌وه‌گ ژيان سياسی وه‌پی بنيات بنريه‌ێد له‌جيای ئه‌وه‌گ سياسه‌ت كار له‌بان ئازادكردن مه‌ردم بكاو بكه‌فێده‌ بان ريڕه‌و ديموكراسی له‌بان بنه‌مای هاووڵاتيبوين ك ماف گشت پيكهاته‌يل مه‌زه‌وی و ئايينی و نه‌ته‌وه‌يی و سياسی ئه‌گريده‌ خوه‌ی، ئی كه‌ش ده‌روينييشه‌ بواريگ ئه‌را كيشمه‌كيش له‌ناونی هيزه‌يل سياسی و ناونی فراكسيۆنه‌يل ناو يه‌ك پيكهاته‌يش دابين كرد، ئمجا له‌جيای ركابه‌ری هه‌ڵوژانن له‌بان بنه‌مای جيوه‌جيكردن ده‌سكه‌فت ئه‌را هاووڵاتيه‌يل وه‌رده‌وامی دريا رخه‌وبردن و پيشت وه‌پی به‌ساننی جوور وه‌سيله‌يگ ئه‌را هه‌ڵوژاردنه‌يل ك يه‌يش ركابه‌ريه‌گه‌ تونتره‌و كرد ته‌نانه‌ت له‌ناو هيزه‌يل سياسی ناو يه‌ك پيكهاته‌يش و گشت هيزيگ هاوردياده‌ كار ئه‌را ئه‌وه‌ك خوه‌ی نيشان مه‌ردمه‌گه‌ی بيه‌ێد وه‌ ئه‌وه‌گ ته‌نيا زامنيگ ئه‌را ئه‌مان و ئاينده‌يان له‌ مه‌ترسی لايه‌نه‌يل تر.

له‌يرا ئه‌توينيم باس لايه‌نيگ بنه‌ڕه‌تی له‌ كيشه‌يل ئداره‌ی حوكم له‌ عراق له‌ساڵ ٢٠٠٦ بكه‌يم تا ئيسه‌، ك له‌ ئاكام كيشمه‌كيش له‌ناو فراكسيۆنه‌يل گه‌ورا و له‌ناونی باقی فراكسيۆنه‌يل تر به‌شدار له‌ حكومه‌ت كه‌فته‌و، ئی كرده‌وه‌يشه‌ له‌ شيواز هيزه‌يل سياسی و فراكسيۆنه‌يل جووريگ له‌ ركابه‌ری له‌ناو گشت فراكسيۆنه‌يل دروسكرد له‌لايگ و له‌ناونی خوه‌ی و فراكسيۆنه‌يل تريش له‌لايگ تره‌و، يه‌يش هه‌ر له‌ رووژ يه‌كه‌مه‌و وه‌كرده‌وه‌ مه‌سه‌له‌ی به‌شبه‌شايه‌تی فه‌رز كرد، ك يه‌يش ريڕه‌ويگه‌و ئه‌تويه‌نيم ناو ته‌وافق له‌لی بنه‌يم، وه‌لێ ته‌وافق سيستميگه‌ له‌ فكركردن و كار سياسی نه‌ك شماره‌يگ له‌ پۆسته‌يل و به‌شبه‌شايه‌تييش شتيگ تره‌ نه‌ك مه‌سه‌له‌ی هاوسه‌نگی له‌ دام و ده‌زگايه‌يل ك شايسته‌ی ئه‌وه‌سه‌ گشت حورمه‌تی بگرن.

مه‌سه‌له‌ی به‌شبه‌شايه‌تی ئمتياز و نفوز دروسكرد ئه‌را مه‌ردمان فريه‌يگ ك وه‌بی ته‌كريس ئی به‌شبه‌شايه‌تيه‌ ناته‌ ده‌سيان. دابه‌شكردن به‌شه‌يل ڕی ئاسانيگ بوی ئه‌را ده‌سكه‌فتن ئه‌و ئمتيازه‌يله‌ ك بڕيگ له‌لی چه‌فته‌و بوين وه‌ره‌و گه‌ناته‌كاری و ئيسه‌يش هيزه‌يل فريه‌يگ زه‌حمه‌ته‌ واز له‌و ريڕه‌وه‌ بارن وه‌بی ئه‌وه‌ك ده‌سپيشخه‌ری بكه‌ن ئه‌را لاوردن به‌شبه‌شايه‌تی و نموونه‌يگ وه‌پی پيشكه‌ش بكه‌ن ئه‌را مه‌ردمان تر و ناچاريان بكا كووتايی وه‌و به‌شبه‌شيه‌ بارن.

هاوسه‌نگی جوور ئه‌وه‌گ باسی كرديم به‌شبه‌شايه‌تی نيه‌، حاڵه‌تيگه‌ كار له‌بان ريڕه‌و هاووڵاتيبوين دابينی ئه‌كا له‌ كار پۆسته‌يل و وه‌زيفه‌يل گشتی و له‌بان كه‌فائه‌و هه‌وه‌جه‌ يا ئه‌تويه‌نيم بويشين به‌شبه‌شايه‌تی گرفت خسته‌ ده‌رفه‌ته‌يل ته‌وافق، ئمجا خه‌ريكبوين وه‌ به‌شبه‌شايه‌تی كار سياسی و فكر وه‌ره‌و به‌رژه‌وه‌ندی خودی ئه‌وه‌ێد، وه‌لێ ته‌وافق كه‌ميگ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی هاوبه‌ش وه‌پيه‌و دياره‌.

بايه‌س بوی ئئتلاف له‌ناو ئه‌نجومه‌ن وه‌زيره‌يل بمه‌ندێاد، وه‌لێ به‌شبه‌شايه‌تی فه‌رز خوه‌ی كرد وه‌ كاره‌يل خراوی و ره‌فتاريگ كرده‌وه‌يی گرته‌ خوه‌ی جيواز له‌ مانای سياسی ئئتلافه‌گه‌، دی وه‌و جووره‌ وه‌زير بويه‌ سه‌ر وه‌ حزب و له‌ناو فراكسيۆن و له‌ديد حزبه‌گه‌يه‌و ته‌ماشای وزاره‌ته‌گه‌ كرد و رفتار وه‌ليا كرد جوور ئه‌وه‌گ موڵك حزبه‌گه‌ی بوودو كيشه‌يليش فيشتر قويله‌و بوين له‌ ئاكام سيستم به‌شبه‌شايه‌تی له‌ ده‌زگايه‌يل ده‌وڵه‌ت و ته‌نانه‌ت وه‌كارخستن كارگه‌ره‌يل خزمه‌تگوزارييش له‌ وزاره‌ت يا ده‌زگايه‌يل بويه‌ ئه‌جر رووژانه‌، ك يه‌يش وه‌شيوه‌ازيگ تر سياسه‌ت ته‌بعيس هاورده‌و ئه‌را ده‌زگايه‌يل حكومی و ئه‌و كومه‌ڵگا ك له‌ژير ده‌سڵات رژيم ديكتاتۆری وه‌رين بوی.

بايه‌سه‌ روی وه‌ڕوی ئی كيشه‌يله‌ بويمن دگان وه‌پيان بنريه‌ێد، دياريكردن كيشه‌گه‌يش گام يه‌كه‌م و خواستيگه‌ ئه‌را چاره‌سه‌ر و كووتاييهاتن وه‌ كيشه‌يگ جه‌وهه‌ری، ك يه‌يش بايه‌سه‌ هه‌وڵ وه‌رده‌وام ئه‌رای بيه‌يم له‌وه‌ر وسانن ئه‌و كيشه‌يله‌ ك سيستم سياسی خراو كرد له‌شوون ٢٠٠٣، ئمجا كيشه‌ی بنه‌ڕه‌تی ها له‌ سرشت بنيات حزبه‌يل له‌بان بنه‌مای مه‌زه‌وی و ئايينی و نه‌ته‌وه‌يی، ك يه‌يش له‌ شكه‌ست ژيان سياسی له‌ به‌رهه‌م حزبه‌يل خوه‌ی دوينيد له‌بان بنه‌مای هاووڵاتيبوين.

ئی سفه‌ته‌يل كاريگه‌ر خراويشه‌ له‌ ته‌قويم ژيان سياسی فيشتر بته‌و بوێاد وه‌ل وه‌سه‌رچگن ساڵه‌يل و ده‌سكرده‌ دروسكردن هووكاره‌يل وه‌رده‌وامبوينی، ئه‌ويش وه‌ چه‌واشه‌ی مه‌نتق ك خوازيار په‌ڕينه‌وه‌ی ئه‌و سروشته‌سه ‌و ريككه‌فتن وه‌ل هه‌وه‌جه‌يل ئازادكردن ژيان سياسی و جيوه‌جيكردن خاسسازيه‌يل، ك وه‌ی كرده‌وه‌يليشه‌ ره‌سيمنه‌ ئاكام نه‌فداريگ ك ئه‌ويش ئه‌وه‌سه‌ خاسسازيه‌يل سياسی و ئداری و دارايی ته‌مام نادێ و دووسی كومه‌ڵايه‌تی ئه‌نجام ناگرێد هه‌تا ئنتمای تايفی و ره‌گه‌زی مه‌ندوێد، بايه‌سه‌ له‌يرا ئازاد بويمن له‌ له‌حزه‌ی ترس، ئه‌و ترسه‌ ك له‌ گوزه‌يشته‌ هاوريا وجوود له‌وه‌ر هووكاره‌يل سياسی و بايه‌سه‌ ترس له‌ چاره‌سه‌ر كيشه‌يل نه‌ياشتويم، ئی كاره‌يليشه‌ وه‌ ئاره‌زوو ناكريه‌ن، به‌ڵكوو وه‌ئاڵشتكاری تشريعی و كار سياسی، دی ئه‌وسا ده‌رفه‌تيگ ئه‌كه‌فێده‌ ده‌سمان ئه‌را دامه‌زرانن ئئتلاف حوكمدار و ئۆپۆزسيۆن نيشتمانی جددی و له‌ چوارچيوه‌ی پرووسه‌ی سياسی ئه‌را راسه‌وكردن ديموكراسی له‌ وڵاته‌گه‌مان.

فوئاد مه‌عسوم