ڕووژهه‌ڵات‌ ناو‌ڕاس وه‌ره‌و كوو‌ره‌؟

شفق نيوز

یه‌مه‌ن‌و وه‌ره‌و بڕێگ له‌وڵاته‌یل‌ تر‌يش ئه‌چێ، له‌تی هه‌زاران هاووڵاتی‌ خوه‌یان‌ فدا كه‌ن و بوونه ‌قوروانی‌؟ ئایا ناوی‌ بنه‌یمن شۆڕش یا جمشت‌ ئاڵشتكاری‌؟

ڕاسه‌ تا ئه‌مڕوو ئه‌و یاخیبوين جه‌ماوه‌ریه‌ ڕوئیایگ‌ ڕووشن‌و پێشوه‌خته‌‌و به‌رنامه‌یگ ئعلان كرياگ نه‌يرێ، هه‌ميش خاوه‌ن‌ هیچ هويرێگ‌ سیاسی‌‌و ئابوری‌‌و فه‌لسه‌فی‌ دیاریكرياگ نیيه‌، ئه‌رێ شۆڕشه‌یل‌ جه‌هانیش له‌سه‌ره‌تا‌وه‌ وه‌يجووره‌ بوين؟ ئه‌را نموونه‌ شۆڕش‌ ڕووسیا، ئایا له‌شۆڕشێگ‌ بۆرژوازی‌ هاوشێوه‌ی‌ شۆڕش‌ فه‌ره‌نساوه‌ ئاڵشت نه‌وی ئه‌را شۆڕشێگ‌ سۆشیالیستی‌؟ له‌جموجويليگ‌ كووده‌تاچی‌ به‌لشه‌فیه‌وه‌ له‌ساڵ‌ 1917‌ ده‌س وه‌پێكرد‌و 70 ساڵ له‌ده‌سه‌ڵات بوی.

 

مه‌گه‌ر شۆڕش پرۆسه‌یگ‌ ئاڵشتبوين‌ ڕیشه‌یی‌ نیه‌ ئه‌را ئاڵشت كردن‌ كومه‌ڵگايگ‌ دیاریكرياگ له‌بواره‌یل‌ سیاسی‌، ئابووری‌، كومه‌ڵایه‌تی ‌‌و كلتوری‌، ك ‌له‌تی هێز‌ جه‌ماوه‌ر ‌و پارته‌ سیاسیه‌گان ك هه‌ریه‌كه‌‌و خاوه‌ن‌ ئایدۆلۆژیای‌ ڕووشنن ده‌س ئه‌يه‌نه‌ جمشت ئه‌را لاوردن‌ ڕژيميگ‌ كويه‌ن‌و به‌رقه‌راركردن سیسته‌مێگ‌ سیاسی‌ تازه‌؟

 

ئایا وجود داشتن‌ تایبه‌تمه‌ندی‌‌و دید‌ سیاسی‌‌و ئابووریانه‌ مه‌رج‌ ته‌واوكه‌ر نیين ئه‌را ناوزه‌دكردن‌ جمشتێگ وه‌شۆڕش؟ ئایا ‌تويه‌نیمن ئه‌وه‌گ‌ له‌تونس‌و مسر‌و وڵاته‌یل‌ تر‌ ڕویدا‌و ڕوی ئه‌ياد ناوی‌ بنه‌یمن شۆڕش یا ڕاپه‌ڕین یا یاخیبوين؟

ئایا كوژيان‌ قه‌زافی‌ وه‌ده‌س‌ شۆڕشگێڕه‌یل‌ سێرت هاوشێوه‌ی‌ كوژيان‌ چارل‌ یه‌كه‌م له‌ساڵ‌ 1649 له‌به‌ریتانیا نیه‌؟ یا سه‌ربڕین‌ (لویس)‌ شانزه‌هه‌م له‌شۆڕش‌ فه‌ره‌نسا؟ یا پاكتاوكردن‌ نیكۆلای‌ دويه‌م(قه‌یسه‌ر)‌و خێزانه‌گه‌ی‌ له‌شۆڕش ڕوسیادا؟

 

ئه‌گه‌ر بخوازيم بڕێگ ده‌سه‌واژه‌ی‌ شۆڕشگێری‌ چه‌پ له‌بان ئه‌ی جمشته‌ جی ‌بكه‌یمنه‌و، ئایا ئه‌وه‌گ‌ ڕوی ئه‌ياد شۆڕشێگ‌ بۆرژوازیه‌ یا شۆڕش‌ ڕزگاری‌ نیشتمانی؟ فره‌ێگ له‌چه‌ودێره‌يل هانه‌بان ئه‌و باوه‌ڕه‌ ك‌ ئه‌وه‌گ‌ له‌وڵاته‌یل‌ به‌هار‌ عه‌ره‌ب ‌گوزه‌رێ وه‌شۆڕش نيه‌دريه‌نه‌ قه‌ڵه‌م، وه‌گوره‌ی‌ ئه‌وه‌گ پێناسه‌ی‌ ساده‌ی‌ شۆڕش بریتیه‌ له‌پرۆسه‌ی‌ ئه‌نجامداين‌ ئاڵشتكاری‌ ڕیشه‌یی‌ له‌بان ڕژيميگ‌ كويه‌نه‌‌و بنیاتناين‌ سیستم‌و ڕژيميگ سیاسی‌ تازه‌، ملله‌ته‌يل‌ وڵاته‌یل‌ وه‌هار‌ عه‌ره‌ب ده‌یان ساڵه‌ له‌ژێر جه‌ور‌و سته‌م‌و گه‌ناته‌كاری‌‌و شكست‌ ئیداری ئارام گردنه‌ له‌ڕێ ڕه‌خسيان‌ ژینگه‌یگ له‌بار ئه‌را شۆڕش‌و ڕاپه‌ڕین، هه‌زاران كه‌س قوربانی دانه‌ له‌ڕێ سه‌رخستن‌ جمشته‌گه‌یان، ئاڵشتكاریه‌گانیش بوينه‌ ‌مایه‌ی‌ هه‌ڵاوێر‌ هاوكێشه‌ سیاسیه‌گان، مه‌گه‌ر نيه‌كريه‌ێ ئه‌ی هه‌مگه‌ چشته‌يله‌ له‌وه‌رچه‌و بگیريه‌ن؟ ئایا ملله‌ته‌يل‌ ئه‌و وڵاته‌يله‌ سنوور‌ چالاكیان نه‌وه‌زاننه‌‌و له‌چوارچيوه‌ی‌ ڕاپه‌ڕین‌و یاخیبوين ده‌رنه‌چينه‌ ‌تا بڕه‌سنه‌ ‌پله‌ی‌ شۆڕش‌و شۆڕشگێڕی‌؟

 

ئایا هه‌گوه‌ی‌ جمشته‌يل‌ ئسلامی‌ سیاسی‌ بايه‌سه‌‌ چه‌له‌تی بوود‌ له‌ی قوناغ‌ ئاڵشتكاریه‌؟ ئایا ئسلامیه‌گان ‌تويه‌نن وڵاته‌یل‌ به‌هار‌ عه‌ره‌بی‌ بڕه‌سننه‌‌ كه‌نار‌ ئارامی ‌‌و خوه‌شگوزه‌رانی‌؟ ئایا شێواز‌ و ڕێباز فكری‌ ئخوان‌و سه‌له‌فیه‌گان هه‌رجوور خوه‌ی‌ ئه‌مێنێده‌و ‌‌و وه‌چه‌مكه‌یل‌ گوزه‌يشته‌ گوزراشت له‌ئیداره‌دان‌ وڵات ئه‌كه‌ن؟ یا ئه‌وه‌سه‌ ئاڵشتبوون ئه‌را پارت‌ كوماری‌‌و دیموكراتی‌‌و ئسلام‌ دیموكراتی‌؟ ئایا سه‌ركه‌فتن ئسلامیه‌گان له‌هه‌ڵوژاردنه‌گان نيه‌وده‌ فاكته‌رێگ ئه‌را غرور سیاسی ‌‌و كه‌مه‌وكردن‌ ئازادیه‌ فكری‌‌و سیاسی‌‌و ڕێكخرياگييه‌گان‌و ماف‌ تاكه‌كه‌س‌و ژنه‌يل ‌و ژێرپاخستن‌ ماف‌ كه‌مینه‌يل ئایینی ‌‌و نه‌ته‌وه‌ییه‌گان؟

 

حه‌قه‌ ئاوڕێگ له‌ ڤێتنام بدريه‌ێده‌و، ئه‌و وڵاته‌ ك تا سه‌ركه‌فتنی‌ له‌جه‌نگی‌ دژ وه‌‌ ئه‌مریكا له‌ساڵ‌ 1974 یه‌كێگ بوی له‌وڵاته‌ فره‌‌ دوياكه‌فتگه‌گان‌ ئاسیا، وه‌لی‌ له‌ساڵ‌ 2007 داهات‌ ناوخۆیی‌ ئه‌و وڵاته‌ ره‌سيه‌ 263 ملیار دۆلار له‌وه‌ختێگ ژماره‌ی‌ نیشته‌جايه‌یل‌ 85 ملیۆن كه‌س بوود، وه‌يه‌يش داهات‌ تاكه‌كه‌س له‌ڤێتنام 3100 دۆلاره‌، ئه‌يه‌ له‌وه‌ختێگه‌ كۆریای‌ باشوور وه‌ی هه‌مگه‌ پێشكه‌فتنه‌ داهات‌ تاكه‌كه‌سی‌ ره‌سێده‌ 2400 دۆلار، هه‌نارده‌ی‌ ڤێتنام له‌ساڵ‌ 2007، 70 ملیار دۆلار بويه‌.

 

دوياجار مه‌ترسی‌ تاكڕه‌ویی‌‌و هه‌یمه‌نه‌ی‌ ئسلامیه‌گان‌و پاوانكردن‌ كورسی‌ ده‌سه‌ڵات جی مشتومڕ ناوه‌نده‌ سیاسیه‌گانه‌، ئه‌يه‌‌و بيجگه‌ له‌ ئه‌گه‌ر ڕويداين‌ كووده‌تای‌ قرمز ‌و چه‌رمگ‌، وه‌ گوره‌ی‌ ئه‌وه‌گ ڕووژهه‌ڵات‌ ناو‌ڕاس ئه‌زموون‌ دريژيگ ديرێ‌ له‌بوار دروسكردن دكتاتۆر‌و تاكڕه‌و، مایه‌ی‌ خوه‌شحاڵیه‌ ك ‌هاووڵاتیيه‌یل‌ وڵاته‌یل‌ به‌هار‌ عه‌ره‌بی ‌ئاست‌ هووشیاریان به‌رزه‌‌و پيشبینی‌ نيه‌كريه‌ێ ڕێ‌ وه‌خوه‌ی سه‌پانن ‌‌و دكتاتۆریه‌ت بيه‌ن.

 

خه‌ليل عه‌لی