سیاسه‌ت عراق تاچه‌نیگ وه‌ل ده‌ستوورا گونجیه‌ێد؟

شفق نيوز

كومارى و سستمه‌یل تر له‌ده‌سڵات و ته‌نانه‌ت له‌ سستمه‌یل دیموكراسییش هه‌ر بایه‌سه‌ ده‌ستوور و قانوون وه‌ سه‌روه‌ر بزانن و په‌یڕه‌وى بكه‌ن ئه‌را ئه‌وه‌ك له‌سایه‌ى ژیانیگ بى گرفت بژیه‌ن و هه‌ق هاووڵاتیه‌یل ژیرپا نه‌كریه‌یگ.

سیاسه‌ت خوه‌ى له‌خوه‌ى نه‌خشه‌و زانست و مه‌شقكردنه‌، ماناو بنه‌ماى زانستى دیرێد، وه‌ل ئه‌وه‌یشا زانست سیاسه‌ت دو شیوه‌س، یه‌كه‌میان زانست ده‌وڵه‌ت ك دراسه‌ت ده‌وڵه‌ت ئه‌كا له‌ڕوى مه‌فهوومیه‌ت و ریكخستن و ده‌زگاو دامه‌زریاگه‌یلى، دویه‌میش هونه‌ر سیاسه‌ت، ك ئى جووره‌ سیاسه‌تیگیش بایه‌سه‌ مه‌سه‌له‌ى دینى و مه‌سه‌له‌ى په‌یوه‌ندى وه‌ دیارده‌ى سیاسه‌ته‌و جیاوه‌ بكا له‌ڕوى كومه‌ڵایه‌تیه‌و. ئنجا له‌یرا ده‌ستوور سه‌روه‌ره‌و له‌بان گشتى جویر یه‌ك جیوه‌جى بوود، ئه‌را نموونه‌: ده‌ستوور ئه‌مریكا ك له‌ساڵ 1778 یه‌كه‌مین ده‌ستووره‌ له‌سه‌رده‌م تازه‌ ك هاته‌سه‌ وجوود، حوكم ئه‌و ده‌ستووره‌ ملله‌ت ئه‌مریكا ره‌سانه‌سه‌ جووریگ له‌ پیشكه‌فتن و ژیان هاوبه‌ش و ده‌س وه‌ده‌سكردن ئاشتیانه‌ى ده‌سڵات. یه‌یش وه‌چه‌واشه‌ى وڵاته‌یل عه‌ره‌بى ك زوورم رژیمه‌یلیان دكتاتۆریه‌ت له‌لى خوڕن و له‌وه‌ر خاتر به‌رژه‌وه‌ندى و ته‌خت و مقه‌یه‌تیكردن له‌ده‌سڵاتیان وه‌ ته‌واوى ده‌ستوور نیارنه‌ كار و سه‌رپیچى خاڵه‌یل ئه‌و ده‌ستووره‌یلیانه‌ كه‌ن، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش دوینید ملله‌ته‌یلیان په‌نا به‌نه‌ وه‌ر خه‌بات چه‌كدارى، ك یه‌یش له‌لایه‌ن نه‌ته‌وه‌یل یه‌كگرتگه‌و ڕى وه‌پى دریاگه‌.

ئه‌را نموونه‌: ئمڕوو شیوازه‌یلیگ هه‌س له‌ ده‌وڵه‌ت وه‌ك: ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه‌یى، ده‌وڵه‌ت قانوون، ده‌وڵه‌ت مه‌ده‌نى و علمانى....هتد، وه‌لى نه‌زریه‌ى سیاسى ئه‌وه‌سه‌ بگه‌ردیده‌ شوون قانوون و بنه‌مایه‌یلى ئه‌را جموجویلداین وه‌ سیاسه‌ت، له‌یرایش هه‌وه‌جه‌ وه‌و چشته‌یله‌ دیریگ ك حوكم وجوود فكره‌ى سیاسى ئه‌كا وه‌ك فكره‌ى دادگه‌رى و یه‌كسانى و ئازادى و یه‌كگرتگى، له‌هه‌مان وه‌خت سستم سیاسه‌تیش ئه‌وه‌سه‌ ك چینه‌یل ده‌سڵاتدار یا به‌شدار له‌حوكم گریگه‌و، ك ئه‌یانه‌یش به‌شدارن له‌ ده‌زگایه‌یل ده‌ستوورى جیوه‌جیكار و دادوه‌رى و یڕیارداناین وه‌گووره‌ى حوكمیگ  په‌رله‌مانى یا جووریگ تر له‌حوكم.

شیوه‌ى سیاسه‌ت ده‌وڵه‌ت له‌ وڕیه‌وبردن وڵات ئه‌گه‌ر بایگ و دیموكراسیه‌ت له‌تى باریه‌یگه‌ كار، بایه‌سه‌ حوكم ده‌ستوور له‌تى بچه‌سپیه‌یگ و قانوون له‌تى سه‌روه‌ر بوود، وه‌لى له‌وڵاته‌یل دكتاتۆریه‌ت و ته‌كڕه‌وى و تونڕه‌وى فره‌جار سه‌رپیچى ئه‌و ده‌ستووره‌ كریه‌یگ ك به‌رژه‌وه‌ندى ملله‌ت له‌تى دیاره‌. ئنجا با بزانیم سیاسه‌ت عراق تا چه‌نیگ وه‌ل ده‌ستوورا گونجیه‌یگ ؟

بیگومان ئه‌و سیاسه‌ته‌ ك ئمڕوو له‌ساى حكوومه‌ت وه‌ناو دیموكراسى و یه‌كگرتگى په‌یڕه‌و كریه‌یگ ، خوه‌ى له‌پاشمه‌نده‌ى ئه‌و سیاسه‌ته‌ دوینیگه‌و ك شۆڤێنیه‌ت وه‌پیه‌و دیاره‌، وه‌نا ده‌وڵه‌تیگ ك خود خوه‌ى دژ ئه‌و به‌ند و بڕگه‌یل ده‌ستووره‌ بوود زوورم ملله‌ته‌گه‌ ده‌نگ له‌بانى دانه‌و خوازیار ده‌سكاریكردنى بوود، تا چه‌نیگ متمانه‌ وه‌پى كریه‌یگ و هه‌قانیه‌؟ ماناى ئه‌وه‌سه‌ حكوومه‌ت نیه‌توایگ له‌ژیر سایه‌ى ده‌ستووریگ ك ژیان هاوبه‌ش و ئاشتى و سه‌قامگیرى دابین ئه‌كا هه‌وڵ و تواناى بخه‌یگه‌ كار و له‌ كارنامه‌ى خوه‌ى بچه‌سپنیگه‌ى! یه‌یش ئاكامه‌گه‌ى ئه‌وه‌سه‌ ك ئه‌را ماوه‌ى هه‌یشت ساڵه‌ حكوومه‌ت تازه‌ى عراق له‌شوون حكوومه‌ت جیوازكریاى یا ئنتقالى چ له‌سه‌رده‌م عه‌لاوى چ جه‌عفه‌رى و مالكى كوشتن و مه‌رگ و خوینڕشیان هه‌ر وه‌رده‌وامه‌و یه‌قه‌ى هاووڵاتیه‌یل بیتاوان گرتگه‌.

راسه‌ تیرۆر ده‌ور فره‌یگ داشت له‌ دروسكردن كاره‌سات و ته‌قینه‌وه‌و كیشه‌و گرفت، وه‌لى سیاسه‌ت ده‌وڵه‌ت له‌ى ماوه‌ نه‌تویه‌نست گشت چین و لایه‌نه‌یل وه‌ گووره‌ى ده‌ستوور رازى بكاو به‌ش فره‌یگ له‌و كیشه‌و گرفته‌یله‌ بوڕیگه‌و ك بویه‌سه‌ مایه‌ى ناكووكى و كیشمه‌كیش، دى وه‌هه‌ر حاڵیگ خود ده‌سڵات خوه‌ى وه‌رپرسه‌و ده‌ستووریش هه‌ر بایه‌سه‌ ریڕه‌و خوه‌ى بوینیگه‌و.

 

جه‌ماڵ ئه‌ركه‌وازى