شوونه‌وار زاگرۆس له‌ كوردستان

شفق نيوز

پیشه‌سازى ئاسنین كویه‌ن له‌"ته‌په‌ ژیان و ته‌په‌ى جه‌مشیدى"كریاسه‌ دى ك تاریخیان چووده‌و ئه‌را چوار هه‌زار ساڵ وه‌رجه‌ زایین و له‌وانه‌یش چه‌كه‌یل برۆنزى و كه‌ره‌سه‌یلیگ له‌ كوچگ تاشریاگ و ده‌فر و دووڵه‌. وه‌لى برۆنزیه‌یل لوڕستانى له‌ناوچه‌گه‌ دزریان له‌قه‌ورسانه‌یل، ك كه‌ره‌سه‌ى ئاسن له‌سه‌رده‌مه‌یل كویه‌ن له‌تیان وجوود داشتگه‌ له‌ نزیگ ناوچه‌ى ئیلام و له‌ناو قه‌ورسانه‌یلى ك تاریخیان كویه‌ن بویه‌و جویر برۆنزه‌یل ناڕه‌نگامه‌.

له‌ناو دووڵ و نزمایه‌یل سه‌ڵدوز شنۆیش له‌باشوور خوه‌رئاواى ده‌ریاچه‌ى ورمێ له‌ناوچه‌ى ئازه‌ربایجان ئیران، شوونه‌وارناسه‌یل له‌ورایش جووره‌ كویزه‌یلیگ  دوینریاوه‌ له‌شیوه‌ى ئه‌و كویزه‌یله‌ ك له‌وڵات ناونى دوچه‌مان دوینریاوه‌و تاریخیان چووده‌و ئه‌را 5200وه‌رجه‌ زایین.

له‌ گه‌نجداره‌ى كرماشانیش جوریگ له‌ خوارده‌مه‌نى وشكه‌وكریاگ دوینریاوه‌ جویر ئه‌وه‌ك له‌ حه‌وز حه‌مرین له‌ ته‌په‌ى ره‌زووق و ته‌په‌ى كوبه‌و سه‌لیمه‌ دوینریاسه‌وه‌و تاریخیان چووده‌و ئه‌را سه‌رده‌م كویه‌ن. شوونه‌وار عه‌لى گووش ك یه‌كیگه‌ له‌شوونه‌واره‌یل كویه‌ن ناوچه‌ى خوزستان ئه‌هواز، ئه‌ویش تاریخ ئه‌و كه‌ره‌سه‌یله‌ ك له‌تى دوینریاسه‌و چووده‌و ئه‌را 6800 وه‌رجه‌ زایین.

ئه‌و قه‌وره‌یل كوریه‌ن لوڕستانه‌ ك كه‌فنه‌ ناونى ده‌ریاى خه‌زه‌ر و كویه‌ى زاگرۆس گشتیان هه‌ڵه‌و دریانه‌و له‌ساڵ 1937 له‌ته‌په‌ى قرمز ك 35كیلۆمه‌تر كه‌فێده‌ باشوور كرماشان له‌لایه‌ن دكتۆر سمس شیكاغۆ په‌رسگایگ دوینریاوه‌و كه‌ره‌سه‌یلیگ له‌تى بوى له‌ مس دروس كریاوین و جیاوازن له‌وه‌ك له‌بازاڕ دوینریه‌ێد. دویاى ئه‌وه‌یش وه‌گووره‌ى ئه‌و هه‌ڵه‌وداینه‌یله‌ ك له‌ته‌په‌ى باوه‌ و شوونه‌وار چه‌شمه‌ حه‌فید و شوونه‌وار باوه‌ زه‌ید و كلشكاران ئه‌نجام دریانه‌ كه‌ره‌سه‌یلیگ جووراوجوور دوینریاسه‌و. له‌ساڵ 1963یش دانیمارك شاندیگ كلكرد ك پیكهاتوید له‌ دكتۆر فیڵد كارد و دكتۆر مورتنسن و ده‌س كردنه‌ هه‌ڵه‌وداین شوونه‌وار ته‌په‌ى گۆران له‌باشوور كرماشان، بیجگه‌ ئه‌وه‌یش باوه‌تیگ له‌بان كه‌ره‌سه‌یل كویه‌ن لوڕستانى نویسریاگه‌ ك له‌موزه‌خانه‌ى لوفه‌ر وجوود دیرن و له‌هه‌مان وه‌خت تاریفیگ ناوچه‌ى لوڕستان و مه‌ردمه‌گه‌ى و ئه‌و قه‌وره‌یلیشه‌ ك له‌تى دوینریاسه‌و كریاگه‌.

كاسیه‌یل نیشته‌جى ناوچه‌ى لوڕستان، له‌وه‌خت ده‌سڵاتیان له‌عراق و مه‌یلیان ئه‌را ژیار عراق ئه‌وه‌ بوى فكره‌و هونه‌ر و پیشه‌سازیه‌یل فره‌یگ له‌بان ده‌سیان ئه‌نجام دریاگه‌و جیوازى كریاگه‌ ئه‌را وڵاته‌یلیان، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش مورتكات له‌كتاوه‌گه‌ى باس له‌ كه‌ره‌سه‌ى كویه‌ن لوڕستان كردگه‌ له‌موزه‌خانه‌ى ئه‌ڵمانى له‌ به‌رلین و ئه‌و هونه‌ر دروسكردنه‌ ك شیوه‌ى هونه‌ر عراقى كویه‌ن داشتگه‌ له‌سه‌رده‌م سۆمه‌رى یا بابلى كویه‌ن و تاریخ دروسكردن زوورمیانیش چووده‌و ئه‌را ناوڕاس هه‌زاره‌ى یه‌ك وه‌رجه‌ زایین.

برۆفیسۆر دۆسو، ئه‌و كه‌ره‌سه‌یل لوڕستانیه‌ تاریفیگ جوان هونه‌رى و تاریخى ئه‌رایان كردگه‌و هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش تاریف خاسیگ كریانه‌ له‌گشت سه‌رده‌میگ . وه‌ل ئه‌وه‌یشا شوونه‌وار ته‌په‌یگ تر ده‌سكرد هه‌س له‌لاى باشوور ناوچه‌ى "ئه‌یوان" ك به‌رزیه‌گه‌ى ره‌سیگه‌ 40مه‌تر و تاریخى چووده‌و ئه‌را پاشایه‌یل ساسانى و شیوه‌ى كوشك یا قه‌سره‌گه‌ى شیرین دیرێدو پڕیشه‌ له‌ كه‌ره‌سه‌یل تاریخى، ئنجا له‌پاڵ ئه‌و كوشكه‌ قه‌ورسان كویه‌ن و كانیاویگیش هه‌س ك له‌یوا تاریفى كه‌ن و ئویشن گوایا له‌وه‌خت خوه‌ى 20هه‌زار خیزان یه‌هوودى له‌ورا وجوود داشتنه‌و نیشته‌جى بوینه‌.

له‌لاى باكوور خوه‌رئاواى "زه‌رنه‌و  ئقبال خان"یش كویزه‌یل دروسكریاگ دوینریاسه‌وه‌و تاریخیان فره‌ كویه‌نه‌. له‌ته‌خت شیرین له‌(ئه‌یوان)یش په‌یكه‌ر باڵنده‌یل وجوود داشتگه‌ ك له‌فلز یا مسوار دروسكریانه‌و بیجگه‌ ئه‌وه‌یش شمشیر و په‌یكه‌ر جه‌نگاوه‌ره‌یل و جووره‌یل فره‌یگیش له‌ مه‌یرگ كریاسه‌ دى.

بیجگه‌ ئه‌وه‌یش له‌ قه‌ڵاى محه‌مه‌د خان و قه‌ڵاى جه‌واهر ك ناسریاگه‌ وه‌قه‌ڵاى نه‌رگسى چوینكه‌ كه‌فێده‌ ئاوایى نه‌رگس و پیكهاتگه‌ له‌ ته‌په‌یگ خوڵین و به‌رزیه‌گه‌ى 50 مه‌تره‌، شوونه‌وار فره‌یگ گرته‌سه‌ خوه‌ى و قه‌ورسانیگیش له‌لاى باكوورى وجوود دیرێد، ك ئه‌و شوونه‌ له‌یوا تاریف كریاگه‌ شوونیگ بویه‌ ك سكه‌ى پویل له‌تى دروس كریاگه‌و ناو نریاگه‌ كڕخه‌زینه‌. بیجگه‌ ئه‌وه‌یش قه‌ڵاى شمیران ك كه‌فێده‌ دویرى یه‌ك كیلۆ مه‌تر خوه‌رئاواى سه‌رته‌ك له‌بان ئاو گه‌نگیر ك جویر نیمچه‌ دویرگه‌ یا جه‌زیره‌یگه‌و 180م له‌ئاوه‌و به‌رزه‌، له‌ دروسكردن سه‌رده‌م ساسانیه‌یل بویه‌و شوونه‌وار دیواره‌یل ئه‌و قه‌ڵا ئیسه‌ وجوود دیرێد ك وه‌ كوچگ دروسكریانه‌و پانى دیواره‌گه‌ى یه‌ك مه‌تره‌و روى وه‌ر یا مه‌ساحه‌ى قه‌ڵاگه‌ 700مه‌تره‌.

ته‌خت گه‌را له‌باشوور ته‌نگ هه‌لوان له‌ناونى كرماشان و قه‌سر شیرین، یه‌یش یه‌كیگه‌ له‌ شوونه‌واره‌یل ساسانى و تاق و شوونه‌وار میدى و ئه‌شكانى له‌تى وجوود دیرێد.

له‌ یاداشته‌یل مه‌ئموون به‌گ هاتگه‌و ئویشێد: شوونه‌وار گه‌نگوور چووده‌و ئه‌را چه‌رخ لولوه‌یل و په‌رسگاى ئه‌ناهیتا(ناهیدا) گرته‌سه‌ خوه‌ى ك زویتر وه‌پى وتیان گه‌نگوبار ك ئیسه‌ مه‌ركه‌ز ناحیه‌یگه‌ سه‌ر وه‌ ئه‌سه‌د ئاباد. قه‌ڵاى كه‌لاوه‌یش له‌ خوه‌رهه‌ڵات چه‌م گه‌نیر و ده‌روازه‌ى دووڵ ده‌رئاباد یا ده‌ره‌كوورى ك كه‌فێده‌ خوارگ ئاوایى گیاگران، یه‌یش له‌بان ته‌په‌یگ دروس كریاگه‌و خانگه‌یل فره‌یگ گرته‌سه‌ خوه‌ى و په‌یوه‌سن وه‌یه‌كه‌و ك تائیسه‌یش شوونه‌وارى مه‌نگه‌و شایه‌ت قه‌ڵاى سه‌ربازى بویه‌.

قه‌ڵاى توبراق له‌ ئورومیه‌ى ئازه‌ربایجانیش ك غازان له‌ساڵ 1295زایینى دروسى كردگه‌ پڕه‌ له‌شوونه‌وار تاریخى و بیجگه‌ ئه‌وه‌یش قه‌ڵاى ساتیان ك یه‌یش كه‌فێده‌ باشوور خوه‌رهه‌ڵات ئاوایى ساتیان و باكوور ئاو گه‌نگیر و تاق شیرین و فه‌رهادیش له‌ڕى ئه‌یوان- سۆمارو قه‌ور شا فراوه‌رتیس میدى كورد له‌نزیك سه‌رپیه‌ڵ زه‌هاو له‌بان به‌رزایه‌یل خوه‌رئاواى زاگرۆس، ك له‌وه‌رانوه‌رى په‌یكه‌ریگ پیاویگ میدى دروس كریاگه‌و جنگه‌یلى وه‌رى له‌ پووس حه‌یوان و كه‌وش ها له‌پاى.

وه‌ل ئه‌وه‌یشا شار حه‌لوان یا هه‌لوان ك كه‌فێده‌ دویرى 190كیلۆمه‌تر له‌شار به‌غداو له‌ تووماره‌یل ئاشوورى ئشاره‌ت وه‌پى كریاگه‌و له‌بان ده‌س ته‌یمورله‌نگ كاولكریاو دویاى ئه‌وه‌یش  شاریگ تر وه‌ناو ده‌رنتگ له‌جیاى دروس كریاو له‌وه‌رجه‌ 400ساڵ نه‌مه‌نده‌ى، یه‌یش شوونه‌واریگ تاریخیه‌و بیجگه‌ ئه‌وه‌یش شوونه‌وار نه‌مروود داج – ئه‌نادۆل له‌نزیك مه‌رزه‌یل توركى – سوورى ك له‌وه‌خت خوه‌ى پڕ بویه‌ له‌باخ و بوسان و مه‌ردم فره‌یگیش له‌تى نیشته‌جى بویه‌و قه‌ڵایگ له‌تى وجوود دیرێدو په‌یكه‌ره‌یل فره‌یگیش له‌تى دروس كریاگه‌ ك دریژى هه‌ر یه‌كیگ له‌و په‌یكه‌ره‌یله‌ 9-12 مه‌تره‌و دریژى ده‌مچه‌ویان له‌ 2 مه‌تر كه‌متر نیه‌، له‌بان قه‌ڵاگه‌یش هه‌ره‌میگ له‌ كوچگ هاڕیاگ دروس كریاگه‌ ئه‌را شاردنه‌وه‌ى ته‌رم ئه‌نتیوخۆس یه‌كه‌م پاشاى كوماجین له‌بان وه‌سیه‌ت خوه‌ى و تاریخ كوماجین چووده‌و ئه‌را سه‌ده‌ى 6و 7 وه‌رجه‌ زایین.

له‌ نویساننه‌یل خزر دوملى ئاشكراى ئه‌وه‌یش كریاگه‌، ك سێ په‌رسگاى تر له‌ ناوچه‌ى خوه‌رهه‌ڵات دهۆك له‌بان جه‌وه‌ڵ باعدرى دوینریاسه‌وه‌و تاریخ ئى په‌رسگایه‌یله‌ چووده‌و ئه‌را 1400 ساڵ وه‌رجه‌ زایین جویر په‌رسكایه‌یل میسرائى له‌ ئۆرپا، یه‌یش بیجگه‌ ئه‌شكه‌فته‌یل فره‌یگ و له‌وانه‌یش ئه‌شكه‌فت تاریخى ئامێدى و په‌یكه‌ر تووت عه‌نخ ئاموون مسرى له‌ دهۆك.

 

عه‌دنان ره‌حمان