ژیان هاوبه‌ش تا سه‌ر مه‌رجه‌ ئه‌را ژن وشوى؟

شفق نيوز

چوینكه‌ ئه‌گه‌ر ژنخوازین و دروسكردن ژیان هاوبه‌ش بوود بایه‌سه‌ چه‌وه‌ڕى ته‌ڵاق و جیابوینه‌وه‌یش بكه‌یم. وه‌ختى ژن و پیاویگ بڕیار ده‌ن ژیان هاوبه‌ش دروس بكه‌ن، شایه‌ت ڕووژى له‌ڕووژان بڕه‌سنه‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ ك كووتایى وه‌و ژیان هاوبه‌شه‌ بارن. یه‌یش ئه‌وه‌ ده‌رخه‌یگ ك هویچ چشتیگ هه‌میشه‌یى نیه‌و بایه‌سه‌ باوه‌ڕیش وه‌ ئه‌وه‌ داشتویم ك ژیان هاوبه‌شیش مه‌رج نیه‌ هه‌میشه‌یى بوود.

ئمڕوو ئى دیارده‌ له‌ كومه‌ڵگایه‌یل پیشكه‌فتگ فره‌ وه‌ئاسایى كه‌فیگه‌ وه‌رچه‌و، وه‌لى هیمان له‌وڵاته‌یل خوه‌رهه‌ڵات وه‌ چشت خراویگ تاریف كریه‌یگ. له‌ كوردستان خوه‌مانیش هیمان ئى دیارده‌ وه‌ك دیارده‌ى ناحه‌زیگ ته‌ماشاى كه‌ن و فره‌جاریش ڕى نیه‌ن ك ژن وپیاویگ له‌وه‌ر كیشه‌و گرفتیگ له‌یه‌ك جیاوه‌ بوون.

له‌ كومه‌ڵگاى كوردى جیابوینه‌وه‌ یا ته‌ڵاق وه‌تایبه‌ت ئه‌را ژن عه‌یبه‌و ئه‌و ژنه‌یله‌ ك ته‌ڵاق سینن فره‌جار روى وه‌ڕوى ده‌یه‌ها كیشه‌و گرفت بوونه‌وه‌. له‌ كومه‌ڵگاى ئیمه‌ هیمان نه‌تویه‌نستنه‌ وه‌ ته‌واوى قسه‌ بكه‌ن له‌بان ته‌ڵاق و له‌ هه‌مان وه‌خت بكه‌نه‌ى باوه‌تیگ گشتى و ژن وپیاوه‌یل له‌لى هوشیاره‌و بكه‌ن.

ته‌ڵاق یه‌كیگه‌ له‌ سه‌ختترین دیارده‌یل كومه‌ڵایه‌تى ئى سه‌ده‌ ك له‌تى ژیه‌یم، ئى دیارده‌ چاره‌سه‌ریگ قانوونى و باوه‌ ئه‌را وه‌ختیگ ك ژن وشوى ناكووكى فره‌یگ دیرین له‌ ژیانیان، ئنجا مه‌سه‌له‌ى ته‌ڵاق چووگه‌وه‌ ئه‌را زیاتر له‌ بیس سه‌ده‌ وه‌رجه‌ ئیسه‌. زوورم دینه‌یل وه‌ هه‌مان شیوه‌ ك له‌باوه‌ت ژیان هاوبه‌ش و په‌یوه‌ندى هاوسه‌ریه‌وه‌ له‌ ناونى ژن وپیاو قه‌یرى قانوون و ده‌ستوور دانانه‌، هه‌ر وه‌و شیوه‌یشه‌ له‌باوه‌ت بڕیان ئى په‌یوه‌ندیه‌ قه‌یرى ده‌ستوور و شیواز جیاواز دانانه‌، وه‌لى ئى كیشه‌ وه‌ك كیشه‌یگ كومه‌ڵایه‌تى ته‌نیا له‌ى چه‌ن ده‌یه‌ى دویاخره‌ كه‌فته‌سه‌ وه‌ر باس و له‌یه‌كه‌وداین. یه‌یش له‌لایگه‌وه‌ ئشاره‌ت وه‌ ئه‌وه‌ ئه‌كا ك كیشه‌و گرفته‌یل ناونى ژن وپیاو له‌چوارچیوه‌ى خیزان بنه‌ڕه‌ت كویه‌نیگ دیرن و له‌لایگ تره‌وه‌ به‌ڵگه‌یگه‌و ئسپات ئه‌وه‌ ئه‌كا ك بنه‌ڕه‌ت خیزان له‌ئه‌وسا بته‌وتر بویه‌ له‌ئیسه‌و ته‌ڵاقیش كاریگ كه‌موینه‌ بویه‌و ته‌نیا له‌ى سه‌رده‌مه‌ بویه‌سه‌ كیشه‌ى قورس كومه‌ڵایه‌تى.

هووكاره‌یل دروسكه‌ر ته‌ڵاق له‌گشت وڵاته‌یل جه‌هان وه‌ك یه‌ك نیه‌و له‌وڵاتیگه‌وه‌ ئه‌را وڵاتیگ تر جیاوازه‌، ئه‌را نموونه‌: هووكاره‌یل ته‌ڵاق له‌وڵاتیگ جه‌هان سێیم جیاوازه‌ له‌وڵاتیگ پیشكه‌فتگ ، بیجگه‌ ئه‌وه‌یش ئه‌و دیارده‌ى كومه‌ڵایه‌تیه‌ له‌ناونى شاریگ گه‌وراو شاریگ بویچگ یه‌كسان نین ، ئى نایه‌كسانییشه‌ بیجگه‌ هووكاره‌یل ڕویدان ته‌ڵاق له‌ ئه‌نجامه‌یل ته‌ڵاقیش كریه‌یگه‌ دى. ئه‌را نموونه‌ بنه‌ڕه‌ت خیزان له‌ ئاوایه‌یل بته‌وتره‌ له‌ بنه‌ڕه‌ت خیزان له‌ شاره‌یل و شماره‌ى ته‌ڵاقداین له‌وڵاته‌یل خوه‌رئاوایى فره‌ زیاتره‌ له‌وڵاته‌یل خوه‌رهه‌ڵاتى.

كومه‌ڵگاى پیشه‌سازى كاریگه‌رى دیریگ له‌بان مه‌سه‌له‌ى بنیاتناین خیزان له‌ڕى گه‌شه‌وه‌پیدان تاك و كیشانن ژن ئه‌را ناو كاروبار كومه‌ڵایه‌تى به‌رهه‌مهاوه‌ر و بته‌وكردن ئازادى ئابوورى تاكه‌یل و ئاگاداركردن ژنه‌یل له‌ هه‌قه‌یلیان و ژیان شارستانى و كووچكردن و زیاتربوین چالاكیه‌یل كومه‌ڵایه‌تى و ئابوورى و په‌ره‌سه‌ندن په‌یوه‌ندى كومه‌ڵایه‌تى و كه‌مه‌وبوین ده‌سدریژى و زاڵبوین پیاو له‌بان خیزانه‌گه‌ى و هووكاره‌یل تر. ئنجا ته‌ڵاق یه‌كیگه‌ له‌ جووره‌یل له‌یه‌كبڕیان په‌یوه‌ندى هاوسه‌رى و ڕى و شوونیگ ئه‌ڕاى دانریاگه‌ ك له‌ زوورم كومه‌ڵگایه‌یل په‌سه‌ن كریاگه‌و ڕى ده‌یگه‌ ژن یا پیاو یا وه‌هه‌ردوگیان( وه‌ ڕه‌زامه‌نى خوه‌یان) په‌یوه‌ندى هاوسه‌رى و ژیان هاوبه‌شیان كووتایى وه‌پى بارن و له‌یه‌ك بوڕیه‌ن و هه‌ر یه‌كیگ له‌لیان بگه‌ردیگه‌ شوون ژیان تاكه‌كه‌سى خوه‌یا.

ته‌ڵاق له‌ناو كومه‌ڵگایه‌یل وه‌ دو شیوه‌ كه‌فیگه‌ وه‌ر باس و له‌یه‌كه‌وداین، جارجاریگ وه‌ك دیارده‌یگ كومه‌ڵایه‌تى و جارجاریگیش وه‌ك كیشه‌ى كومه‌ڵایه‌تى. وه‌ل ئه‌وه‌یشا ته‌ڵاق وه‌ ناحه‌زترین و ناپه‌سه‌نترین چشت ناسریاگه‌. له‌ شه‌رع ئسلامیش هه‌رچه‌نى وه‌كار ناشرینیگ ناوى بریه‌یگ ، وه‌لى جویر دویا چاره‌سه‌ریگ په‌سه‌ن كریاگه‌. ئنجا ته‌ڵاق ئه‌و وه‌خته‌ جویر دیارده‌یگ  كومه‌ڵایه‌تى باس له‌لى كریه‌یگ ك ڕى سروشتى خوه‌ى په‌یمانه‌ ئه‌كا، یه‌یش وه‌ك دیارده‌یل تر كومه‌ڵایه‌تى به‌شیگ جیانه‌كریاگه‌ له‌و كومه‌ڵگا.  ئنجا ئه‌و وه‌خته‌ ك له‌وه‌زع سروشتى خوه‌ى تیه‌یگه‌ ده‌یشت و له‌ئه‌نجام ره‌سیگه‌ ڕاده‌ى شیوانن و له‌وه‌رچه‌ونه‌گرتن ره‌فتار و دین و نه‌ریت و ڕه‌ته‌وكردن چشته‌یل خاس و قیمه‌تدار، دى ئه‌و وه‌خته‌ وه‌ك كیشه‌یگ كومه‌ڵایه‌تى باس له‌لى كریه‌یگ .

له‌وه‌ختیگیش ك ته‌ڵاق وه‌ك دیارده‌یگ كومه‌ڵایه‌تى ده‌ركه‌فیگ ، بایه‌سه‌ وه‌ دیارده‌یگ  ره‌فتار بزانیمنه‌ى و كرده‌وه‌ى خاسیش ئه‌ڕاى له‌وه‌رچه‌و بگریم. ئى دیارده‌ له‌وه‌ر ئه‌وه‌ك وه‌ ڕى وشوون دروسیگ دانریه‌یگ ، چوینكه‌ تویه‌نیگ  ئه‌را جاریگتر هاوكارى ده‌سه‌وه‌ر بكا ئه‌را ئه‌و هاوسه‌ره‌یله‌ ك له‌یه‌كتر جیا بوینه‌سه‌وه‌، ك ئه‌ویش وه‌پشتبه‌سانن وه‌ بڕیگ ده‌ستوور كومه‌ڵایه‌تى و له‌خیزانیگ تر.

وه‌لى ئه‌گه‌ر ئى دیارده‌ ئه‌را چه‌نه‌ها جارتر روى به‌یگ ، ئه‌وه‌ بووگه‌ كیشه‌یگ كومه‌ڵایه‌تى ك قه‌یرى كرده‌وه‌ى راسه‌وخۆ و ناڕاسه‌وخۆ له‌لى ده‌ركه‌فیگ و یه‌یش هووكاره‌یل ده‌سدریژیكردن له‌بان چشته‌یل خاس و قیمه‌تدار كومه‌ڵگا ده‌سه‌وه‌ر ئه‌كاو له‌هه‌مان وه‌خت ڕیخوه‌شكه‌ره‌ ئه‌را ئه‌نجامداین كاره‌یل خراو ك وه‌چه‌واشه‌ى به‌رژه‌وه‌ندى كومه‌ڵگاس. ئى دیارده‌یشه‌ جویر دیارده‌یل تر كوومه‌ڵگا ناوه‌ڕوكیگ چه‌ن لایه‌نى دیریگ ك وه‌دریژایى تاریخ وه‌ك ریككه‌فتنیگ كومه‌ڵایه‌تى دروس بویه‌، ك وه‌قه‌یرى ده‌ستوور و سستم تایبه‌ت له‌ كوومه‌ڵگا كار وه‌پى كریه‌یگ.

ئه‌را ده‌سكه‌فتن زانیارى زیاتر له‌بان ته‌ڵاق، بایه‌سه‌ وه‌ جوانى بنیات خیزان و پرووسه‌ى هاوسه‌رگیرى و ئه‌و كرده‌وه‌یله‌ بناسیم ك بوونه‌ مایه‌ى دروسكردن ته‌ڵاق له‌ناو خیزانه‌یل كومه‌ڵگاو كار كه‌نه‌ بان ئاڵشتكردن فۆرم خیزانه‌یل وه‌شیوه‌ى وه‌رفراوانیگ. ئنجا له‌خیزانیگ وه‌رفراوان په‌یوه‌ندیه‌یل وه‌شیوه‌یگ روى وه‌ڕوى و ئه‌رك و ده‌ور خیزان بیجگه‌ له‌ مقه‌یه‌تیكردن وه‌زع ناو خیزانه‌گه‌، چشته‌یل تریش وه‌ك په‌سه‌نكردن كومه‌ڵگاو په‌سه‌نكردن كلتوور گریگه‌وه‌ ك وه‌گووره‌ى نه‌ریت گه‌وراى خیزانه‌گه‌ سه‌رپه‌رشتى و چه‌ودیرى گشت ئه‌ندامه‌یل خیزانه‌گه‌ ئه‌كا. ئه‌ندامه‌یل ئى جووره‌ خیزانه‌یله‌ خوه‌ش یه‌كترى توان و فره‌یش وه‌ ئاسایى وه‌ل یه‌كترا گونجیه‌ن و زووان هاوبه‌ش و هویره‌وكردن نزیك له‌یه‌كترى و هاودڵى له‌ناونیان دروس ئه‌كاو فره‌یش وه‌خاسى له‌ یه‌كترى ره‌سنه‌وه‌، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش ئه‌را ماوه‌ى چه‌نه‌ها ساڵ و له‌ژیر بنمیچ (سه‌قف)یگ وه‌یه‌كه‌وه‌ ژیه‌ن.

له‌ى جووره‌ خیزانه‌یله‌ جووریگ له‌ راسى وه‌ك هاوڕیه‌تى و یه‌كه‌وگرتن وه‌تین و نزیكبوینه‌وه‌ له‌یه‌كترى زاڵه‌ له‌بان خیزانه‌گه‌، ك یه‌یش له‌ ره‌سینه‌وه‌و ریككه‌فتن له‌بان گشت مه‌سه‌له‌یگ سه‌رچه‌وه‌ گرتگه‌و هویچ وه‌ختى دوشمنایه‌تى قویلیگ له‌ناونى ژن و شوى روى نیه‌یگ ك بووگه‌ مایه‌ى جیابوینه‌وه‌و ته‌ڵاق. ئنجا ئه‌و ته‌ڵاقه‌یلیشه‌ ك فره‌ وه‌كه‌مى رویده‌ن وه‌ك دیارده‌یگ كومه‌ڵایه‌تى تیه‌نه‌ وجوود. وه‌هه‌ر حاڵ ژیان هاوبه‌ش مه‌رجه‌ ئه‌را ئه‌و ژن وشویه‌ ك له‌یه‌كترى ره‌سنه‌وه‌و تویه‌نن خوه‌یان چاره‌سه‌ر گرفت و كیشه‌ى خوه‌یان بكه‌ن وه‌بى ئه‌وه‌ك بڕه‌سیگه‌ پاى ته‌ڵاق.