نه‌ته‌وه‌ چه‌سه‌و ئنسانیه‌ت كامه‌سه‌؟

شفق نيوز

كردگه‌و ئویشیگ: "رابیند تاگوور" و "مهماتما گاندى" دو كه‌سایه‌تى گه‌وراى دونیان ك یه‌كیگیان فه‌یله‌سووفیگ كه‌موینه‌و ئه‌واكه‌یش سیاسه‌تمه‌داریگ فكرمه‌نه‌. تاگوور وه‌بوونه‌ى هویره‌یل به‌رزى له‌مه‌یدان هویركارى، بیجگه‌ هند كاریگه‌رى له‌بان گشت دونیا داشتگه‌. "مهاتما"یش وه‌ بوونه‌ى داناین فه‌لسه‌فه‌ى سیاسى(نه‌وین تون وتیژى) ناودارى له‌جه‌هان په‌یا كرد.

تاگوور بیجگه‌ ئه‌وه‌ك باوه‌ڕ قویلیگ وه‌ سیاسه‌ت نه‌یاشت، وه‌لى وه‌ یه‌كیگ له‌ نه‌زه‌ریه‌سازه‌یل گرنگ یاموهم ئى مه‌یدانه‌ دانریه‌یگ. ره‌خنه‌ى ئه‌قڵانى و لۆژیك یا مه‌نتقیانه‌ى تاگوور له‌ مۆدێل فكرى و هویره‌یل سیاسه‌ت گاندى له‌ هندستان وه‌تایبه‌ت له‌مه‌سه‌له‌ى ناسیۆنالیزم و سه‌نعه‌تبوین هند، خاڵ بنه‌ڕه‌تى جیاوازى فكرى ئى دو فكرمه‌نه‌ ده‌رخه‌یگ  ك له‌یرا بڕیگ  له‌هویره‌یلیان خه‌یمنه‌ڕوى:

گاندى ئویشیگ : ته‌نیا ڕیگه‌ى ره‌سین وه‌نرخه‌یل گشتى و فكرى سه‌روه‌خوه‌یى هند، هویر ناسیونالیزمه‌و بیجگه‌ ئه‌وه‌یش یه‌كه‌مین كوچگ بنه‌ڕه‌ت هاوبه‌ش هندستان ناسیونالیزمه‌، ك یه‌یش ده‌رفه‌ت ره‌سین ده‌یگه‌ مه‌سه‌له‌ى ئازادى و نرخه‌یل نه‌ته‌وه‌یى، چوینكه‌ ئازادى ئه‌و وڵاته‌ به‌رهه‌م كارو خه‌بات ده‌سه‌جه‌مى و گشتى مه‌ردمه‌. ئنجا وه‌ختى ك ئازادى به‌رهه‌میگ هاوبه‌شه‌، دیاره‌ ك سه‌رچه‌وه‌ى ئى چشته‌ نه‌ته‌وه‌س، وه‌ل ئه‌وه‌یشا یه‌كێتى نه‌ته‌وه‌یى وه‌بوونه‌ى پیكهاوردن مه‌یدان گفتوگوو و یه‌كدڵى و هاوسووزى پیك تیه‌یگ .

بیگومان گله‌وخواردن ئه‌را خود خوه‌د و پشتبه‌سانن وه‌هیز و توانایه‌یل خوه‌د، په‌یوه‌ندى قویلیگ دیریگ وه‌ل چه‌مك نه‌ته‌وه‌یا. ناسیۆنالیزمیش جواویگ لۆژیكى و ئه‌قڵانیه‌ له‌ئاست ده‌سڵات كۆلۆنیالیزم و دویاى ئه‌وه‌یش ئویشیگ :خه‌بات ئیمه‌ له‌وه‌ر خاتر ره‌سین وه‌ ئازادى له‌فه‌لسه‌فه‌ى بى تون تیژیه‌وه‌ ده‌س وه‌پى ئه‌كاو له‌بان ستوین نه‌ته‌وه‌ وسیاگه‌.

"تاگوور"یش ئویشیگ: وه‌ل ریز وحورمه‌تم ئه‌را گاندى، وه‌هه‌ق خوه‌م زانمه‌ى ك ناڕه‌زایه‌تى خوه‌م ده‌رخه‌م و من له‌بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ وه‌ل ئى مه‌سه‌له‌یا دوشمنایه‌تى كه‌م، چوینكه‌ په‌ناگه‌ى من نه‌ته‌وه‌ نیه‌، به‌ڵكوو ئنسانیه‌ته‌. ئنسانیه‌ت پیكهاته‌یگ هسیه‌و ته‌نیا پشتبه‌سانن وه‌ هویر نه‌ته‌وه‌یى هه‌وه‌جه‌ى ئیمه‌ جویر خواستیگ ئاده‌میزاد جه‌هانى دابین ناكا، وه‌ل ئه‌وه‌یشا ناسیونالیزم تونڕه‌و وه‌هویچ شیوه‌یگ نیه‌تویه‌نیگ جواو هه‌وه‌جه‌یل جه‌هان به‌یگه‌وه‌.

خه‌بات راسكانى‌ بایه‌سه‌ له‌هه‌مان وه‌خت وه‌ل خه‌بات مه‌عنه‌ویا بووگ و ئامانجى قورتاركردن ئاده‌میزاد بووگ له‌زه‌نجیر شۆڤێنیزم و ناسیۆنالیزم تونڕه‌و. ئنجا وه‌ختى ره‌سینه‌وه‌ یا فامستن خاسیگ  له‌ چه‌مك ناسیۆنالیزم له‌وجوود نه‌وگ جویر ئه‌وه‌ك گاندى ئشاره‌ت وه‌پى كردگه‌، ئه‌وه‌ له‌ى حاڵه‌ته‌ هویر نه‌ته‌وه‌و ڕه‌فتاره‌یل ناسیۆنالیزم ته‌نیا ماناى كۆلۆنیالیزم ره‌سنیگ. چوینكه‌ كۆلۆنیالیزم وه‌و بوونه‌وه‌ ك هسكردنیگ نادروس له‌چه‌مك نه‌ته‌وه‌و ناسیۆنالیزم ئاراسته‌ ئه‌كا، گشت كاریگ ده‌سڵاتخوازى و ناڕه‌واى خوه‌ى له‌ناو هویر ته‌ماوى ناسۆنالیزم و مه‌سه‌له‌ى وه‌نه‌ته‌وه‌بوین شاریگه‌وه‌و دویاخریش هه‌ر وه‌و مه‌هانه‌و له‌ژیر ناو مقه‌یه‌تیكردن نرخه‌یل نه‌ته‌وه‌یى و په‌ره‌وه‌پیداین ئه‌را وڵاته‌یل كۆلۆنى، گه‌مه‌ وه‌هویر سه‌ركرده‌یل خوه‌ى ئه‌كاو له‌ هه‌مان وه‌خت له‌وه‌ر خاتر كرده‌وه‌یل داگیركه‌رانه‌ى خوه‌ى مه‌هانه‌ى نه‌ته‌وه‌یى گریگ .

له‌لایگ تره‌وه‌ هویروڕاى تونڕه‌وانه‌و زیاده‌ڕه‌وى له‌ زه‌لگاو هویر نه‌ته‌وه‌یى وه‌گووره‌ى گله‌وخواردن یا هاتنه‌وه‌، بووگه‌ جووریگ دۆگماتیزم له‌ئاست شارستانیه‌ت، جویر ئه‌وه‌ك مه‌ردم هند هه‌وه‌جه‌ وه‌پى داشتن.

له‌یرا تیه‌یمنه‌ بان ئه‌وه‌ك ئازادى راسه‌قینه‌ له‌وه‌ختى ده‌سه‌وه‌ر بووگ ك ئیمه‌ یه‌كترى بووه‌خشیم له‌ مه‌سه‌له‌ى هویر ناسیۆنالیزم تونڕه‌و له‌ڕوى ئاده‌میزاد جه‌هانیه‌وه‌، ك وه‌ ته‌ماشاكردنیگ مه‌عنه‌وى و په‌روه‌رده‌یى جوانیگ و دویر له‌دۆگماتیزم بنوڕیمنه‌ هس نه‌ته‌وایه‌تیه‌وه‌. چوینكه‌ زیاتر له‌یه‌ شایه‌ت بووگه‌ مایه‌ى دروسبوین كیشه‌و گرفته‌یل فره‌یگ، ئه‌را نموونه‌: وه‌گووره‌ى هویروڕاى دینى، خوداوه‌ند پیكهاته‌یگ هسدار دروسكردگه‌ جویر گیاندار و بیگیان و گژوگیاو حه‌یوان و جویر كومه‌ڵگایگ گشتى دوینیگه‌ى نه‌ك وه‌ك لایه‌نیگ له‌ گشت، خوداوه‌ند ئیمه‌ خوداى گشت دونیاو گشت ئاده‌میزاده‌یله‌، په‌یوه‌ندى خودا وه‌ل ئنسانیه‌تا په‌یوه‌ندییگ  گشتگیره‌، خوداوه‌ند دروسكه‌ر گشت چشتیگه‌، ماناى ئه‌وه‌سه‌ نه‌ك ته‌نیا نه‌ته‌وه‌یگ، به‌ڵكوو گشت نه‌ته‌وه‌و ئاده‌میزاده‌یل هه‌وه‌جه‌ وه‌ خودا دیرن، ئنجا ئه‌گه‌ر له‌ى لایه‌نه‌وه‌(مهماتما) نه‌زه‌ریه‌ى نه‌ته‌وایه‌تى له‌نه‌زه‌ریه‌ى ئنسانى وه‌ گرنگتر زانیگ، ئه‌وه‌ بیگومان وه‌چه‌واشه‌ى ئیراده‌ى خودا جویلیه‌یگه‌وه‌، چوینكه‌ خوداوه‌ند گه‌ورا گشت ئاده‌میزادیگ خوه‌ش توایگ نه‌ك ته‌نیا مه‌ردمانیگ .

گاندى ئویشیگ: له‌باسه‌یل شاعر چه‌نه‌ها چشت ئه‌ڵڵاجه‌وى دیم، تا ئیره‌ دید شاعر قه‌بوول كه‌م ك بایه‌سه‌ ئه‌را هس دو چه‌مك(نه‌ته‌وه‌و ناسیۆنالیزم) زه‌مینه‌ى په‌روه‌رده‌ ئه‌را مه‌ردم ده‌سه‌وه‌ر بكریه‌یگ، وه‌لى نیه‌وگ ئه‌وه‌ له‌هویرمان بچووگ ك بیجگه‌ ره‌خنه‌یل شاعر، هیمان چه‌رخ و چشته‌یل تریش مقه‌یه‌تى له‌گرنگى یا ئه‌همیه‌ت خوه‌یان كردنه‌، ماناى هاتنه‌وه‌ یا گله‌وخواردن ئه‌را خود و گرنگیداین وه‌ توانایه‌یل خود هویچ وه‌ختى وه‌ماناى دۆگماتیزم نیه‌ له‌ئاست ژیار یا حزاره‌و سه‌نعه‌ت پیشكه‌فتگ رووژئاوا.

باوه‌ته‌گه‌ى (راج موهان گاندى) له‌یرا كووتایى وه‌پى تیه‌ریم ك ئه‌سرین ئه‌سكه‌نده‌رى ئه‌ڵیه‌وگه‌ردانگه‌ ئه‌را زووان كوردى، وه‌لى هه‌وه‌جه‌ وه‌ ئه‌وه‌ داشتیم زیایه‌یگ بخه‌یمنه‌ بان باوه‌ته‌گه‌ له‌باره‌ى مه‌سه‌له‌ى نه‌ته‌وه‌یى كورد.

بیگومان ئه‌و سامان شاریاگه‌ ك هه‌وه‌جه‌ دیریگ وه‌ئه‌وه‌ك ئیمه‌ى كوردیش بوینیمنه‌وه‌ى، ئه‌وه‌سه‌ ك یه‌كه‌مجار هاوسووزى و هاوخه‌مى داشتویم ئه‌را یه‌كترى و پادابگریم له‌بان خوه‌شه‌ویسیمان ئه‌را خاك و نیشتمان و قه‌بولكردن یه‌كترى وه‌كرده‌وه‌و ماناى جوانیگه‌وه‌و بانگه‌واز رووشنیگ ئه‌را ئاشتى و دڵسووزى له‌ناونى خوه‌مان به‌یم و گشتمان جویر یه‌ك بچیمنه‌ پیرى تازه‌گه‌رى و پیشكه‌فتن له‌گشت مه‌یدانه‌یل ژیان، چوینكه‌ دڵنیایم له‌وه‌ك وه‌و سامان شاریاگه‌ تویه‌نیم مقه‌یه‌ت مه‌سه‌له‌ى نه‌ته‌وه‌یى و تایبه‌تمه‌ندیه‌یل خوه‌مان بویم و نه‌یلیم هویچ وه‌ختیگ كیشمه‌كیش و ناكووكى بووگه‌ شوناسنامه‌ى نه‌ته‌وه‌یى و ئنسانیه‌تمان، چوینكه‌ جویر ئه‌وه‌ك گاندى ئویشیگ: خه‌بات ئیمه‌ ئه‌وه‌سه‌ ك وڵاتمان و نه‌ته‌وه‌گه‌مان خاوه‌ن شوناسنامه‌ بوود، یه‌یش وه‌ خه‌بات برایانه‌و دڵسووزى و ره‌سیگه‌ ئه‌نجام.

تویه‌نیم بویشیم ته‌نیا ریگه‌ى ره‌سین وه‌ نرخه‌یل نه‌ته‌وه‌یى، كار ده‌سه‌جه‌مى و گشتى و یه‌كێتى مه‌ردمه‌گه‌مانه‌، ك ئه‌ویش بایه‌سه‌ بچنه‌ مه‌یدان گفتوگووكردن و یه‌كدڵى و هاوسووزى، تا وه‌گووره‌ى ئى ئازادیه‌ ك ئیسه‌ وجوود دیریگ بڕه‌سیمنه‌ ده‌ره‌ئه‌نجام هاوبه‌ش و راسه‌قینه‌یگ له‌وه‌ر خاتر خزمه‌تكردن وه‌ شوناسنامه‌ى نه‌ته‌وه‌یى. وه‌ل ئه‌وه‌یشا مه‌به‌سمان له‌ چه‌مك نه‌ته‌وه‌ ئه‌وه‌سه‌ ك وه‌گووره‌ى یه‌كێتى گشت دین و مه‌زه‌وه‌یل پیك بایگ و یه‌كسانى كومه‌ڵایه‌تى له‌وه‌رچه‌و بگیریه‌یگ.