جه‌نگ سه‌رد چه‌ له‌لى كه‌فته‌و؟

شفق نيوز

خاسیگ له‌لى نیه‌كه‌فیگه‌وه‌، وه‌لى له‌هه‌مان وه‌خت هویر له‌وه‌یش كریه‌یگ ك له‌ڕى دبلۆماسیه‌ته‌وه‌ چشت نیه‌ چاره‌سه‌ر نه‌یاشتووگ ئه‌گه‌ر مه‌سه‌له‌ى به‌رژه‌وه‌ندى زاڵ نه‌وگ. وه‌ل ئه‌وه‌یشا جه‌نگ سه‌رد ماناى حاڵه‌تیگه‌ له‌ناونى كیشمه‌كیش و ئاشتى، ك ته‌نیا وه‌قسه‌ ئه‌نجام دریه‌یگ ، یا توینیم بویشیم دروسكردن په‌یوه‌ندى ناوده‌وڵه‌تیه‌ له‌بان حاڵه‌ت (نه‌ جه‌نگ  نه‌ ئاشتى)نموونه‌ى ئه‌وه‌یش ئه‌مریكاو یه‌كێتى سۆڤێت جاران، كیشمه‌كیش ناونى ئه‌و هه‌ردوگ گه‌وراهیز جه‌هانیه‌ ناوى نریا جه‌نگ سه‌ردو ئه‌و مه‌سه‌له‌یشه‌ له‌شوون كووتاییهاتن جه‌نگ جه‌هانى دویه‌م په‌یا بوى ك 45 ساڵ دریژه‌ كیشاو له‌ساڵ 1990 كووتایى وه‌پیهات، وه‌لى له‌ناونى فكرمه‌نه‌یل سیاسى ریككه‌فتن ته‌واویگ نیه‌ له‌بان چوینیه‌تى تاریفكردن جه‌نگ سه‌رد. ئنجا یه‌كه‌مین كه‌سیگیش ك وشه‌ى جه‌نگ سه‌رد هاورده‌ كار نویسه‌ریگ ئسپانى بوى وه‌ناو(دون خوان مانوێل). ك شیه‌وكردنیگ ئه‌نجامدا له‌ناونى جه‌نگ گه‌رم و جه‌نگ سه‌رد، چوینكه‌ جه‌نگ گه‌رم فره‌جار كووتایى وه‌ مردن وه‌پى تیه‌یگ یا وه‌ئاشتى، وه‌لى وتیاگ جه‌نگ سه‌رد نیه‌وگه‌ هووكار ئاشتى. وه‌لى بابزانیم سه‌ره‌تاى جه‌نگ سه‌رد چه‌ له‌لى كه‌فته‌وه‌و چ ئاڵشتكارییگ له‌لى ڕویدا :

* كووتاییهاتن جه‌نگ سه‌رد بویه‌ هووكار ئاڵشتكارى گه‌ورایگ له‌ڕوى جوگرافیاى ستراتیجى وه‌ ئه‌وه‌ك قه‌یرى ده‌وڵه‌ت وه‌ سه‌به‌ب كیشمه‌كیش ناوخوه‌یانه‌وه‌ نه‌مه‌ندن و له‌یه‌ك جیاوه‌ بوین وه‌ك: جیابوینه‌وه‌ى یوگسلافیا و یه‌كێتى سۆڤێت. بیجگه‌ ئه‌وه‌یش یه‌كیگ تر له‌و ئاڵشتكاریه‌یل جوگرافیه‌ ك بویه‌ سه‌به‌ب جه‌نگ سه‌رد پیكهات له‌ یه‌كه‌وگرتن هه‌ردوگ ئه‌ڵمانیاو ڕمانن دیوار به‌رلین.

* یه‌كیگ تر له‌ ئه‌نجامه‌یل جه‌نگ سه‌رد پیكهات له‌ ئاڵشتكارى مه‌سه‌له‌ى فه‌لسه‌فى، چوینكه‌ جویر ئه‌وه‌ك ئاشكراو دیاره‌، ئه‌و ئاڵشتكاریه‌یل گه‌ورا ك له‌كووتایى ساڵه‌یل هه‌یشتاو كووتایى جه‌نگ سه‌رد ڕوى داویگ  بویه‌ هووكار نه‌مه‌ندن یه‌كێتى سۆڤێت و سه‌ركه‌فتن ئایدۆلۆژیاى سه‌رمایه‌دارى و ڕمیان سۆشیالیستى، چوینكه‌ دید فه‌لسه‌فه‌ى ئه‌را دویاى جه‌نگ سه‌رد زیاتر هویر خوه‌رئاواى سه‌رمایه‌دارى و دیموكراتى و بازاڕ ئازاد زاڵ بوى له‌بانى، ئنجا ئه‌و نوڕستنیشه‌ ئیسه‌ وه‌ئاشكرا ده‌ركه‌فیگ له‌بان ئاست په‌یوه‌ندى ناوده‌وڵه‌تى.

* وه‌ل دامه‌زرانن(UN) روى وه‌ڕوى بار یا وه‌زع تازه‌یگ بویه‌وه‌و له‌ كومه‌ڵگاى نیاوده‌وڵه‌تییش ك ئه‌ویش پیكهاتویگ له‌دیارده‌ى زاڵبوین له‌بان دیارده‌ى جه‌نگ سه‌رد له‌په‌یوه‌ندى ناوده‌وڵه‌تى و دابه‌شبوینى له‌ناونى ده‌وڵه‌ته‌یل گه‌وراى ئه‌ندام هه‌میشه‌یى ئه‌نجوومه‌ن ئاسایش، ك ئه‌و دابه‌شبوینیشه‌ له‌یوا كردویگ له‌وه‌خته‌یل فره‌یگ جفت نه‌ون له‌بان ئه‌و باوه‌ته‌یله‌ ك خریانه‌ ده‌نگداین، ئه‌ویش وه‌گووره‌ى وه‌كارهاوردن هه‌ق ڤیتۆ، ئنجا دویاخریش تاڕاده‌یگ بویه‌ هووكار یه‌خستن و گیرداین كاروبار (یو ئێن) له‌ چاره‌سه‌ركردن كیشه‌یل ناوده‌وڵه‌تى، وه‌تایبه‌ت ئه‌نجوومه‌ن ئاسایش ناوده‌وڵه‌تى، وه‌لى دویاى كووتاییهاتن جه‌نگ سه‌رد ئه‌و دابه‌شبوین ئه‌نجوومه‌ن ئاسایش ناوده‌وڵه‌تیه‌ كووتایى وه‌پیهات و زیاتر هه‌وڵ دریا ئه‌را هاوكارى له‌ مه‌یدان ناوده‌وڵه‌تى.

* وه‌ كووتاییهاتن جه‌نگ سه‌رد، دى سیاسه‌ت خارجیه‌ى ئه‌مریكا ئاڵشتكارى ئاشكرایگ وه‌ خوه‌یه‌وه‌ دى، ك وه‌رجه‌ گشت چشتیگ ئامانج سیاسه‌ت دبلۆماسى ده‌سكاریكریاگ بوى و پیكهاتویگ له‌ مقه‌یه‌تیكردن نیشتمان.

 

سه‌رچه‌وه‌: مه‌كۆى كوردان