گه‌شتیگ ئه‌را پشده‌ر

شفق نيوز

له‌‌لاى رووژهه‌‌ڵاتیه‌‌وه‌ وه‌‌جه‌‌وه‌‌ڵ مامه‌‌ند و له‌ باكووریش وه‌ جه‌‌وه‌‌ڵ قه‌‌ندیل و له‌ ڕووژئاوایشه‌‌و كێوه‌‌ڕه‌‌ش گردیه‌‌سه‌ى باوش خوه‌‌ى و له‌ باشووره‌‌و وه‌‌ل، ئاسۆس ده‌‌روازه‌‌ى ناوچه‌‌ى پشده‌‌ر پێكه‌اوردگه‌ ك ‌ناوى ده‌‌ربه‌‌نده‌.

له‌‌باره‌‌ى ناو(پشده‌‌ر)و ره‌‌گ و ریشه‌‌گه‌‌ى چه‌‌نه‌ها هویرو ڕاى جیاواز هه‌‌س‌، له‌‌سه‌رده‌‌م كویه‌‌نه‌‌و‌ تا ئمڕوو چه‌‌ن جارێگ ئاڵشتكارى له‌‌بان ناو پشده‌‌ر هاتگه‌‌، وه‌‌جوورێگ ژماره‌‌یگ مێژوونویس و رووژهه‌‌ڵاتناس و حاكم سیاسى و نویسه‌ر له‌‌كتاو و یاداشته‌‌گانیان باس ناو پشده‌‌ر كردنه‌‌، بڕێگ له‌‌وانه‌‌ كوردن و بڕێگ تریان بیگانه‌‌ن، بوود بویشیه‌‌ێد له‌‌شوون خستنه‌‌ڕوى به‌‌شێگ له‌‌و هویروڕایل جیاوازه‌‌ ك‌ مێژووى هه‌‌ریه‌‌كه‌‌یان ئه‌‌را سه‌رده‌‌م و قوناغ و سه‌ده‌‌یگ ‌گله‌‌و ئه‌‌خواد‌، بڕه‌‌سیمنه‌‌ جوورێگ له‌‌ كووكى و ته‌‌بایى سه‌باره‌‌ت وه‌‌ ناو پشده‌‌ر.

له‌‌ قه‌‌دیمه‌‌یل وه‌‌ پشده‌‌ر وتنه‌‌ (نامرێ)،‌ نامرێێ ناو پادشاى ئاشوورى شه‌‌لمانه‌‌صه‌‌رى سێیه‌‌م بویه‌‌. ئه‌‌گه‌‌ر ئاماژه‌‌ وه‌‌سه‌رده‌‌م تازه‌‌تر بكه‌‌یم ئه‌‌را ناو پشده‌‌ر رایگ تر هه‌‌س:‌ له‌‌وه‌‌خت فتوحات ئسلامى ناوچه‌‌گه‌‌ تویش جه‌‌نگ و كوشتن و ویرانكارى هاتگه‌‌، وه‌‌لى وه‌‌گوره‌‌ى سه‌رچه‌وه‌‌یل له‌‌و وه‌‌خته‌‌ وه‌‌ پشده‌‌ر وتریاس ‌(شیده‌‌ر)(پشتده‌‌ر).

له‌‌(معجم البلدان) ناو پشده‌‌ر وه‌‌(بشتیر)هاتگه‌‌ ك‌ ئاواییگه‌‌ خاونه‌‌گه‌‌ى شێخ عه‌‌بدولقادر گه‌‌یلانییه‌‌ و ناو ئاواییه‌‌گه‌‌یش (پشت ده‌‌ربه‌‌نده‌‌).

ئمجا شوون ستراتیجى ناوچه‌‌گه‌‌ چنه‌‌ كردگه‌‌، هه‌‌ر له‌‌ سه‌رده‌‌مه‌‌یل كویه‌‌ن‌ ناوچه‌‌گه‌‌ بووده‌‌ مه‌‌یدان كیشمه‌‌كیش لایه‌‌نه‌‌یل ناكووك. ئمجا وه‌‌گووره‌‌ی سه‌رچه‌‌وه‌‌یل، سه‌رجۆن هه‌‌یشته‌‌م ئه‌‌كه‌‌دى له‌‌شوون ئه‌‌وه‌‌ك ئه‌‌خوازێ په‌‌لامار ئیران بیاد، وه‌‌ دیم پشده‌‌را گوزه‌‌ر ئه‌‌كا و له‌‌شوون كیشمه‌‌كیش فره‌‌یگ وه‌‌ل مه‌‌ردم ناوچه‌‌گه‌‌یا ئه‌‌وسا تویه‌‌نستگه‌‌ له‌‌وره‌‌ گوزه‌‌ر بكا‌.

هه‌‌ر له‌‌ی باوه‌‌ته‌‌و‌ (ته‌‌ها باقر) له‌‌ كتاوه‌‌گه‌‌ی وه‌‌ناو (مرشد الی مواقع الاثاروالحضارة) ئشاره‌‌ت ئه‌‌ڕاى كردگه‌‌و له‌‌ماوه‌‌ى كیشمه‌‌كیش سیاسى و مه‌‌زهه‌‌بى (سه‌فه‌‌وى وعوسمانیه‌‌یل)یش (١٥١٢ – ١٩١٨) هه‌‌میشه‌‌ ناوچه‌‌گه‌‌ بویه‌‌سه‌ شوون وه‌‌یه‌‌كڕه‌‌سین لایه‌‌نه‌‌یل ناكووك و چه‌‌ن جاریگ ویران كریاگه‌‌.

له‌‌شوون وه‌‌رپابوین جه‌‌نگ یه‌‌كم جه‌‌هانییش (روسیا و ئنگلیز) هه‌‌میشه‌‌ تواستنه‌‌ په‌‌لامار ناوچه‌‌گه‌‌ بیه‌‌ن و بخه‌‌نه‌‌ى ژیر كۆنترۆڵ خوه‌‌یان، له‌‌شوون ئه‌‌وه‌‌ك له‌‌ساڵ (١٩١٩) مه‌‌ردم پشده‌‌ر تویه‌‌نستن په‌‌لامار هێزه‌‌یل ئنگلیز بیه‌‌ن له‌‌ ده‌‌ربه‌‌ند رانیه‌‌و هێزه‌‌یل ئنگلیزیش جوور هه‌‌قه‌‌وكردنیگ له‌‌ڕیگه‌‌ى ته‌‌یاره‌‌یل جه‌‌نگیه‌‌وه‌‌ كه‌‌فتنه‌‌ بوردومانكردن قه‌‌ڵادزێ و ناوچه‌‌یل ده‌‌وروه‌‌رى.

دویاى دامه‌‌زرانن حكوومه‌‌ت عراق له‌‌ ساڵ (١٩٢٠) تا ساڵ (١٩٣٨) ناوچه‌‌گه‌‌ له‌‌ژیر كۆنترۆڵ میراوده‌‌لیه‌‌یل مه‌‌ندیه‌‌سه‌و ‌و له‌‌سه‌رده‌‌م وه‌‌زاره‌‌ته‌‌گه‌‌ى (جه‌‌میل مه‌‌دفه‌‌عى) له‌‌ڕیگه‌‌ى رێككه‌‌فتنیگه‌‌و‌ سوپا و ئداره‌‌ى حكوومى هاتگه‌‌سه‌‌ ناوچه‌‌گه‌‌. ئمجا له‌‌شوون هاتنه‌‌بان ده‌‌سڵات به‌‌عس له‌‌ ساڵ (١٩٦٣) ك ئه‌‌را ماوه‌‌ى (٩) مانگ ده‌‌سڵات وه‌‌رگرت له‌‌ڕیگه‌‌ى هێز (حه‌‌ره‌‌س قه‌‌ومى)ه‌‌و‌ په‌‌لامار ناوچه‌‌گه‌‌ دان و شماره‌‌ى فره‌‌یگ له‌‌ مه‌‌ردم بیتاوان شه‌هید و زه‌‌خمدار كردن. له‌‌وه‌‌خت وه‌‌رپابوین شووڕش ئه‌‌یلوول مه‌‌ردم ناوچه‌‌گه‌‌ به‌‌شدارى خاسیگ كردن و شه‌هیده‌‌یل فره‌‌یگ دان، دویاخر له‌‌ ساڵ (١٩٧٤) له‌‌شوون ده‌‌سوه‌‌پیكردنه‌‌وه‌‌ى جه‌‌نگ ناونى (به‌‌عس و شووڕش) وه‌‌ سه‌به‌‌ب ئازادبوین ناوچه‌‌گه‌‌ وه‌‌گشتى و قه‌‌ڵادزێ وه‌‌تایبه‌‌ت بڕیار دریا زانكۆى سلێمانى ئه‌‌را ئه‌‌وره‌‌ جیوازى بكه‌‌ن، وه‌‌لى له‌‌ رووژ ٢٤/٤/١٩٧٤ وه‌‌ پیسترین شیوه‌‌ قه‌‌ڵادزێ بوردومان كریاو سه‌ده‌‌ها هاووڵاتى شه‌هید و زه‌‌خمدار بوین. له‌‌ سه‌رده‌‌م به‌‌عس پشده‌‌ر جوور هه‌‌ر شاریگ تر له‌‌ى كوردستانه‌‌ مه‌‌ردمه‌‌گه‌‌ى كووچ وه‌‌پیان كریا ئه‌‌را ئۆردگایه‌‌یل و ناوچه‌‌گه‌‌یش كه‌‌فته‌‌ ژیر ویرانكاری و كاولكردن. تا ئه‌‌وه‌‌ بوى له‌‌ رووژ ٥/٣/١٩٩١ له‌‌ ریگه‌‌ى راپه‌‌ڕینیگ سه‌رتاسه‌رى‌ وه‌‌ یه‌‌كجاره‌‌كى شاره‌‌گه‌‌ له‌‌ به‌‌عس پاكه‌‌و بوى و له‌‌شوون ئه‌‌وه‌‌یش گشت ناوچه‌‌یل كوردستانیش گرده‌‌و، ئى رویداگیشه‌‌ بویه‌‌ ده‌‌سكه‌‌فتیگ نه‌‌ته‌‌وه‌‌یى ئه‌‌را ملله‌‌ت كورد له‌‌ باشوور كوردستان ك حكوومه‌‌ت هه‌‌رێم كوردستان یه‌‌كیگ له‌‌ ده‌‌سكه‌‌فته‌‌یلى بوى.