دهۆك... گه‌‌وهه‌‌ریگ دره‌‌وشان له‌‌ بان نه‌‌خشه‌‌ى كوردستان

شفق نيوز

مێژووییش یه‌‌كیگه‌‌ له‌‌ گرنگترین پارێزگایه‌‌یل كوردستان و ناوچه‌‌گه‌ ك جوور گه‌‌وهه‌‌ریگ دره‌‌وشان له‌‌بان نه‌‌خشه‌‌ى كوردستان شه‌‌وق ده‌‌ێ. شار دهۆك ك ناوه‌‌ند پارێزگاى دهۆكه‌‌ وه‌‌ شاریگ مۆدێرن دروسكریاێ وه‌‌ حساو تیه‌‌ێ و مێژوو وه‌‌شاربوینى ئه‌‌را ده‌‌یه‌‌ى هه‌‌فتاى سه‌‌ده‌‌ى گوزه‌‌یشته‌‌ گله‌‌و خوه‌‌ێد، وه‌‌لى ئه‌‌گه‌‌ر ته‌‌ماشاى مێژوو كویه‌‌ن ئى شاره‌‌ بكه‌‌یم دوینیم ك یه‌‌كیگه‌‌ له‌‌ كویه‌‌نترین شوونه‌‌یل نیشته‌‌جیبوین ئاێمیزاد و چه‌‌نه‌ها شارستانیه‌‌ت وه‌‌خوه‌‌ى دیه‌‌.

ئاوایى نه‌‌مریكێ ك كه‌‌فێده‌‌ ناحیه‌‌ى فه‌‌یدى له‌‌ خوارگ دهۆك و رووژهه‌‌ڵات رووبار دجله‌‌، یه‌‌كیگه‌‌ له‌‌ كویه‌‌نترین ئاواییه‌‌یل چه‌‌رخ كوچگین نوو و له‌‌ ساڵ 1985 وه‌‌ختیگ شاندیگ زانكۆى وارشۆ پۆڵه‌‌ندى وه‌‌ سه‌‌روكایه‌‌تى پرۆفیسور( كوسولوسكى) ئه‌‌را په‌‌ێاكردن ئاسه‌‌وار و تویژینه‌‌وه‌‌ سه‌‌ردان ناوچه‌‌گه‌‌ كردن، له‌‌ ئه‌‌نجام دیاردا ك مێژوو ناوچه‌‌گه‌‌ ئه‌‌را 8000 ساڵ وه‌‌رجله‌‌ زایین گله‌‌و خوه‌‌ێد و له‌‌ وه‌‌رده‌‌وامى مینه‌‌كردن ئاسه‌‌وار و تویژینه‌‌وه‌‌یل ده‌‌ركه‌‌فت ك گیانداره‌‌یلیگ له‌‌ سه‌‌ره‌‌تاى چه‌‌رخ كوچگین كویه‌‌ن له‌‌و ناوچه‌‌ ژیانه‌.‌

هه‌‌میش ئشكه‌‌فت چوار ستوین وه‌‌وجووره‌‌گ مێژوونویسه‌‌یل و شوونه‌‌وارناسه‌‌یل ئاماژه‌‌ وه‌‌پى كه‌‌ن په‌‌رستگایگ میترایى و دویاتر زه‌‌ره‌‌ده‌‌شتى بویه‌‌ و گشت ئاسه‌‌واره‌‌یل ئه‌‌و ئشكه‌‌فته‌‌ ده‌‌ریخه‌‌ن ك ژیان بنیاده‌‌م له‌‌و شوونه‌‌ مێژوویگ كویه‌‌ن دیرێ. وه‌‌و جووره‌‌گ پسپۆر شوونه‌‌واره‌‌یل (حه‌‌سه‌‌ن ئه‌‌حمه‌‌د) ئاماژه‌‌ وه‌‌پى كه‌‌ێد: مێژوو چوارستوین ئه‌‌را چه‌‌رخ كوچگین ناوڕاس و كویه‌‌نترین به‌‌ڵگه‌‌ى ئه‌‌را 12000 ساڵ وه‌‌رجله‌‌ زایین و نووترینیشى ئه‌‌را ساڵ 1200 زایینى گله‌‌و خوه‌ێد.

 

له‌‌ سه‌‌رده‌‌م ئاشوورى و میدییه‌‌یلیش ئه‌‌و ناوچه‌‌ گرنگى فره‌‌یگ داشتگه‌‌؛ پرۆفیسور فورد ئویشێ: بڕێگ لێكۆڵه‌‌ر هانه‌‌بان ئه‌‌و باوه‌‌ڕه‌‌ شار دهۆك نوو له‌‌ شوون شار ئاشوورى (ئادیان) ك پایته‌‌خت كه‌‌رت (رمیوسى) له‌‌ ئمپراتوریه‌‌ت ئاشوورى بویه‌‌ ئاوا كریاگه‌، كتاو (المرشد الى مواگن الاپار والحچاره‌)‌ ئاماژه‌‌ وه‌‌ ئه‌‌وه‌‌ كه‌‌ێد ك شار (مالیاتى) ئاوایى مالتاى نوویش له‌‌ سه‌‌رده‌‌م شاێ ئاشوورى (سنحاریب) 704 – 681 وه‌‌رجله‌‌ زایین، شوونیگ سه‌‌ربازى گرنگ بویه‌‌.

 

چه‌‌ن شوونه‌‌واریگ تر جوور ئشكه‌‌فت و په‌‌یكه‌‌ر و نه‌‌خشه‌‌یل كوچگین و په‌‌رستگه‌‌ و مزگه‌‌فت له‌‌و ناوچه‌‌ هه‌‌س ك نیشانه‌‌ى وه‌‌رده‌‌وامى و قدمه‌‌ت ژیان و ژیار شارستانیه‌‌تن له‌‌و ناوچه‌‌ له‌‌ چه‌‌ن هه‌‌زار ساڵ وه‌‌رجله‌‌ زایین.

 

سه‌‌باره‌‌ت وه‌‌ ناو دهۆكیش چه‌‌ن ئه‌‌رایچوینیگ هه‌‌س جوور نموونه‌‌:-

مێژوونویس ئه‌‌نوه‌‌ر مایى له‌‌ زووانى (هارتمان) له‌‌ گوڤار (العالمین) ئویشێ: له‌‌ سه‌‌رده‌‌م ئمپراتۆر (تاسیسوس بیزا سیوس) ناو دهۆك (جاهۆك) بویه‌.

مێژوونویس حسین حوزنى موكریانى ئویشێ: له‌‌ نیمه‌‌ى سه‌‌ده‌‌ى چوارم زایینى میریگ وه‌‌ناو (ئاخ شندۆ) له‌‌ دهۆك ده‌‌سه‌‌ڵاتدار بویه‌‌، له‌‌و وه‌‌خته‌‌ له‌‌ هه‌‌ر گرێبه‌‌سیگ بازرگانى دو مشت سه‌‌رانه‌‌ له‌‌ بار یا كاڵاى كاروانه‌‌یل وه‌‌رگردیان‌، و ناو دهۆكیش هه‌‌ر له‌‌وه‌‌وه‌‌ هاتیه‌‌: ( دو هۆك یا دو مشت).‌

 

ئه‌‌نوه‌‌ر مائى هه‌‌رچه‌‌ن پشتگیرى له‌‌ ئه‌‌رایچوین (هارتمان) كه‌‌ێد، وه‌‌لى وه‌‌دویریشى نیه‌‌زانێ ك له‌‌ ناو (دیه‌‌ یا دێ) كوردى و ئامراز (وك) بویچگه‌‌وكردن وه‌‌ ماناى دێۆك یا دێ بویچگ( ئاوایى بویچگ) هاتوید.

وه‌‌وخاتره‌‌ ك ناو دهۆك له‌‌ سه‌‌رچاوه‌‌یل مێژوویى كویه‌‌ن نه‌هاتیه‌‌ و به‌‌شیگه‌‌ له‌‌ مێژوو كویه‌‌ن بادینان له‌ێره‌‌ وه‌‌ شیوه‌‌یگ كۆڵ ئه‌‌و مێژووه‌‌ له‌‌ سێ هه‌‌زار ساڵ وه‌‌رجله‌‌ زایین دیارى كه‌‌یمن:-

 

له‌‌ سه‌‌ره‌‌تاى سێ هه‌‌زار ساڵ وه‌‌رجله‌‌ زایین دهۆك به‌‌شیگ بویه‌‌ له‌‌ وڵات سۆپارتو شوون (سوپاریه‌‌یل).

له‌‌ ناونى ساڵه‌‌یل 2371 – 2230 وه‌‌رجله‌‌ زایین ئه‌‌و ناوچه‌‌ كه‌‌فتیه‌‌سه‌‌ ژێر ده‌‌سه‌‌ڵات ده‌‌وڵه‌‌ت ئه‌‌كه‌‌دى.

له‌‌ كوتایى سێ هزار ساڵ وه‌‌رجله‌‌ زایین ناوچه‌‌ى دهۆك كه‌‌فتیه‌‌سه‌‌ ژێر ده‌‌سه‌‌ڵات خووریه‌‌یل یا هووریه‌‌یل.

 

له‌‌ سه‌‌ره‌‌تاى دو هه‌‌زار ساڵ وه‌‌رجله‌‌ زایین ئاشووریه‌‌یل له‌‌ وڵات میزۆپۆتامیا په‌‌ێابوینه‌‌ و له‌‌ نزیكه‌‌ى 1900 وه‌‌رجله‌‌ زایین بازنه‌‌ى په‌‌یوه‌‌ندیده‌ر ناونى وڵات ئاشووریه‌‌یل و ئاسیاى ناوڕاس بویه‌‌.

 

له‌‌ ناونى ساڵه‌‌یل 1500 – 1270 وه‌‌رجله‌‌ زایین دهۆك بویه‌‌ به‌‌شیگ له‌‌ ده‌‌وڵه‌‌ت میتانى كوردى.

 

له‌‌ سه‌‌ده‌‌ى چوارده‌‌ى وه‌‌رجله‌‌ زایین تووزه‌‌ تووزه‌‌ ئه‌‌و ناوچه‌ كه‌‌فته‌ ژێر ده‌‌سه‌‌ڵات ده‌‌وڵه‌‌ت ئاشوورى. له‌‌و سه‌‌رده‌‌مه‌‌ شاێ ئاشوورى شیلمنصر یه‌‌كم (1274-1245) و.ز له‌‌ڕێ كویه‌‌ێ دهۆك هێرش كریا بان و‌ڵات ئورارتو له‌‌ ناوچه‌‌ى وان.

 

له‌‌ سه‌‌ره‌‌تاى هزار ساڵ وه‌‌رجله‌‌ زایین گرنگى دهۆك ئه‌‌را ئاشووریه‌‌یل زیاتره‌‌و بویه‌ و له‌‌ سه‌‌ده‌‌ى نویه‌‌م وه‌‌رجله‌‌ زایین دهۆك ئیسه‌‌ ده‌‌روازه‌‌یگ سه‌‌ربازگه‌‌ى ئاشوورى بویه‌ و دویاتر بویه‌‌سه‌‌ شاریگ و له‌‌ سه‌‌رچه‌‌وه‌‌یل ئاشوورى ناوى نریا (مالیاتى) یا (مالتا)ى ئیسه‌‌.

 

له‌‌شوون له‌‌ناوچوین ده‌‌وڵه‌‌ت ئاشوورى له‌‌ ساڵ 612 و.ز دهۆك كه‌‌فتیه‌‌سه‌‌ ژێر ده‌‌سه‌‌ڵات ده‌‌وڵه‌‌ت میدى كوردى و دویاتر له‌‌ نزیك ساڵه‌‌یل 546 و.ز كه‌‌فتیه‌‌سه‌‌ ژێر ده‌‌سه‌‌ڵات ده‌‌وڵه‌‌ت ئه‌‌خمه‌‌نى فارسى.

له‌‌ناونى ساڵه‌‌یل 331-147 و.ز و له‌‌شوون ئه‌‌وه‌‌گ ئه‌‌سكه‌‌نده‌‌ر مه‌‌قد‌وونى ده‌‌سكرده‌‌ داگیركردن و‌ڵاته‌‌یل رووژهه‌‌ڵات، دهۆك كه‌‌فته‌ ژێر ده‌‌سه‌‌ڵات ئه‌‌سكه‌‌نده‌‌ر و دویاتر له‌‌و قوناغه‌‌ ك وه‌‌ چه‌‌رخ (هلنتسى) ناسریه‌‌ێد سه‌‌ركرده‌‌یل سوپاى ئه‌‌سكه‌‌نده‌‌ر له‌‌ دهۆك بوینه‌‌سه‌‌ به‌‌شیگ له‌‌ سه‌‌ركرده‌‌یل سۆپاى ئسكه‌‌نده‌‌ر (سلوقس)ى و ئه‌‌و قوناغه‌ و قوناغ ده‌‌وڵه‌‌ت سلوقى ناسریه‌‌ێد.

 

له‌‌ ناونى ساڵه‌‌یل 147 و.ز – 225 ز دهۆك كه‌‌فتیه‌‌سه‌‌ ژێر ده‌‌سه‌‌ڵات ده‌‌وڵه‌‌ت فرتى (ئوشكانى) ك‌ له‌‌ ساڵ 250 و.ز له‌‌ خوراسان دامه‌‌زریا. له‌‌و قوناغه‌‌ كوردستان سێ ناوچه‌‌ى خاون جووریگ له‌‌ سه‌‌روه‌‌خۆیى بویه‌‌، باكوور كوردستان و ناوچه‌‌ى بادینان سه‌‌ر وه‌‌ هه‌‌رێم كوردى ‌بوینه‌‌ و ناوچه‌‌ى دهۆكیش به‌‌شیگ بویه‌ له‌‌و هه‌‌رێمه‌‌.

 

له‌‌ ساڵ 115ز ئمپراتور رۆمانى (تراجان) له‌‌ رێ سووریه‌‌ په‌‌لامار چه‌‌ن وڵاتیگ رووژهه‌‌ڵات ناو‌ڕاس ئمڕوو دا و دویاى ئه‌وه‌گ حكوومه‌‌ت ئه‌‌رمه‌‌نى له‌‌ ناوبرد وه‌‌ره‌‌و كه‌‌نداو فارسى كه‌‌فته‌‌ رێ و و‌ڵات ناونى دوچه‌‌مان و ئادیابین و (حضر هاترا) و بابل داگیركرد. هه‌‌ر وه‌‌و جووره‌‌گ محه‌‌مه‌‌د ئه‌‌مین زه‌‌كى ئویشێ له‌‌ سه‌‌رده‌‌مه‌‌یل كویه‌‌ن ناوچه‌‌یل زاخۆ، دهۆك و ئاكرێ له‌‌ رووژهه‌‌ڵات و رووبار دجله‌ و ئادیابین ناو نریان.

 

له‌‌ناونى 226ز – 637ز ناوچه‌‌ى دهۆك كه‌‌فته‌ ژێر ده‌‌سه‌‌ڵات ده‌‌وڵه‌‌ت ساسانى.

 

وه‌‌لى له‌‌ هه‌‌ردو قوناغ دویاویى یا له‌‌ناونى 147 و.ز – 617ز ئه‌‌و ناوچه‌ شوون ململانى ناونى ده‌‌وڵه‌‌ته‌‌یل ناوچه‌‌گه‌‌ و ده‌‌وڵه‌‌ت رۆمانى بویه‌، تا له‌‌ ساڵ 641ز سوپاى ده‌‌وڵه‌‌ت ئسلامى ره‌‌سینه‌ كوردستان و ناوچه‌‌ى دهۆكیش بویه‌ به‌‌شیگ له‌‌ وڵاته‌‌یل ده‌‌وڵه‌‌ت ئسلامى.

 

هه‌‌روه‌‌و جووره‌‌گ مێژوونویس (البلاذرى) باسى كردیه‌‌ له‌‌شوون ئه‌‌وه‌‌گ سه‌‌ركرده‌‌ى له‌‌شكه‌‌ر ئسلام (عتبه‌ بن فرقد) له‌‌ ساڵ (20 كووچى/ 646ز) شار موسڵ داگیر كرد، په‌‌لامار خوه‌‌ى وه‌‌ره‌‌و ژویه‌‌ر و رووژهه‌‌ڵات خوارگ موسڵ دریژه‌‌وكرد، ناوچه‌‌ى كورده‌یل داگیركردیه‌، له‌‌وانه‌‌ (المعله‌) مالتاى و داسیر (داسن) و ...

 

جى باسه‌‌ ‌تا ساڵ (441 كووچى/ 1049ز) فره‌‌ جار ناو مالتا چ جوور (معلة‌، معلثايا، مالطا) له‌‌ سه‌‌رچه‌‌وه‌‌یل مێژوویى هاتیه‌‌ و له‌‌شوون ئه‌‌و ساڵه‌‌ مالتا ئه‌‌و گرنگى جارانیه‌‌ نه‌‌مه‌‌نیه‌‌ له‌‌ سه‌‌رچه‌‌وه‌‌ و رویداگه‌‌یل و دیاره‌ دهۆك له‌‌و ساڵه‌‌ و دویاتر شوونى گردیه‌.

 

له‌‌شوون په‌‌ێابوین ده‌وڵه‌‌ت ئسلامى ناوچه‌‌ى دهۆكیش جوور گشت ناوچه‌‌یل تر كوردستان كه‌‌فته‌ ژێر ده‌‌سه‌‌ڵات ده‌‌وڵه‌‌ته‌‌یل ئسلامى و تا دامه‌‌زریان میرنشینیه‌‌یل كوردى وه‌‌رده‌‌وام بویه‌‌. له‌‌ وانه‌‌ میرنشینى (داسنى خوارگ) ئه‌‌وه‌‌ له‌‌ ساڵ 916ز دامه‌زریا و دهۆك مه‌‌ڵبه‌‌ند ئه‌‌و میرنشینیه‌‌ بوى و و ناوناین دهۆكیش وه‌‌ دهۆك داسنیان له‌‌وه‌‌و هاتگه‌‌ ك ئه‌‌و میرنشینه‌‌ ‌تا ساڵ 1236 حوكمدارى كردیه‌ و دویاتر له‌‌ بان پاشمه‌‌نگى كووره‌‌ى (شێخان) دامه‌‌زریا ك له‌‌ كوتایى عومر خوه‌‌ى كه‌‌فته‌ ژێر ده‌سه‌‌ڵات میرنشینى (بادینان) ك له‌‌ ساڵ 1262 دامه‌‌زریا و تا ساڵ 1842 حوكمدارى له‌‌ ناوچه‌‌ى بادینان كردیه‌.

 

جى باسه‌‌ له‌‌و سه‌‌رده‌‌مه‌‌ ئه‌‌را یه‌‌كه‌‌مین جار له‌‌ سه‌‌رچاوه‌‌یل مێژوویى ناو (دهۆك) له‌‌ كتاو (دیاربكریه‌)ى (ابو بكر الطهرانى) هاتیه‌ ك له‌‌ ساڵ 1470-1471 وه‌‌ زووان فارسى نویسریاس. وه‌‌ختیگ له‌‌باره‌‌ى رویداگه‌‌یل 1446-1447 باس كه‌ێد ئاماژه‌ وه‌‌ ناو دهۆك كه‌‌ێد.

 

له‌‌ ساڵ 1486-1842ز دهۆك سه‌‌ر وه‌‌ میرنشینى بادینان ‌بویه‌ و له‌‌شوون ئه‌‌وه‌‌گ هێزه‌‌یل له‌‌شكه‌‌ر ئوسمانى له‌‌ ساڵ 1842 میرنشینى بادینان له‌‌ ناوبرد و له‌‌ ساڵ 1850 بویه‌ ناحیه‌ و ساڵ 1873 بویه‌ قه‌‌زایگ سه‌‌ر وه‌‌ موسڵ‌. وه‌‌گوره‌‌ى ساڵنامه‌‌ى ده‌‌وڵه‌‌ت ئوسمانى 1901-1902 له‌‌و ساڵه‌‌ دهۆك قه‌‌زایگ پله‌ سێ بویه‌‌و ئه‌‌و وه‌‌خته‌‌ یه‌‌ك ناحیه‌ وه‌‌ناو ناحیه‌‌ى مزوورى بویه‌‌ و 99 ئاوایى سه‌‌ر وه‌‌ دهۆك و 116 ئاوایى سه‌‌ر وه‌‌ ناحیه‌‌ى مزوورى بوین و سه‌‌رجه‌‌م 215 ئاوایى سه‌‌ر وه‌‌ قه‌زاى دهۆك بوین. له‌‌ سه‌‌ره‌‌تاى دامه‌‌زریان ده‌‌وڵه‌‌ت عێراق له‌‌ ساڵ 1922 پێكهات قه‌‌زاى دهۆك و شماره‌‌ى ئاوایه‌‌یلى هه‌‌ر وه‌‌ جووره‌‌ بویه‌‌.

 

ئا: ئاراس جه‌‌واد