سارماته‌یل له‌ تاریخ

شفق نيوز

ده‌وروه‌ر خوه‌رهه‌ڵات سكایه‌یل كویه‌ن ك ناسریانه‌ وه‌ ئۆكرانیه‌یل تازه‌ ژیانه‌. هێرۆدۆت یه‌كه‌مین كه‌سیگه‌ له‌ كتاوه‌ چواره‌مینه‌گه‌ى(تاریخ) ناویان هاوردگه‌و ئویشیگ : دویاى ئه‌وه‌ك له‌ ده‌ریاچه‌ى (تانائیس) په‌ڕینه‌وه‌، خوه‌یان له‌ خاك سكایه‌یل شاردنه‌وه‌و یه‌كه‌مین ناوچه‌یگیش ك په‌یوه‌س بوى وه‌ سارماته‌یل گوڵه‌م (مایۆنیس) بوى ، ك ئه‌وانه‌ سه‌ره‌تا له‌ناوچه‌یل باكوور له‌ شوونه‌یلیگ  ژیان نه‌ دره‌ختیگ  له‌تى بوى نه‌یش كشتوكاڵى یا زراعه‌ت له‌تى كریا.

سارماته‌یل له‌ڕه‌گه‌ز هندوئۆرپى بوین و په‌یوه‌س بوین وه‌ به‌ش باكوور ده‌سه‌ى ئیران زوانه‌یل ك له‌بان ده‌سه‌ى سكایى دانریان و گشتیانیش وه‌سكایه‌یل ئاسیاى ناوڕاس دریانه‌ قه‌ڵه‌م.

سارمات په‌یوه‌ندى نزیكیگ  وه‌(ماد) و (پارس) و (پارت)ه‌وه‌ داشت و زوانه‌گه‌یانیش په‌یوه‌س بوى زوان ئاویستاییه‌وه‌. سارماته‌یل هویچ وه‌ختى ملله‌تیگ  نه‌وین ئه‌را گشت ئه‌و تایفه‌یله‌ ك سه‌ر وه‌ ئه‌وان بوین و ناویانیش له‌ كتاوه‌یل كویه‌ن نویسیاویگ . ئمجا وه‌گووره‌ى ئه‌و ئه‌نجامه‌یله‌ ك له‌بان بڕیگ  له‌و نه‌خشه‌سازیه‌یله‌ هاتنه‌سه‌ ده‌س و تایبه‌تن  وه‌ ئه‌وانه‌وه‌، وه‌ یه‌كیگ  له‌و به‌شه‌یله‌ شماریه‌ن و نموونه‌ى ئاشكرایگیش هه‌س له‌بانى، ئه‌ویش ئه‌و بڕبڕه‌سه‌ ك هاوبه‌شه‌ له‌ناونى گشت ملله‌ته‌یل سارماتى.

كویه‌نترین ملله‌ت ناسریاگ له‌ ناوچه‌گه‌ سارماتیه‌یله‌، ك له‌قه‌یرى به‌ڵگه‌نامه‌یل كویه‌ن وه‌ (سوروماته‌یل) ناو بریانه‌و دویاخریش ئى ناوه‌ بویه‌سه‌ ناو گشت تایفه‌و هووزه‌یل نزیك وه‌ یه‌كترى و شایه‌ت ئالانیه‌یل گه‌وراترین ئه‌و هووزه‌یله‌ بویگ  و ناویانیش له‌شوون جوگرافى خوه‌یانه‌وه‌ بریاگه‌و بویه‌سه‌ وشه‌یگ  كویه‌ن و تایبه‌ت وه‌ خوه‌یان. ملله‌ته‌یل سارماتى پیكهاتوین له‌ یازیگیه‌یل و جزد و یاسه‌نامى، ك ئه‌یانه‌ له‌ تایفه‌یل سه‌ره‌كیین. وه‌ل ئه‌وه‌یشا وه‌یه‌كه‌وه‌ ژیان سارماتیه‌یل و ژیان تیكه‌ڵ و هاوبه‌شیان له‌و نه‌خشه‌سازیه‌یل كویه‌نه‌ وه‌رگیریاگه‌ ك شیه‌وكه‌ره‌یل ئاده‌میزادناسى له‌بان پاشمه‌نده‌ى سقان و بڕبڕه‌ى پشت وه‌ریگرتنه‌و ئه‌وه‌ ئه‌ڕایان ده‌ركه‌فتگه‌ گشتیان هاوشیوه‌ن وه‌ل ئۆرپیه‌یل چه‌رخ ئاسنینا.

نویساننه‌یل و به‌ڵگه‌یل كویه‌ن له‌باوه‌ت دامه‌زریاگ كوومه‌ڵایه‌تى سارماه‌یل  كه‌متر زانیارى داگه‌و ئى دامه‌زریاگیشه‌ دوباره‌بوینه‌وه‌ى هاوشیوه‌ى ژیان كوومه‌ڵایه‌تى سكاكه‌یل بویه‌.(ئامیانووس ماركلینوس)له‌ چه‌رخ چواره‌م وه‌رجه‌ زایین له‌باوه‌ت ئالانیه‌یله‌وه‌ ئویشیگ :ئه‌وانه‌ له‌ پاشمه‌نده‌ به‌نه‌و یه‌خسیر نه‌وین، به‌ڵكوو له‌ ڕه‌گه‌ز ئه‌شرافن، ئمجا هه‌مان خاڵیش له‌باوه‌ت سارماته‌یل راسه‌ بویشیه‌یگ ، چوینكه‌ هویچ نویسانن كویه‌نیگ  نیه‌ له‌وه‌رده‌سمان له‌بان وجوود به‌نه‌یى یا عه‌بدایه‌تى ئه‌وان.

خاڵیگ تر ك په‌یوه‌سه‌ وه‌ تایفه‌یل سارماتى، ئه‌ویش شوون ژنه‌یل و گوزه‌رانیانه‌، ك هێرۆدۆت له‌ كتاوه‌ هه‌فته‌مینه‌گه‌ى خوه‌ى باسى كردگه‌. ئمجا وه‌ باوه‌ڕ ئه‌و، سارماته‌یل له‌ مناڵه‌یل ئامازۆن و سكاكه‌یلن ك وه‌ل ئامازۆنه‌یل كویه‌نا ژیانه‌و ژنه‌یلیانیش وه‌ سوارخاس و ئازا ناوبانگ  ده‌ركرده‌گه‌و شان وه‌شان هاوسه‌ره‌یلیان جه‌نگ  كردنه‌ یا په‌یوه‌ندى وه‌پیانه‌وه‌ كردنه‌. بیجگه‌ ئه‌وه‌یش ئویشیگ : هویچ دویه‌تیگ  سارماتى نه‌تویه‌نستگه‌ شوى بكا ئه‌گه‌ر كه‌سیگ  له‌ هووز دوشمن نه‌كوشتویگ ، وه‌ل ئه‌وه‌یشا (هیپۆكراتس)یش هه‌مان ڕاى داشتگه‌و باوه‌ڕى له‌یواسه‌ ك ژنه‌یل سارماتى ته‌نیا جه‌نگكه‌ر نه‌وینه‌، به‌ڵكوو قسه‌یش له‌ چشت شاریاگیش كردنه‌. له‌(قۆزاقستان)یش قه‌وره‌یلیان جویر یه‌كه‌و خاوه‌ن غه‌رازه‌یلیگن جویر سكاكیه‌یل و ئه‌و غه‌رازه‌یلیشه‌ تایبه‌تن وه‌ ژنه‌یل غه‌یبزان.

له‌باوه‌ت باوه‌ڕه‌یل مه‌زه‌و سارماتى، زانیارى فره‌یگ  له‌وه‌رده‌س نیه‌و ئه‌وه‌ك هه‌س ئویشیگه‌ى ك گوایا ئه‌وان خوه‌ر و ئاگر په‌ره‌سینه‌، وه‌تایبه‌ت ئه‌را پاكه‌وبوینیان له‌ گوناه باوه‌ڕ وه‌ئاگر داشتنه‌. له‌و زانیاریه‌یل تره‌ ك زوخاڵ له‌ناو قه‌وره‌یلیان دوینریاسه‌وه‌، ئه‌ویش داستان ئه‌وه‌ باس ئه‌كا ك لاشه‌یلیان سزریاگه‌. وه‌ گووره‌ى قسه‌ى (هێرۆدۆت)یش ك له‌كتاوه‌ چواره‌مینه‌گه‌ى باسى كردگه‌، په‌رستن خه‌نجه‌ر ئاسن ك وه‌ناو (ئاكیناكى) بویه‌و له‌ناو خاك وه‌ پووس حه‌یوان پیچیاسه‌وه‌و له‌هه‌مان وه‌خت وه‌ناو (مارس) خوداوه‌ند جه‌نگ  قه‌سه‌م وه‌پى خواردنه‌. نه‌خشه‌و ڕه‌سمه‌یلیگ  تر ك تایبه‌تن وه‌ سارماته‌یل، ئه‌ویش گویڕانكاریه‌ له‌شیوه‌ى گه‌وره‌بوین بڕبڕه‌، یه‌یش وه‌و مه‌عنا سه‌ر مناڵیگ  ك له‌بان شیوه‌ى تایبه‌تیگ  پیچیاسه‌وه‌ ئه‌را ئه‌وه‌ بویه‌ تا له‌وه‌خت گه‌ورابوینى شیوه‌ى تایبه‌تیگ  وه‌ربگریگ  و له‌ 70% ئه‌و بڕبڕه‌یشه‌ ك كه‌فتنه‌سه‌ ده‌س له‌ قه‌وره‌یل شیوه‌ى سروشتى وه‌پیانه‌وه‌ نه‌مه‌ندگه‌و ئى ره‌سمه‌یلیشه‌ له‌ئاسیاى ناوڕاس له‌سه‌ره‌تاى چه‌رخ عیسایى وجوود داشتنه‌و شایه‌ت ئالانه‌یل خوه‌رهه‌ڵات له‌وه‌ختى له‌ ده‌یشته‌یل قۆزاقستان ژیاوین ئه‌و كاره‌یله‌ ئه‌نجام داوین.

سارماته‌یل باوه‌ڕ وه‌ ژیان دویاى مردن داشتنه‌و ئه‌و ژیانه‌ وه‌ وه‌رده‌وامى زانستنه‌. وه‌ل ئه‌وه‌یشا فه‌رمان ڕى وڕه‌سم وه‌خاك سپاردن مردگ و داناین باوه‌ت ناو قه‌وره‌گه‌یش دیار و ئاشكراسه‌و بیجگه‌ ئه‌وه‌یش ئه‌را ئه‌و مردگیشه‌ تفاق و هه‌وه‌جه‌ ئه‌راى ئاماده‌ كریاگه‌ ئه‌را مردنه‌گه‌ى و ئه‌را دونیایگ  تر، یه‌یش وه‌و مه‌عنا ك گشت هه‌وه‌جه‌یگ  وه‌لیا نانه‌سه‌ قه‌ور. ئمجا ژنه‌یلیش جویر خواستیگ  زانستنه‌سه‌ى ك پیاوه‌یلیان وه‌ل خوه‌یانا بووه‌ن ئه‌را دونیاى دویه‌م، ئمجا ئى ملله‌ته‌یله‌ جاریگ  مردگه‌یلیان شاردنه‌سه‌وه‌و جاریگیش سزاننه‌سه‌ى.

سارماته‌یل هاوشیوه‌ى سككه‌یل ئیران بوین له‌ ئاسیاو شوه‌ ده‌سه‌یگ  ئیرانى بوین، ك وه‌گشتى ناو ساكیه‌یل نریاویگه‌ قه‌یانه‌وه‌، وه‌لى ماده‌یل و پارس و پارته‌یل دوشمن سه‌رسه‌خت سكایه‌یل بوین و له‌لیان جیاواز بوین.

له‌ ئه‌نجام له‌یه‌كه‌وداین و شیه‌وكردن له‌ زووان ئاوێستى ده‌ركه‌فتگه‌ ك سارماتیه‌یل له‌ بنه‌چه‌ى ره‌سه‌ن ئاریایه‌یل بوین. ئمجا قه‌وم ئاوێستیش له‌ ئالانه‌یل ك دروس بوین وه‌تواناترین و گه‌وراترین كوومه‌ڵگا بوین ك له‌تیان تایفه‌یل سارماتى دروس بوین، وه‌ل ئه‌وه‌یشا زووان ئاویستییش زوورمى هاوشیوه‌ى زووان په‌هله‌ویه‌ جویر ئه‌وه‌ك هێرۆدۆت له‌كتاو چوارمى ئشاره‌ت وه‌پى كردگه‌.