ژن له‌تاریخ كورد

شفق نيوز

چشته‌یل فره‌یگ له‌تى كریه‌یگه‌ دى، وه‌لى ئویشیم: سه‌رده‌مه‌یلیگ ك زه‌مانه‌ى دایگسالاری بوى ئاشتى له‌ ئمڕوو خاستر بوى، ئنجا وه‌قسه‌ى پیشینه‌و زانایه‌یل ك ئویشین: ئه‌گه‌ر ژن، دونیا بووه‌یگه‌ ڕییه‌وه‌ ئه‌وه‌ فره‌ له‌ئیسه‌ خاستر بووگ.

له‌دویاى مه‌سه‌له‌ى دایگسالارى دى كه‌مه‌ كه‌مه‌ پیاو جڵه‌و حوكم گرته‌ده‌س، وه‌و مانا ك ده‌سڵات له‌ده‌س ژنه‌یل سه‌ند و ئاشتى و ئارامى لاى ئاده‌میزاد و گیانه‌وه‌ره‌یلیش نه‌مه‌ندو دونیا وه‌ دو ڕیگه‌ى سه‌ختا برد، ئنجا یه‌كیگ له‌و ڕیگه‌یلیشه‌ ئه‌وه‌ بوى ك تواناى فیزیك له‌بان ئاژه‌ڵه‌یل چه‌سپان ك وه‌جووریگ  ده‌سگیریان كریاو گوشته‌گه‌یان وه‌كاڵى خوریا، یه‌یش بویه‌ هووكار ئه‌وه‌ك ئاده‌میزاد گیانله‌وه‌ر په‌لامار گیانله‌وه‌ره‌یل تر به‌یگ و بخوه‌یگه‌یان.

ئیمه‌ ئه‌گه‌ر بایمن و ته‌ماشاى پیكهاته‌ى ئاژه‌ڵ یا حه‌یوان و گیانله‌وه‌ره‌یل بكه‌یم، ئه‌وه‌ جیاوازییگ نیه‌وینیم له‌ له‌ش هه‌ردوگ ئاده‌میزاد و گیانله‌وه‌ره‌یل، ته‌نانه‌ت ته‌ماشاى گوشت و ده‌مار و سقان و خوین حه‌یوان و ئاده‌میزادیش بكه‌یم جیاوازى له‌تى نیه‌، وه‌لى دوینید ئاده‌میزاد خواردن ئى گیانله‌وه‌ره‌ فره‌ له‌لاى ئاسایى بویه‌، یه‌یش ماناى ئه‌وه‌ ده‌یگ ك ئاده‌میزاده‌یل له‌وه‌خت ورسگى شایه‌ت یه‌كترییش بخوه‌ن، نموونه‌یش ئه‌را ئى مه‌سه‌له‌ جه‌نگ دویه‌م جه‌هانه‌ ك وه‌ختى نازیه‌یل ئابڵوقه‌ یا خوه‌راك شار لنینگراد دانه‌ مه‌ردم و له‌ورسگیا وه‌ربوینه‌ گیان یه‌كترى و یه‌كترى خواردن، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش شاره‌گه‌ ناونریا( شار مردگ خوه‌ره‌یل)، دى له‌وه‌یشه‌وه‌ كوشتن یه‌كترى له‌لاى ئاده‌میزاده‌یل ئاساییه‌و بوى.

وه‌ل ئه‌وه‌یشا ئیمه‌ ئه‌گه‌ر به‌راورد یا مقارنه‌یگ بكه‌یم له‌ناونى وڵاته‌یل پیشكه‌فتگ و دویاكه‌فتگ ، ئه‌وه‌ ئه‌ڕامان ده‌ركه‌فیگ له‌و شوونه‌یله‌ ك ریز و حورمه‌ت له‌هه‌ق ژن بگیریه‌یگ و ژنه‌یل به‌شدار پرووسه‌ى وه‌ڕیه‌وبردن وڵات بوون، ئه‌وه‌ بیگومان ئاشتى زیاتر په‌ل وه‌شنیگ و ئاژه‌ل یا حه‌یوانه‌یڵیش ئاسانتر تویه‌نن بژیه‌ن. نموونه‌یش ئه‌ڕا ئى مه‌سه‌له‌ وه‌ك وڵاته‌یل ئه‌مریكاو ئوسترالیاو ئۆرپاس، ك له‌ورا ده‌سڵات ژنه‌یل كه‌میگ فره‌تره‌و ئاشتى ئه‌را گشت چینه‌یل ئاده‌میزاد خاستره‌و حه‌یوانیش وه‌ك گیانله‌وه‌ریگ  ناڕه‌حه‌تى و ئازارى كه‌متره‌. وه‌لى له‌ناو وڵاته‌یل دكتاتۆر و سته‌مكار و دویاكه‌فتگ  ژن خاوه‌ن ده‌سڵات نیه‌و ئاشتى و ئازادییش نیه‌كریه‌یگه‌ دى بیجگه‌ جه‌نگ و كاره‌سات نه‌وگ ك هه‌میشه‌ وه‌رده‌وامه‌.

دویه‌م ڕیگه‌ى ترسناكیش ئه‌وه‌ بوى ئاده‌میزاده‌یل هه‌وڵ ئه‌وه‌ دان هه‌ر یه‌كیگ هیز خوه‌ى بچه‌سپنیگ له‌بان ئه‌واكه‌ى تر، ئنجا هیزداره‌یل كه‌فتنه‌ گیان بیهیزه‌یل و كه‌مینه‌یلیش كه‌فتنه‌ ژیر زوڵم وسته‌م زوورمینه‌، وه‌لى له‌و ناونیه‌ بیهیزترین چینیگ  چین ژنه‌یل بوین ك له‌گشت لایگه‌وه‌ كه‌فتنه‌ وه‌ر زوڵم. ماناى ئه‌وه‌سه‌ له‌و وه‌خته‌وه‌ ك هیز بازوو بویه‌ قانوون، دى هه‌ق ژن زه‌فت كریا، ئنجا ئیمه‌ى ملله‌ت كوردیش بیبه‌ش نه‌ویمنه‌ له‌ى مه‌سه‌له‌، وه‌لى ئه‌گه‌ر بایم و ته‌ماشاى تاریخ ملله‌ته‌گه‌مان بكه‌یم له‌ژیر ئه‌و هه‌مگه‌ فشار و زوڵم و زووره‌، دوینیم له‌ فره‌ ملله‌ته‌یل چوارده‌ورمان خاستریم، چوینكه‌ له‌هه‌ر فرسه‌ت و ده‌سكه‌فتیگ  ك ئه‌ڕامان هاته‌سه‌دى هه‌وڵ دایمنه‌ ژنه‌یلمان له‌لى بیبه‌ش نه‌كه‌یم و تاڕاده‌یگ  ده‌سكه‌فته‌یل فره‌یگ وه‌ل ژنه‌یلمانا به‌ش كردیمنه‌ له‌گشت مه‌یدانیگه‌وه‌.

ئه‌را نموونه‌: له‌ سه‌رده‌م حوكم پیر شالیار ناوچه‌ى هه‌ورامان له‌وه‌ر خاتر پیكهاوردن كابینه‌ى ئه‌نجوومه‌ن ناوچه‌گه‌ هه‌میشه‌ ژنیش هه‌ڵوژریاگه‌و یه‌كیگ له‌و ژنه‌یلیشه‌ وه‌ناو(ئه‌دا) وه‌ك ئه‌نجوومه‌ن هه‌ڵوژریاگه‌. له‌كووماره‌گه‌ى كوردستانیش ئه‌وه‌ بوى پیشه‌واى نه‌مر یه‌كێتى ژنه‌یل دامه‌زران و یه‌كه‌م ژنیش خیزان خوه‌ى وه‌ك نموونه‌و شه‌رم شكاننیگ له‌تى دامه‌زران. له‌سه‌رده‌م بابانیه‌یلیش حه‌بسه‌خان نه‌قیب بوى.

وه‌ل ئه‌وه‌یشا ئه‌گه‌ر ته‌ماشاى شووڕشه‌یل خویناوى گشت پارچه‌یل كوردستانیش بكه‌یم، ئه‌وه‌ به‌ش فره‌یگ له‌ دایگ و خوه‌یشكه‌یلیمان وه‌ك پێشمه‌رگه‌و كادر،  ڕابه‌ر ئى شووڕشه‌یله‌ بوین. ئه‌گه‌ریش ته‌ماشاى عومر 18 ساڵه‌ى حكوومه‌ت هه‌رێم كوردستانمان بكه‌یم وه‌و هه‌مگه‌ به‌دبه‌ختى كیشه‌و گرفته‌وه‌، دوینیم ك پیكهاته‌ى په‌رله‌مان 30%ى ژنه‌یل پیك تیه‌ریگ ، ك ئه‌گه‌ر به‌راورد یا مقارنه‌ى بكه‌یم وه‌ل وڵاتیگ وه‌ك سویدا ك دیموكراسیترین وڵات دونیاس، دویاى ئه‌و هه‌مگه‌ ساڵه‌یل وڵاتداریه‌تیه‌ ك نوڕید 49 %  په‌رله‌مانه‌گه‌ى ژنه‌. وه‌لى با كه‌میگ وه‌ وژدانیشه‌وه‌ ته‌ماشاى چوارده‌ور خوه‌مان بكه‌یم و بزانیم داگیركه‌ره‌یل خاك ئیمه‌ى كورد چوین مقه‌یه‌تى له‌ هه‌ق ژنه‌یل كردنه‌ له‌ تاریخیان؟

له‌ناو گشت شووڕش وڵاته‌یل عه‌ره‌بى نیه‌وینید چوار ژن له‌ شووڕشه‌یلیان به‌شدارى كردویگ ، یه‌یش ماناى ئه‌وه‌ ده‌یگ ك عه‌ره‌ب باوه‌ڕ وه‌ژن نه‌یریگ وه‌ك ئاده‌میزادیگ خاوه‌ن ئه‌قڵ، چوینكه‌ وه‌چه‌ویگ كه‌مئه‌قڵه‌وه‌ ته‌ماشاى ئه‌كا وه‌ ئه‌و هه‌مگه‌ ساڵه‌وه‌ ك حكوومه‌تدارى كردنه‌. بیجگه‌ ئه‌وه‌یش له‌ عراقیش وه‌رجه‌ ئیسه‌ یه‌ك ژنیش له‌ناو په‌رله‌مانه‌گه‌ى حكوومه‌ت به‌عس نه‌وى، له‌ عه‌ره‌بستان سعودییش ئه‌را یه‌كه‌مجار له‌ 15 / 2 / 2009 ژنیگ بویه‌ ئه‌ندام په‌رله‌مان، وه‌لى ئه‌وه‌انه‌یش وه‌ زوور ئه‌مریكا ئه‌نجام دریا. ئنجا ئه‌گه‌ر بایگ و بنوڕیمنه‌ تاریخ عه‌ره‌ب وه‌رجه‌ ئسلام، ئه‌وه‌ ئه‌ڕامان ئاشكرا بووگ ك دویه‌ت خوه‌یان زنگ وه‌چاڵ كردیان، له‌شوون ئسلامیش ئه‌یه‌سه‌ ك دوینیمنه‌ى و كه‌فیگه‌ وه‌رچه‌ومان.

هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش ئویشیم: جى داخه‌ ك فره‌یگ له‌ كلتوور ناشرین عه‌ره‌ب هاوردن و تیكڵاى كلتوور ئیمه‌ كریاو بویه‌ ماڵ كورد و ئیسه‌ وه‌ده‌سیه‌وه‌ ناڵنیگ  چ له‌ناوخود خوه‌ى و چ له‌ده‌یشت كوردستان بویه‌ گرفت گه‌وراو ڕیگریگ له‌وه‌رده‌م پیشكه‌فتن ژنه‌یل له‌ ناو كومه‌ڵگاگه‌مان. ئه‌را نموونه‌: جویر ئه‌وه‌ك زانیم 80% كومه‌ڵگامان موسڵمانه‌و پابه‌نده‌ وه‌ قانوونه‌یل ئسلام ك وه‌داخه‌وه‌ له‌ڕى دین پیرووز ئسلامه‌وه‌ داب و نه‌ریته‌یل خراو و قانوون عره‌بستان سعودى ك 1400 ساڵ وه‌رجه‌ ئیسه‌ بویه‌، له‌ناو ده‌روین مه‌ردمه‌یلیمان ریشگ كوتاگه‌و ئاڵشتكردنیشى كار ئاسانیگ نیه‌و وه‌خت توایگ ، ئنجا وه‌ختى ك هه‌ق یه‌كسانى تیه‌یگه‌ دى كومه‌ڵگا له‌گشت مه‌یدانه‌یل سیاسى و كومه‌ڵایه‌تى و ئابوورى ڕوى له‌ خاسى ئه‌كا، وه‌لى ئه‌را ئیمه‌ى كورد هیمان زویه‌و تا ئیسه‌ وه‌ سه‌ره‌تاییترین هه‌ق خوه‌مان نه‌ڕه‌سیمنه‌ تا بتویه‌نیم هه‌ق ژن وه‌ته‌واوى له‌ناو كومه‌ڵگامان شوون خوه‌ى بگریگ .

ئه‌گه‌ر بایمنه‌ پاى راسى، هیمان نه‌ته‌وه‌گه‌مان وه‌ هویچ ئازادییگ نه‌ڕه‌سیه‌ جویر ئه‌وه‌ك نه‌ته‌وه‌یل تر وه‌پى ڕه‌سینه‌ له‌ڕوى سه‌روه‌خوه‌ییه‌وه‌، وه‌لى له‌هه‌مان وه‌خت شان وه‌شان هه‌وڵ و ته‌قلاو خه‌باته‌گه‌ى هه‌وڵ فره‌یگ ده‌یگ ئه‌را وه‌ره‌ونوابردن هه‌ق ژنه‌یل.

له‌لایگ تریشه‌وه‌ ئه‌و جووره‌ ئازادیه‌ ك كورد ئه‌را گشت ئاده‌میزاده‌یل وه‌ك هه‌ق یه‌كسانى ئه‌را ژن وپیاو توایگه‌ى، وڵاته‌یل داگیركه‌ر و چوارده‌ورمان وه‌هویچ شیوه‌یگ نیه‌توانه‌ىو په‌سه‌ن نیه‌ له‌لایان. ك ئومیده‌واریم داڵگه‌یل و خوه‌یشكه‌یل كوردمان فره‌ له‌ئیسه‌ خاستر هه‌وڵ بیه‌ن ئه‌را وه‌ده‌سهاوردن هه‌ق ڕه‌واى ملله‌ته‌گه‌یان و خوه‌یان. وه‌ل ئه‌وه‌یشا ئومیده‌واریم ریكخریاگه‌یل كوردیش ته‌ماشاى داگیركه‌ره‌یل و چوارده‌ورمان نه‌كه‌ن و له‌وه‌ زیاتر هه‌وڵ بیه‌ن ئه‌را ره‌سانن ژنه‌یل و ڕى ئه‌ڕایان خوه‌ش بكریه‌یگ ئه‌را پۆسته‌یل به‌رزتر.

هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش توایم ژنه‌یل كوردیش هه‌وڵده‌ریگ بوون ئه‌را ئاشتى و دروسكردن ماڵیگ یه‌كگرتگ كورد له‌وه‌ر خاتر پیشكه‌فتن و ده‌سكه‌فتن هه‌قه‌یل زیاتر له‌ ئاینده‌.