قازی محه‌ممه‌د كى بوى؟

شفق نيوز

64 ساڵ ورجله‌ ئێسه‌ و له‌ 30ی ئازار 1947 پێشه‌وا قازی محه‌ممه‌د له‌لایه‌ن دادگای سه‌ربازی ئيرانه‌وه‌ له‌مه‌یدان چوارچرای شار مه‌هاباد له‌سێداره ‌دريا.

 

دوياى ئه‌وه‌گ جه‌نگ دويه‌م جه‌هانی كوتایی وه‌پی هات و هاوپه‌یمانه‌يل له‌ بان سوپای نازییه‌يل زاڵبوين و له‌ ئيرانیش ڕه‌زاشا دويره‌و خریا‌، بووشاییگ له‌ ده‌سه‌ڵات، له‌ ناوچه‌ی موكریان له‌ خوه‌رهه‌ڵات كوردستان دروستبوى. له‌ هه‌مان وه‌خت وه‌ل ئه‌وه‌يشا شماره‌یگ له‌ جاێڵ جوانه‌يل شار مه‌هاباد كۆمه‌ڵه‌ی ژیانه‌وه‌ی كوردستان "ژێ كاف" دامه‌زرانن و دويای ماوه‌یگ ناو كۆمه‌ڵه‌گه‌ ئاڵشته‌و بوی ئه‌ڕا حزب دیموكرات كوردستان.

 

حزب دیموكرات كوردستان تويه‌نست له‌ دويای ماوه‌یگ یه‌كه‌مین كۆمار كوردستان له‌ ناوچه‌یگ ته‌نگ جوگرافی له‌ خوه‌رهه‌ڵات كوردستان دامه‌زرنيگ ،هه‌رچه‌ن ته‌مه‌ن ئه‌و كۆماره‌ فره‌ دريژ نه‌وی و ته‌نيا 11  مانگ دريژه‌ كيشاو وه‌ڕێككه‌فتن ناونى حكومه‌ت ناوه‌ندی ئيران وه‌ل یه‌كيه‌تی سوڤیه‌ت ئه‌را سه‌ننه‌وه‌ی ئمتیاز نه‌فتی باكوور ئيران له‌ لایه‌ن سوڤیه‌ت، سوپای ئيران وه‌ پشتگيری سۆڤيه‌ت تويه‌نست په‌لامار كومار كوردستان و كومار ئازه‌ربایجان بيه‌ێد و له‌ ئه‌نجام ئه‌و په‌لاماره‌ شكست وه‌و ده‌سه‌ڵات كورده‌ هاورد.

 

له‌ ئه‌نجام په‌لامار سوپای ئيران ئه‌را بان كومار كوردستان، قازی محه‌ممه‌د ناسرياگ وه‌ پێشه‌وا و سه‌در قازی و سه‌یف قازی له‌ لایه‌ن هێزه‌يل ئيرانه‌وه‌ ده‌سگیر كريان و ڕه‌وانه‌ی زندان‌ كريان. وه‌ بڕیار محه‌ممه‌د ڕه‌زا شا پادشای ئه‌و وه‌خته‌ی ئيران دادگای سه‌ربازی ئه‌را یه‌كه‌م سه‌ركومار كوردستان پێكهاوريا و سزای له‌سێداره‌داین ئه‌رای بڕينه‌و و له‌ 30ی ئازار 1947 له‌سێداره‌ دريا.

 

پێشه‌وا قازی محه‌ممه‌د، كوڕ قازی عه‌لی مه‌هاباده‌ ك‌ یه‌كيگ له‌ گه‌ورا‌ترین و ناودارترین بنه‌ماڵه‌یل شار مه‌هابادن و خود قازی محه‌ممه‌ديش بيجگه‌ له‌وه‌گ قازی شار مه‌هاباد بوى ، له‌ هه‌مان وه‌ختيش كه‌سایه‌تییگ ڕووشنهویر بوی و ته‌نانه‌ت شاره‌زای زوانه‌یل فه‌ره‌نسی و ئنگلیزی و فارسی و عه‌ره‌بی و توركييش بوى.

 

ئه‌و كه‌سه‌یله‌گ له‌ باره‌ی قازی محه‌ممه‌ده‌وه‌ نویسانه‌ كووكن له‌بان ئه‌وه‌گ قازی محه‌ممه‌د هه‌رچه‌نه‌ له‌ زندان حكومه‌ت ئيران زندانى بويه‌ و دادگا تومه‌ت خیانه‌ت وه‌ خاك ئيران خستويگه‌ ملی، وه‌لی وه‌ شيوه‌یگ ئازایانه‌ له‌وه‌رانوه‌ر گشت ئه‌و پاپووشه‌يله‌ وسياس و وتويد ك‌ وه‌ هویچ شيوه‌یگ خیانه‌ت وه‌رانوه‌ر وه‌ خاك ئيران نه‌كردگه‌، به‌ڵكه‌م خزمه‌ت وه‌ خاك كوردستان كردگه‌.

 

كۆمار كوردستان له‌ ڕوی جوگرافيه‌وه‌ له‌ ناوچه‌یگ ته‌نگ موكریان دامه‌زرياويد، وه‌لی جیا له‌وه‌گ شۆڕشگێڕه‌يل له‌هه‌ر چوار پارچه‌گه‌ی كوردستان له‌و كۆماره‌ به‌شداربوين، هویچ به‌ڵگه‌نامه‌یگ كومار كوردستانیش له‌ وه‌ر ده‌س نییه‌ ك‌ ئاماژه‌ وه‌ وشه‌یگ وه‌ ناو كومار مه‌هاباد بكه‌ێ و گشت به‌ڵگه‌نامه‌يل ئاماژه‌ وه‌ ناو كوردستان كه‌ن.

 

 

 

ئه‌يه‌ش ده‌ق وه‌سيه‌تنامه‌ی پێشه‌وا قازی محه‌ممه‌ده‌ ك وه‌رجله‌ له‌سێداره‌داینى ئاراسه‌ی ملله‌ت كورد كرديه‌:

 

 

 

بسم الله الرحمن الرحیم

 

نه‌ته‌وه‌ی‌ زوڵم لی كرياگ ، بيبه‌ش‌و چه‌وسياگ‌ كورد! برایل‌ قه‌دردار! له‌ دويایین وه‌خته‌يل‌ ژیان‌ باوه‌ته‌يليگ جوور ئاموژگاری‌ وه‌پيدان ئويشم. ئه‌را ڕه‌زامه‌ندی‌ خودا ، ده‌س له‌ دوشمنايه‌تی‌ كردن یه‌كترى هه‌ڵبگرن، یه‌ك بگرن‌ و ئه‌را پشتگيری‌ كردن له‌ یه‌كتر هه‌ڵسن، له‌ وه‌رانوه‌ر دوشمن‌ بووسيه‌ن، خوه‌دان وه‌ نرخيگ‌ كه‌م وه‌ دوشمنه‌يل مه‌فرووشن. دوشمن ته‌نیا ئه‌را ڕه‌سين وه‌ قازانجه‌يلی‌ ئيوه‌‌ تواێ‌. دويای ئه‌وه‌‌ دى له‌ (تڵپه‌یه‌ك) زیاتر نین.

 

دوشمنه‌يل‌ نه‌ته‌وه‌ی كورد فره‌ن، زووردارن، نامه‌رد‌و بێ‌وژدانن، ڕاز‌ سه‌ركه‌فتن‌ هه‌ر نه‌ته‌وه‌یگ یه‌كیه‌تی ‌‌و وه‌يه‌كه‌و‌ بوينه‌. ئازادی‌ هه‌ر نه‌ته‌وه‌یگ نياز وه‌ پشتیوانی‌ گشت نه‌ته‌وه‌گه ديريگ ، نه‌ته‌وه‌ی‌ یه‌كنه‌گرتگ هه‌میشه‌ هه‌ر ژير ده‌سه‌س. ئيوه‌ جوور نه‌ته‌وه‌ی كورد هويچ چشتيگدان له‌ نه‌ته‌وه‌یل‌ تر‌ كه‌م نیه‌. وه‌ پێچه‌وانه‌وه‌ پیاوه‌تی‌، غیره‌ت‌ و ئازایه‌تی‌ ئيوه‌ فره‌ له‌وان فره‌تره‌. ئه‌و نه‌ته‌وه‌يله‌گ‌ له‌ دیلی‌ و ئه‌سيری نه‌جاتيان بويه‌ یه‌كگرتگ بوينه. ئيوه‌يش تويه‌نين وه‌ یه‌كگرتگی‌‌ و پشت يه‌ك گرتن‌ زه‌نجیر‌ دیليه‌تی‌ بووڕين. گشت چشتيگ ئه‌را خوه‌د تواستن‌، خه‌یانه‌ت ‌و خوه‌ى فرووشى بيلنه‌لا. دی گووڵ دوشمنه‌يل مه‌خوه‌ن. دوشمن‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد له‌ هه‌ر تاقم‌ و گرووپ ‌و ڕه‌نگ ‌و ڕه‌گه‌زيگ ، هه‌ر دوشمنه ‌، بی‌ ڕه‌حم ‌و بى وژدانه‌. ئيوه‌ وه‌ر ده‌يگه‌ گیان یه‌كترى تا وه‌ قازانجه‌يل‌ خوه‌ی بڕه‌سيگ و وه‌‌ وه‌عده‌يل درووزنانه‌ ، هه‌ڵخه‌ڵه‌تنيگه‌دان. له‌ ئسماعیل ئاغای‌ شكاك تا جه‌وهه‌رئاغای‌ برای ‌‌و حه‌مزه‌ئاغای‌ مه‌نگوڕ ‌و چه‌نه‌ها قاره‌مانيگ‌ تر‌، گووڵ‌ ئه‌ی زۆرداره‌يل‌ مه‌لعونه‌ خواردن ‌و ناپیاوانه‌ شه‌هید كريان. گشتيان وه‌  قسه‌م و قورئان هه‌ڵخه‌ڵه‌تانن، ئاخر يانه‌ كه‌ی‌ له‌ قه‌سه‌م و قورئان فامن، وه‌فا له‌ لای‌ ئه‌ى كومه‌ڵه‌، شمه‌ك‌ بازاڕه‌. له‌ ڕ‌ی‌ خوداو ئه‌را ره‌زامه‌ندى خودا پشت‌ یه‌كتر چووڵ مه‌كه‌ن‌ و یه‌كگرتگ بوون ، دڵنیا بوون ئه‌گه‌ر دوشمن هه‌سه‌ڵ ، بيه‌يگه‌ پيدان تێكه‌ڵ وه‌ژه‌هره‌. گووڵ‌ قه‌سه‌مه‌يل درروی مه‌خوه‌ن. ئه‌گه‌ر هه‌زار جار قه‌سه‌م بخوه‌ن دووباره‌ هویچ ئامانجيگ بيجگه‌ له‌ له‌ناو‌بردندان نه‌يرن.

 

له‌ دويایین سه‌عاته‌يل‌ ژیانم‌‌ خودا وه‌ شایه‌تی‌ گرم ك‌ له‌ ‌ڕی ئازادی ‌‌و به‌خته‌وه‌ری‌ ئيوه‌ گیانم ‌و ماڵم‌ فدا كرد‌م و له‌ هویچ ته‌قالايگ دريغی نه‌كردم. له‌ لای‌ يانه ‌، كوردبوين‌ ئيوه‌ تاوانه‌ ، سه‌ر و گیان‌ و ماڵو شه‌ره‌ف‌ ئيوه‌ له‌ لایان حه‌ڵاڵه‌. ئه‌وان له‌وه‌ر ئه‌وه‌گ‌ له‌ مه‌يدان‌ جه‌نگ نيه‌تويه‌نن له‌ وه‌رانوه‌ر ئيوه‌ بووسن ، هه‌میشه‌ هانا ئه‌را فت و فێڵ ‌به‌ن. شا‌و  دار و ده‌سه‌گه‌ی جاران په‌یام ئه‌رامان كل كرديان ك ئه‌را گفتوگو ئاماده‌ن ‌و مه‌یل‌ خوين ڕشانن نه‌يرن‌ ، وه‌لی من زانستيام‌ دروو وه‌لمانا ‌كه‌ن. ئه‌گه‌ر خيانه‌ت ، خوه‌ى فرووشی ‌و هه‌ڵخه‌ڵه‌تيان‌ به‌عزيگ‌ له‌ سه‌روك عه‌شیره‌ته‌يل نه‌وياتاد ، كومار هویچ وه‌خت شكست‌ نه‌خواردياد.

 

وه‌سیه‌ت ‌كه‌م مناڵه‌يلدان هووكاره‌ی‌ زانست ‌و علم بكه‌ن. نه‌ته‌وه‌ی‌ ئيمه‌ هويچ چشتيگی‌ له‌ نه‌ته‌وه‌يل‌ تر‌ دنيا كه‌م نیه ‌، جیا له‌ علم و زانست‌. هووكاره‌ی‌ زانست بوون تا له‌ كاروان‌ ئنسانيه‌ت‌ دويا نه‌كه‌فين. زانست ، چه‌ك‌ له‌ناوبردن‌ دوشمنه‌يله‌، دڵنیابوون ئه‌گه‌ر وه‌ دوو چه‌ك‌ یه‌كیه‌تی‌‌ و زانست پوشيده‌ بوين، دوشمنه‌يل هويچ كاريگ وه‌پيان نيه‌كريه‌ێ. نيه‌ود ئيوه‌ وه‌ مردن‌ من ‌و برايل ‌و ئامووزه‌يلم ترس بچووده‌ دڵدانه‌و. جاريگ قاره‌مانه‌يل‌ فره‌يگ بايه‌ته‌‌ گیان خوه‌يان فدا بكه‌ن تا دار‌ ئازادی‌ كوردستان بڕه‌يگه‌ به‌رهه‌م. دڵنیام له‌ شوين ئيمه‌يش قاره‌مانه‌يليگ‌ تر هه‌ن ك‌ هه‌ڵبخه‌ڵه‌تيه‌ن، وه‌لی ئاره‌زوو ديرم مه‌رگ‌ ئيمه‌ بووده‌ ده‌رس عبره‌ت ئه‌را سه‌رجه‌م خه‌باتگێڕه‌يل‌ ئازادی‌ كوردستان. وه‌سیه‌تيگ‌ تر‌ ئه‌را دڵسووزه‌يل‌ ملله‌ت‌ كورد ديرم‌. له‌ خودای‌ گه‌ورا داوای‌ ئازادی‌ ملله‌ت‌ خوه‌دان بكه‌ن. شایه‌ت له‌ خوه‌دان پرسيار بكه‌ين من ئه‌را سه‌رنه‌كه‌فتم؟ له‌ جواو ئه‌ی پرسياره‌ بايه‌ته‌‌ بويشم وه‌ خودا سه‌ركه‌فتگ‌ راسه‌قینه‌ منم. چ نعمه‌تيگ له‌وه‌ بانتر‌ ك سه‌رو ماڵو گیانم له‌ ڕی‌ نه‌ته‌وه‌‌و نیشتمانم‌ فدا بكه‌م. باوه‌ڕ بكه‌ن من دايمه‌ له‌ خودا داواكردمه‌ ئه‌گه‌ر بمرم وه‌ شيوه‌یگ گیان له‌ده‌س بيه‌م ك‌ وه‌ ڕوی‌ سفيده‌وه‌ له‌ لای‌ خودا‌و په‌يغه‌مبه‌ر‌ و نه‌ته‌وه‌گه‌م ئاماده‌ بووم. لێوا مردنيگ سه‌ركه‌فتن‌ ڕاسه‌قینه‌س‌.

 

خوه‌شه‌ویسه‌يلم! كوردستان، نیشتمان‌ كورد‌و ماڵیه‌‌. هویچ كه‌سيگ حه‌ق‌ به‌خيلی و گشت چشتيگ ئه‌را خوه‌ی تواستن نه‌يريگ ، گشت له‌ ماڵ‌ خوه‌یان ئازادن. ئه‌وه‌گ له‌ده‌سدان تيه‌ی‌ ئه‌را ئازادی‌ كورد دريغى له‌لی‌ مه‌كه‌ن.

 

دی نيه‌ود له‌بان‌ ڕی‌ ئه‌و كه‌سه‌يله‌گ وه‌رپرسيارن‌ بووسيه‌ين. له‌ كوچگ خستنه‌ ڕی‌ ده‌س هه‌ڵگرن‌ و ئه‌ركه‌يلدان وه‌ خاسترین شيوه‌ بووه‌نه‌ڕيه‌و. دڵنیابوون برا كورده‌گه‌دان له‌ دوشمن‌ بيگانه‌ فره‌ خاستره‌. ئه‌گه‌ر من وه‌رپرسياریه‌تى قه‌بوول نه‌كردياتام ئيسه‌ له‌ پای‌ چوو‌ دارنه‌ويم و له‌ لای بنه‌ماڵه‌گه‌م ڕووژه‌يل برديامه‌ سه‌ر، وه‌لی ئه‌رك يا واجب من ، به‌رزترین ئامانجم بوى و، تا پای‌ گیان ئه‌رای وسيام. وه‌ ئوميد‌ خودای‌ گه‌ورا، له‌ ئاكام‌ يا نه‌تيجه‌ له‌بان دوشمنه‌يل سه‌ر‌كه‌فين.

 

1ـ باوه‌ڕدان وه‌ خودا‌و ماجاء من عندالله ‌و په‌يغه‌مبه‌ر‌ ئه‌كره‌م (س) بوود ‌‌و ئه‌ركه‌يل‌ دینییدان‌ وه‌ خاسترین شيوه‌ بوه‌نه‌ڕيه‌و.

 

2ـ یه‌كیه‌تی ‌و هاوپه‌يوه‌ندی ، ڕه‌مز‌ سه‌ركه‌فتنه‌. گشت چشتيگ ئه‌را خوه‌د تواستن ‌‌و خوه‌د خه‌ڵه‌تانن بنه‌نه‌ لا‌و له‌ وه‌رگرتن‌ وه‌رپرسياریه‌تی‌‌ و خزمه‌تكردن‌‌ وه‌ل یه‌كتريا كێ‌به‌ركێ (منافسه)‌ بكه‌ن.

 

3ـ زانست ‌و ئاگایی‌ خوه‌دان بوه‌نه‌سه‌ر‌ تا گووڵ‌ دوشمنه‌يل نه‌خوه‌ين.

 

4ـ هویچ وه‌خت دوشمن وه‌ دووس مه‌زانن له‌وه‌ر ئه‌وه‌گ‌ دوشمن‌ نه‌ته‌وه‌‌و نیشتمان‌ و دیندانه‌.

 

5ـ خوه‌دان ئه‌را چه‌ن ڕووژيگ ژیان له‌ی دنیا ك تا سه‌ر ئه‌را كه‌س نيه‌مينيگ مه‌فرووشن. مێژوو ئسباتی كردگه‌ ك‌ دوشمن وه‌ بويچگترين مه‌هانه‌ يا بیانوویگ ، ده‌س ئه‌را كوشتن ‌و سه‌ركوت كردن به‌يگ.

 

6ـ خيانه‌ت له‌ یه‌كترى مه‌كه‌ن ؛ نه‌ خيانه‌ت‌ سیاسی ‌و نه‌ خيانه‌ت‌ ماڵی ‌‌و گیانی ‌‌و نامووسی. خيانه‌تكار له‌ لای‌ خودا‌و ملله‌ت ڕوی سيه‌س و خيانه‌ت، له‌ ئاكام‌ ئه‌را خيانه‌تكار چووده‌و‌.

 

7ـ وه‌ل ئه‌و كه‌سه‌يله‌گ ، وه‌بى‌ خيانه‌ت كردن ئه‌رك يا واجب به‌نه‌ڕيه‌و هاوكاری‌ بكه‌ن. خودای‌ نه‌خواسته‌ هویچ وه‌خت نه‌ونه‌ سیخۆڕ يا جاسووس‌ بێگانه‌.

 

8ـ ئه‌و شوينه‌يله‌‌ له‌ وه‌سیه‌تنامه‌گه‌م ئاماژه‌ وه‌پی كه‌م (مه‌سجد ، مه‌دره‌سه‌‌‌و نه‌خوه‌شخانه‌) هین‌ خوه‌دانن، وه‌ خاسترین شيوه‌ سوود له‌ليان ‌وه‌ربگرن.

 

9ـ واز له‌ شۆڕش نارن تا له‌ژيرده‌سه‌یی‌ نجاتدان بوود. ماڵ‌ دنیا هویچ نیه ‌، ئه‌گه‌ر نیشتمانيگ داشتوين و سه‌روه‌خوه‌یى يا ئستقلاليگ وجوود داشتوود ‌‌و ماڵو خاك ‌و نیشتماندان هین‌ خوه‌دان بوود ‌، ئمجا ئه‌و وه‌خته‌ گشت چشتگ ديرين‌ ، هه‌م سروه‌ت و سامان هه‌م ده‌وڵه‌ت، هه‌م ئابڕوى و هه‌م نیشتمان.

 

10ـ گومان نيه‌كه‌م جیا له‌ ماف‌ خودا يا (حق الله)، مافيگ‌ تر‌ له‌ ملم بوود ، سه‌ره‌ڕای ئه‌يه‌يش ئه‌گه‌ر كه‌سيگ هه‌س كه‌يگ قه‌رزيگی هالامه‌و و قه‌رزداريم‌ بيلا بچووده‌ لای‌ میراتگره‌يلم.

 

تا ده‌س نه‌نه‌‌ینه‌ ناو ده‌س یه‌كترى ، سه‌ركه‌فتن مسۆگه‌ر نيه‌ود‌. زوڵم و زوور له‌ یه‌كترى نه‌كه‌ن چوينكه‌ خودا دوشمن‌ زوورداره‌يله‌. ئوميده‌وارم قسه‌گانم بگرينه‌ گووش ، خودا ئيوه‌ له‌بان دوشمنه‌يل سه‌رخه‌يگ.

 

مراد ما نصیحت بود و گفتیم (نيه‌ت‌ ئيمه‌ ئامووژگاری‌ بوى و وتيمن)

 

حوالت با خدا كردیم و رفتیم (وه‌خودا سپارديمه‌دان و چيمن)

 

خزمه‌تكار‌ نه‌ته‌وه‌‌و نیشتمان  (قازی‌ محه‌ممه‌د)

 

هه‌زاران سه‌ڵام له‌ گيان پاك پێشه‌وای نه‌مر قازی محه‌ممه‌د و ياوه‌ره‌يلی و سه‌رجه‌م شه‌هيده‌يل ڕێ ئازادی كورد و كوردستان، و هه‌ر به‌رز و شه‌كاوه‌ بوود ئاڵای پيرۆز كوردستان.

 

ئا: ئاراس جه‌واد