ئه‌و هه‌قه‌ ك وه‌ملله‌ته‌یل سته‌مدیده‌ى عراق ڕه‌واس وه‌ كورده‌یل فه‌یلى زیاتر ڕه‌واس؟

شفق نيوز

ئه‌قڵیه‌ت دویاكه‌فتگ و تونڕه‌وى و ته‌كڕه‌وى. وه‌ دریژایى قوناغه‌یل جیاجیا ئه‌را ته‌نیا جاریگیش مه‌سه‌له‌ى یه‌كسانى له‌ته‌رازوى حكوومه‌ته‌یل یه‌ك له‌شوون یه‌ك عراق وجوود نه‌یاشتگه‌و هه‌میشه‌ چینیگ له‌ بان چینیگ تر و مه‌زه‌ویگ له‌بان مه‌زه‌ویگ تر و هویروڕایگ له‌بان هویروڕایگ تر زاڵ بویه‌و سه‌ركوتكردن و چه‌وسیانن و دویره‌وخستن شوون یه‌كسانى و ژیان هاوبه‌ش و ئاشتى گرتگه‌. هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش له‌سه‌ره‌تاى ساڵه‌یل بیس سه‌ده‌ى وه‌رینه‌وه‌ تا ڕووژ ئمڕوو مه‌سه‌له‌ى هه‌ق و دادپه‌روه‌رى له‌فه‌رهه‌نگ هویچكام له‌ حوكمڕانه‌یل ئى وڵاته‌ نه‌ویه‌ له‌وانه‌ك جڵه‌و ده‌سڵات گرتنه‌سه‌ ده‌س، زوورمیانیش وه‌ئاگر و ئاسن جواو داواكارى و خواسته‌یل ملله‌ت سته‌مدیده‌ دانه‌سه‌وه‌و نه‌یشتنه‌ ده‌نگ هه‌ق به‌رزه‌و بووگ.

ره‌فتاره‌یلیگ ناوه‌جى له‌ى عراقه‌ كه‌فته‌وه‌رچه‌و ك هویچ وه‌ختیگ شایسته‌ى ملله‌ته‌گه‌ نه‌ویه‌ له‌یوا وه‌سه‌ریان بایگ ، ئنجا له‌یرا وشه‌یلیگ شیه‌و كه‌یم تا بزانیم مانایان چه‌سه‌و دویاخر تیه‌یمنه‌ بان باوه‌ته‌گه‌مان:

* كوشتن بى دادگاییكردن: ئى جووره‌ كوشتنه‌ ناشه‌رعیه‌و كه‌سه‌یلیگ گریگه‌ ئامانج وه‌سه‌به‌ب بنه‌ڕه‌ت ره‌گه‌زى و دینى و چشته‌یل تر وه‌بى له‌وه‌رگرتن هویچ له‌یه‌كه‌وداینیگ دادوه‌رى، ك به‌عزه‌جاریگ وه‌ په‌ت سێداره‌و فره‌جاریش وه‌ كوشتن شماره‌ى فره‌یگ  ئه‌نجام دریه‌یگ  وه‌بى ئه‌وه‌ك تاوانیگ داشتوون، ئه‌یه‌ بیجگه‌ له‌وه‌رچه‌وگرتن په‌یماننامه‌یل ناوده‌وڵه‌تى ك ڕیگره‌ له‌ى جووره‌ تاوانه‌و بایه‌سه‌ ئه‌نجامده‌ره‌یلى سزا بدریه‌ن، چوینكه‌ گشت چشتیگ بایه‌سه‌ وه‌گووره‌ى قانوون بووگ و له‌ژیر بڕیار دادگاى شه‌رعى بووگ.

* پاكسازى ڕه‌گه‌زى: یه‌یش ئه‌و كاره‌سات له‌ناوبردنه‌سه‌ چ وه‌ زندان چ وه‌ ده‌ركردن و كوشتن له‌لایه‌ن مه‌ردمانیگ ك زوورمینه‌ن له‌بان كه‌مینه‌ له‌وه‌ر خاتر زه‌فتكردن ماڵ و موڵك و داراییان ئه‌نجام ئه‌و كاره‌ ده‌ن ك وه‌پى ئویشن پاكسازى ره‌گه‌زى و كاره‌سات گه‌ورا له‌لى كه‌فیگه‌وه‌ جویر ئه‌وه‌ك یه‌گسلافیاى وه‌رین و ڕوانداو عراق له‌قوناغه‌یل جیاجیا رویدا.

جیاوازى ره‌گه‌زى (سیكسیزم): یه‌یش ده‌سنیشانكردن چینیگ  یا تایفه‌و مه‌ردمانیگه‌و خوسه‌و كینه‌ت یا كراهیه‌ت ده‌رهه‌قیان تیه‌ریه‌یگه‌ كار له‌ناو كومه‌ڵكا له‌لایه‌ن رژیم ده‌سڵاتداره‌وه‌، ك ئه‌ویش وه‌ هه‌ڵویست و مانایه‌یل فره‌یگه‌وه‌ جویر:

1- وه‌و باوه‌ڕه‌ ره‌گه‌زیگ تر خاستره‌ له‌و ره‌گه‌زه‌ ك ده‌سنیشان كریاگه‌.

2- هسكرن وه‌ بى متمانه‌یى له‌وه‌رانوه‌ریان.

3- مه‌ترسى له‌داواكارى خاسسازى و یه‌كسانیكردنیان له‌ڕوى هه‌قه‌یله‌وه‌.

* له‌ناوبردن وه‌جه‌م(جینۆساید): ئى ناوه‌ بڕیه‌یگه‌ باڵاى سیاسه‌ت كوشتن مه‌ردمانیگ ریككه‌فتگ  و ریكخریاگ له‌بان یه‌ك ئامانج، ك له‌لایه‌ن ده‌سڵاته‌وه‌ له‌ناوبریه‌ن نه‌ك له‌لایه‌ن چینه‌یل تر كومه‌ڵگا. ئنجا ئه‌و كاره‌سات و هه‌وڵه‌یل له‌ناوبردن چین و تایفه‌یله‌ له‌بان بنه‌ماى نه‌ته‌وه‌یى یا ره‌گه‌زى یا دینى و سیاسى جویر تاوانیگ ناوده‌وڵه‌تى ده‌سنیشان كریا له‌ ریككه‌فتننامه‌یگ و گشت وڵاته‌یل یه‌كگرتگ ڕه‌زامه‌نى خوه‌یان له‌بانى نیشاندان له‌ساڵ 1948 و له‌ساڵ 1951 خریا خانه‌ى جى وه‌جیكردن دویاى ئه‌وه‌ك 20 ده‌وڵه‌ت له‌بانى ریككه‌فتن و تائیسه‌یش زیاتر له‌ 133 ده‌وڵه‌ت له‌بانى ریككه‌فتنه‌و له‌وانه‌یش یه‌كێتى سۆڤێــت جاران له‌ساڵ 1954 و له‌شوون ئه‌وه‌یش وڵاته‌یل یه‌كگرتگ له‌ساڵ 1988. له‌و وڵاته‌یل عه‌ره‌بییشه‌ ك له‌بانى ریككه‌فتن جویر شانشین عه‌ره‌بى سعودى و مسر و عراق و ئوردن و كوه‌یت و لیبیاو مه‌غرب و سوریاو تونس، وه‌لى وه‌ل ئه‌وه‌یشا 50 ده‌وڵه‌ت له‌انى ریك نه‌كه‌فت و له‌وانه‌یش: ئیمارات یه‌كگرتگ و قه‌ته‌ر و عه‌مان و موریتانیاو تشادو.......هتد. ك ماده‌ى (2)له‌ى ریككه‌فتننامه‌ تایبه‌ته‌ وه‌ له‌ناوبردن وه‌جه‌م، ك بایه‌سه‌ وه‌گووره‌ى سزاى تاوانباره‌یلى بدریه‌یگ و بڕه‌سنه‌ سزاى عه‌داڵه‌ت.

* خه‌ت قرمز: ئى وشه‌ یا كه‌لیمه‌، ماناى بیبه‌شى و نه‌ڕه‌سانن خزمه‌تگوزاریه‌ جویر دابینكردن هه‌ق ، وه‌كارخستن یا ته‌وزیف، ده‌سكه‌فتن سه‌رپه‌رشى ته‌ندروسى و چشته‌یل تر  له‌و ناوچه‌یله‌ ك لایه‌نگر ده‌سڵاتیگ دادپه‌روه‌ر و ناسته‌مكارن، ئنجا ئى وشه‌ له‌ كووتایى ساڵه‌یل شه‌س سه‌ده‌ى وه‌رین هاته‌ وجوود له‌لایه‌ن (جون ماكنایت) ك زاناو شاره‌زایگ كومه‌ڵایه‌تى بوى له‌ زانكۆ یا جامعه‌ى وسترن.

سه‌ربازگاى كوشتن: یه‌یش له‌و شوونه‌یله‌سه‌ ك تایبه‌ته‌ وه‌ حجزكردن ئۆپۆزسیۆنه‌یل سیاسى و ره‌گه‌زه‌یل دیاریكریاگ و ئه‌وانه‌ك سه‌ر وه‌ باوه‌ڕیگ ئایدۆلۆجین و دژ ده‌سڵاتن، ئنجا ئامانج له‌ى سه‌ربازگایه‌یله‌ ئه‌وه‌سه‌، یا چه‌و مه‌ردمان تر وه‌پى بترسنن یا وه‌بى بڕیار دادوه‌رى له‌ناو بیریه‌ن جویر ئه‌وه‌ك له‌ سه‌ربازگایه‌یل نازى رویدا له‌وه‌خت جه‌نگ جه‌هانى دویه‌م، ك نازیه‌یل وه‌بى ئه‌وه‌ك ڕى دادگاو دادوه‌رى بگرنه‌وه‌ر كه‌فتنه‌ گیان یه‌هوودیه‌یل و مه‌ردمان مه‌ده‌نى و نوێنه‌ره‌یل شیوعى و گشتیان له‌ سه‌ربازگایه‌یل خوه‌یان جه‌مه‌و كردن وه‌بى ئه‌وه‌ك تاوانیگ داشتوون یا سه‌رپیچیكردنیگ دادگایى، ئنجا یه‌كه‌مین كه‌سه‌یلیگ ك ئى وشه‌ى (سه‌ربازگاى كوشتن)ه‌ هاوردنه‌ كار ئنگلیزه‌یل بوین له‌ جه‌نگ دویه‌م ناونى بریتانیاو شووڕكاره‌یل لاده‌ر ره‌سه‌ن ئه‌ڵمانى له‌ باشوور ئه‌فریقیا، ك ئه‌وه‌ بوى ئنگلیزه‌یل ده‌سكردنه‌ گرتن مه‌ده‌نیه‌یل له‌ باشوور ئه‌فریقیاو خریانه‌ سه‌ربازگایه‌یل كوشتن ك دویاخر ده‌یه‌ها هه‌زار له‌لیان مرد له‌وه‌ر نه‌وین خوه‌راك و بار خراو ژیانیان.

له‌یرا تویه‌نیم بویشیم تاریخ ئنسانى پڕه‌ له‌ كاره‌سات دڵته‌زن، ك بیگومان یه‌یش له‌لایه‌ن تاكه‌یله‌وه‌ مه‌حاڵه‌ ئه‌نجام بدریه‌یگ ، به‌ڵكوو له‌لایه‌ن حوكم و ده‌سڵاته‌وه‌ ئه‌نجام دریه‌یگ  دژ وه‌ ملله‌ته‌یل بیده‌سڵات و چه‌وسیاگ ك كه‌فنه‌ ژیر چه‌وسیان و دوچه‌وه‌كى و دویاخریش وه‌هه‌ر جووریگ بووگ كه‌فنه‌وه‌ر كاره‌سات نائنسانى جویر كوشتن و بڕین و ده‌روه‌ده‌رى و ماڵویرانى.

ئه‌وه‌ك باس كریا له‌ى باوه‌ته‌ ئایا كام چین و تایفه‌یگ له‌ى عراقه‌ خه‌یگه‌ هویردان ك گشت ئه‌و خاڵه‌یله‌ له‌بانیان جى وه‌جى كریا، ئایا چین كورده‌یل(فه‌یلى) نه‌وین له‌ناو خاك ره‌سه‌ن باوگ و باپیره‌یلیان؟ ئایا گومان له‌ى راسیه‌ كریه‌یگ  و كه‌سیگ تویه‌نیگ حاشا له‌مه‌سه‌له‌ى ده‌ركردن و كوشتن وه‌جه‌م و جیاوازى و پاكسازى ره‌گه‌زى و كوشتن بى دادگاییكردنیان بكا؟ ئایا ئنكار له‌ بیبه‌شكردن كورده‌یل فه‌یلى كریه‌یگ له‌گشت هه‌قه‌یلیان و ته‌نانه‌ت بیبه‌شكردنیانیش له‌ شوناسنامه‌یش، ك له‌دوینید له‌وڵاته‌یل تر بیگانه‌ ئه‌گه‌ر ماوه‌ى په‌نج ساڵ نیشته‌جى هه‌ر وڵاتیگ بوید هه‌ق شوناسنامه‌ى ئه‌و وڵاته‌ دیرید، وه‌لى له‌ى چه‌واشه‌كار عراقه‌ ره‌سه‌نایه‌تى له‌تى خریاسه‌ كنار و هاووڵاتى پله‌پله‌ له‌تى چه‌سپیاو خاوه‌ن ماڵ له‌تى وه‌زوور ده‌ركریا؟ ئایا كه‌سیگ شایه‌تى ئه‌وه‌ ده‌یگ ك تائیسه‌یش یه‌كیگ له‌و قه‌وره‌یل وه‌جه‌م كورده‌یل فه‌یلیه‌ دوینریاسه‌وه‌؟ ماناى ئه‌وه‌سه‌ وه‌بى شك و گومان ئه‌و هه‌قه‌یله‌ ك وه‌ملله‌ته‌یل سته‌مدیده‌ى عراق ره‌واس وه‌ كورده‌یل فه‌یلى زیاتر ره‌واس، ك تا ئیسه‌یش ته‌رم زیاتر له‌ پانزه‌ هه‌زار ڕوڵه‌یل بى سه‌روشوونیان نادیاره‌و كه‌س نیه‌زانیگ له‌ چه‌ خاكیگ زنگ وه‌چاڵ كریانه‌و له‌وه‌ر چه‌ ده‌سگیر كریان و كوشیان!!!