عارف ته‌يفور: ئه‌وسا و ئیسه‌یش دروشممان دیموكراسييه‌ ‌

شفق نيوز

عیراقى؛ ئه‌ویش وه‌ هاتن له‌ قوناغ ئۆپۆزیسیۆن یا معاره‌زه‌ ئه‌را شیوه‌ى نوویگ له‌ به‌شدارى كردن له‌ بیناى ده‌وڵه‌تیگ دیموكراتى هاوچه‌رخ عیراقى...له‌باوه‌ت ئى مه‌سه‌له‌ و ئه‌وه‌گ له‌ مه‌یدان كوردى و له‌ په‌رله‌مانى ڕوى ده‌ید، ئى دیداره‌ وه‌ل عارف ته‌یفوور دویم جیگر سه‌رۆك ئه‌نجوومه‌ن نوێنه‌ره‌یل عیراق فیدرالى سازدایمن..

*له‌ ساڵه‌یل هه‌یشتا و نه‌وه‌ده‌گان ئۆپۆزیسۆن عیراقى وه‌گشت لایه‌نه‌یلیه‌ و وه‌فراوانى له‌ كوردستان وجوود داشتن، و یه‌یشه‌ ئه‌وه‌ ڕه‌سنیده‌و ك كه‌شوهه‌وایگ دیموكراتى له‌ناو جمشت كوردى خوه‌ى نیشاندایه‌، و ئمڕوو له‌ شوون ڕمیان ڕژیم وه‌رین، ئایا وه‌باوه‌ڕ ئیوه‌ ئه‌وانه‌گ له‌ ئۆپۆزیسیۆن بوین، ئمڕوو نیه‌توان پابه‌ند بنه‌مایه‌یل دیموكراتى بوون و توان ده‌سڵات كۆنترۆڵ بكه‌ن؟

- جمشت كوردى له‌ هه‌یشتاگان له‌ قوناغ ئۆپۆزیسیۆن بوى و ئیمه‌یش له‌ جه‌وه‌ڵ بویمن و پارت دیموكرات كوردستان ئه‌وسا و ئیسه‌یش دروشم یا شعار دیموكراسى ئه‌را عیراق و فیدرالى ئه‌را كوردستان به‌رزه‌وكردیه‌، و هه‌رچى پارت و جمشت و ئه‌و مه‌ردمه‌یله‌ ك له‌لایه‌ن ڕژیم وه‌رینه‌و داواكریاوین له‌ وه‌ر هه‌ڵوێسته‌یل نیشتمانپه‌روه‌رانه‌یان، گشتیان گردیایمنه‌ خوه‌مانه‌وه‌ و وه‌گه‌رمى پیشوازى له‌لیان كردیایمن، و باره‌گا ئه‌را خوه‌یان وازكردن وكاره‌یل خوه‌یان ئه‌نجام دیان، دویر له‌ فشار و زوورهاوردن وه‌بانیان و ئى كاره‌ تا ساڵ 1991 وه‌رده‌وامى داشت و له‌ شوون ئه‌وه‌گ ملله‌ت كورد ڕاپه‌ڕینه‌گه‌ى به‌رپاكرد و داروده‌سه‌ى ڕژیم وه‌رین له‌ ناوچه‌یل كوردستان تاڕان و به‌شیگ له‌ ناوچه‌یل كوردستانییش ئازادكریا ك ئه‌وسا وه‌ده‌س ڕژیم وه‌رینه‌و بوین و له‌ ساڵ 1992 هه‌ڵوژاردن دیموكراتى په‌رله‌مان كوردستان كریا و ده‌سكردیمنه‌ بیناكردن داموده‌زگایه‌یل دیموكراتى له‌ ناوچه‌یلمان تا بویمنه‌ ناوكیگ ئه‌را ئاینده‌ى عیراق ك له‌ ژیر كۆنترۆڵ ڕژیم سه‌دام حوسێن قورتار بوى، و تویه‌نستیمن خشت بنه‌ڕه‌تى فره‌ له‌ ده‌زگا و ڕیكخریایه‌یل كوومه‌ڵگاى مه‌ده‌نى دابنه‌یمن له‌ كوردستان، تا ڕه‌سیمنه‌ ساڵ 2003، و جمشت كوردى وه‌گشت پارته‌یل چه‌پڕه‌و ودیموكراتى و ئسلامیه‌یلیه‌وه‌ نه‌خشوده‌ور خوه‌یان داشتن له‌ دوباره‌ بیناكردن ده‌وڵه‌ت عیراق، و ڕیزدار مه‌سعود بارزانى نه‌خش وده‌ور گرنگیگ دیرى له‌ گرده‌وكردن لایه‌نه‌یل سیاسى؛ چوینكه‌ حاكم مه‌ده‌نى پۆل بریمه‌ر نه‌تواست ماوه‌ بیه‌یده‌ به‌شداریكردن پارته‌یل و جمشته‌یل سیاسى ناو مه‌یدان سیاسى ك وه‌رجله‌ ڕمیان حكوومه‌ت وه‌رین وجوود داشتن، به‌ڵكوو تواست حكوومه‌تیگ وه‌ختى یا قوناخى دامه‌رزنید، وه‌لى هه‌ڵوێست كاك مه‌سعود بارزانى، ك ئى كاره‌ ڕه‌ته‌كرد، بویه‌ مایه‌ى دامه‌زرانن ئه‌نجوومه‌ن حوكم، و له‌ شوون ئه‌نجوومه‌ن حوكمیش هه‌وڵدایمن و خه‌بات كردیمن ئه‌را چه‌سپانن دیموكراسى له‌ عیراق، تا بووده‌ ده‌وڵه‌ت ده‌زگایه‌یل ك پشت وه‌ بنه‌مایه‌یل دیموكراتى به‌سن و بووده‌ نموونه‌یگ ك ملله‌ته‌یل ناوچه‌گه‌ خه‌و وه‌پیه‌و دوینن، و یه‌یشه‌ هیشت وڵاته‌یل هه‌رێمى گیروگرفت و كێشه‌یل فره‌یگ به‌رپابكه‌ن ئه‌را وسانن كاروان دیموكراسى له‌ عیراق، وه‌لى له‌بان ئه‌وه‌یشه‌وه‌، عیراقیه‌یل وه‌شیوه‌یگ گشتى له‌ كاروه‌ده‌سه‌یل و پارته‌یل كاركه‌ر له‌ مه‌یدانه‌گه‌ ئه‌وپه‌ڕ هه‌وڵ ده‌ن ئه‌را وه‌رده‌وامبوین له‌ بیناى دیموكراتى گشتییگ له‌ عیراق تا بووده‌ نموونه‌یگ ئه‌را گشت ڕووژهه‌ڵات ناوڕاس... ئیمه‌ هیمان هایمنه‌ سه‌ره‌تاى ڕیه‌گه‌ و هه‌وڵ ده‌یمن سستمیگ دیموكراتى بینا بكه‌یمن وه‌لى گیروگرفت و ته‌نگ و چه‌ڵه‌مه‌یل فره‌یگ هانوامان ك له‌ لایه‌نه‌یل ناوخۆیى و خارجى و باشمه‌نیه‌یل ڕژیم وه‌رین و ئسلامیه‌یل توندڕه‌و سه‌رچه‌وه‌گردیه‌ ك ئویشن دیموكراسى هویچ ڕووشناییگ له‌تى نیه‌ ئه‌را ئاده‌میزاد، هه‌رله‌یوا له‌و كه‌سه‌یله‌ ك كینه‌ت هادڵیان دژ وه‌ ئاده‌میزاد... وه‌لى ئیمه‌ له‌ى وه‌خته‌ ناڕازییمن له‌ ئه‌داى حكوومه‌ت عیراقى، و هیمان ڕیگه‌یگ دویرودریژ هانوامان له‌ مه‌ترسیه‌یل ڕیگه‌ى دیموكراسى ڕاس و دروسیگ له‌ عیراق، و ئومید گه‌ورایگ دیریمن وه‌ خواست و ئومید عیراقیه‌یل و هه‌وڵداین ئه‌را سه‌ركه‌فتن ئه‌زموون دیموكراسى.

*هیمان كێشه‌ى ماده‌ى 140 كه‌فتیه‌سه‌ كیشمه‌كیش ناونى لایه‌نه‌یل كوردى و عه‌ره‌بى و كه‌سه‌یلیگ هه‌س ئه‌وه‌ دوینن ك ماوه‌ ده‌ستووریه‌گه‌ى ئى ماده‌ ته‌واو بویه‌؟

- ماده‌ى 140 ماده‌یگ ده‌ستووریه‌ و هه‌ڵنیه‌وه‌شیه‌ید و ماوه‌گه‌ى وه‌سه‌ر نه‌چویه‌، چوینكه‌ هه‌ركه‌سى بویشید ماوه‌گه‌ى ته‌واوبویه‌؛ ئه‌وه‌ باس ته‌واوبوین ماوه‌ى خود ده‌ستوور كه‌ید، له‌وه‌ر ئه‌وه‌ ماده‌ى 140 هیمان وه‌كاره‌ و لوجنه‌گانى هیمان وه‌شیوه‌ى خاسیگ كاركه‌ن هه‌رچه‌نى ك ته‌گه‌ره‌ و نواگر فره‌یگ هاوه‌رده‌مى و بڕیگ هه‌س خاوه‌خاوكه‌ن له‌ جیوه‌جیكردن بڕگه‌یلى جوور هاوردنه‌وه‌ى ناوچه‌یل داوڕیاى له‌ پارێزگایه‌یل وله‌وانه‌یش كه‌ركووك و قه‌زایه‌یل چه‌چه‌ماڵ و كه‌لار و كفرى و تووزخورماتوو و ناوچه‌یلیگتر ك بایه‌ته‌ بانه‌و ئه‌را بان كه‌ركووك و هه‌رله‌یوا له‌ موسڵ و هه‌ولێر و ئه‌یه‌یشه‌ مه‌سه‌له‌یگه‌ فره‌ خاوه‌خاو له‌لى كریه‌ید و بایه‌ت بوى سه‌رۆك كۆمار بڕیاریگ له‌ى باوه‌ته‌ بیه‌ید، چوینكه‌ ئامانجه‌یلیگ هاوه‌شوون دویاخستن ئامار گشتى له‌ لایه‌ن شۆڤینیه‌یل ناوچه‌یل موسڵ و كه‌ركووك و هه‌رله‌یوا وه‌زاره‌ت پلانداناین وه‌ خود عه‌لى بابان ك وه‌ده‌م ئویشى من كوردم و دویاخر ئه‌وه‌ ئاشكرا بوى ك كورد نیه‌ و ئى نازناوه‌ ئه‌را چه‌ن ئامانجیگ تایبه‌ت ئه‌را خوه‌ى نایه‌، و ئه‌وانه‌گ ڕى له‌ ئامار گشتى گرن و كیشه‌ ئه‌را جیوه‌جینه‌كردن ماده‌ى140 دروس كه‌ن و ئیمه‌یش هیمان مكوڕیمن له‌ بان جیوه‌جیكردن ماده‌ى 140 له‌ ئاینده‌ى نزیكیگ.

* فره‌ له‌ چاودێره‌یل سیاسى ئاماژه‌ وه‌ كار و ئه‌داى گه‌ن په‌له‌مان وه‌رین دان، چ له‌ لایه‌ن چاودێرى و چ له‌ لایه‌ن ته‌شریعى، ئایا په‌رله‌مان نوو له‌ پیشینه‌گه‌ى خاستره‌و بوود؟

- ئومیدواریمن ك ئى په‌رله‌مانه‌ نه‌خش وده‌ور خوه‌ى وه‌ خاسى بڕانید، وه‌ ده‌ركردن قانوون و ته‌شریعه‌یل و هه‌رله‌یوا هه‌ڵسیان وه‌ نه‌خشوده‌ور چاودێرى خوه‌ى له‌ بان ئه‌داى حكوومه‌ت و ده‌سڵات جیوه‌جیكردن، بیلا ئه‌وه‌یشه‌ له‌ هویره‌و نه‌وه‌یمن ك گیروگرفته‌یل فره‌ وهویر و رایه‌یل جیاواز له‌ ناو هۆڵ په‌رله‌مان هه‌س، ناكووكیه‌یل فره‌یگیش هه‌س كاریگه‌رى نه‌نه‌ بان كار په‌رله‌مان، و چوینكه‌ ناكووكیه‌یل وه‌رین كاریگه‌رى داشتن له‌ بان ئه‌داى په‌رله‌مان و هه‌مان ناكووكیه‌یل هیمان مه‌نیه‌سه‌یان وه‌لى نه‌ وه‌ توندیه‌گه‌ى جاران و ئومیدواریمن ك بڕه‌سیمنه‌ ته‌وافق له‌ باوه‌ت فره‌ له‌و مه‌سه‌له‌ و قانوونه‌یله‌ ك بایه‌ته‌ بنویسریه‌ن چوینكه‌ فره‌ گرنگن، و گشتلایگیش ها هویریان ك خول حازرى له‌ سه‌ره‌تا كێشه‌ و گیرو گرفته‌یل فره‌یگ به‌رپا بوى وه‌ل مه‌نین یه‌كم نیشتن وه‌ وازى ئه‌را ماوه‌ى فره‌ دریژیگ له‌ سایه‌ى سه‌رۆكایه‌تى گه‌وراترین په‌رله‌مانتار له‌ عومر، و ئى قوناغه‌ ماوه‌ى فره‌یگ وه‌پى چوى، و ئومیدواریمن له‌ ئاینده‌ نه‌خش وده‌ور كارایگ داشتویمن و ئامانجمان بیناكردن ئاده‌میزاد عیراقه‌ ك له‌سایه‌ى ئازادى و ژیانیگ سه‌روه‌ر بژیه‌ید.

* كورده‌یل ده‌یشت هه‌رێم، وه‌گووره‌ى قه‌سه‌یلیان، وه‌ ده‌س پشتگیرى نه‌كردن و سه‌رپه‌رشتى نه‌كردن سه‌ركردیه‌تى كوردستانى ناڵن، ئایا هووكار بایه‌خ نه‌داین و سه‌رپه‌رشتى نه‌كردن كورده‌یل ده‌یشت هه‌رێم و وه‌تایبه‌تى كورده‌یل فه‌یلى، چه‌س؟

- من خوه‌م په‌یوه‌ندى خاس و نزیكیگ دیرم وه‌ل كورده‌یل ده‌یشت هه‌رێم كوردستان و له‌ ساڵ 1965 وه‌لیانا كار كردمه‌ و له‌و وه‌خته‌ به‌رپرس بویم تا ساڵ 1973، و له‌ شوون ڕمیان ڕژیم وه‌رینیش هاتم ئه‌را به‌غدا و ئه‌را ماوه‌یگ بویمه‌ به‌رپرس لق په‌نج...كورده‌یل ده‌یشت هه‌رێم به‌شه‌و بوینه‌سه‌ بان ناوچه‌یل فره‌یگ له‌ عیراق و داموده‌زگایه‌یل و ڕیكخریایه‌یل فره‌یگ دیرن، و له‌ به‌دره‌ و جه‌سسان و كوت وعه‌ماره‌  و هه‌رله‌یوا له‌ ناسریه‌یش ژیه‌ن ، و وه‌قه‌ناعه‌ت من، نه‌ك وه‌ڕا و قه‌ناعه‌ت سه‌ركردایه‌تى پارت دیموكرات كوردستان، ئه‌وه‌ دوینم ك بایه‌سه‌ كورده‌یل ده‌یشت هه‌رێم، نه‌ك وه‌ ته‌نیا كورده‌یل فه‌یلى، نه‌خش وده‌ور یه‌كگرتییگ داشتوون و داموده‌زگایه‌یل و ڕیكخریایه‌یل و كوومه‌ڵه‌یل خوه‌یان له‌ چوارچیوه‌یگ یه‌كگرتى دامه‌رزنن تا بتویه‌نن خزمه‌ت بڕه‌سننه‌ كێشه‌یل خوه‌یان و كێشه‌ى ملله‌ت كورد له‌ ده‌یشت هه‌رێم.  دیاره‌ ك به‌عزه‌ كه‌سیگ ئامانج شه‌خسى خوه‌ى دیرى و هویره‌یل تایبه‌ت وه‌خوه‌ى دیرى له‌ دامه‌زرانن ڕیكخریایه‌یلیگ ك له‌ ئاست و خواست كورده‌یل ده‌یشت هه‌رێم نین، ئیمه‌ گشتمان خاوه‌ن مه‌زه‌ویگ تایبه‌ت وه‌خوه‌مانیمن، كورد شیعه‌ هه‌س و كورد سوننه‌ و كورد مه‌سیحییش هه‌س، گرنگ ئه‌وه‌سه‌ ئاده‌میزاد حاشا له‌ نه‌ته‌وه‌ى خوه‌ى نه‌كه‌ید و بایه‌ته‌ به‌رنامه‌یلمان ئاشكرا بوون و بزانیمن ئه‌را چه‌ خه‌بات كه‌یمن، ئایا له‌ خاتر مه‌زه‌و خه‌بات كه‌یمن؟ یا ئه‌را مافه‌یل نه‌ته‌وه‌یى؟ وه‌ڕاى من ئه‌گه‌ر یانه‌ گشتیان یه‌كه‌وگردن و ڕیكخریایه‌یل تایبه‌تیگ وه‌كورده‌یل ده‌یشت هه‌رێم دامه‌زرانن، تویه‌نن ده‌سكه‌فته‌یل فره‌یگ گیر بارن و كورسیه‌یل خاسیگ له‌ په‌رله‌مان بكه‌فیده‌ ده‌سیان و هه‌رله‌یوا تویه‌نن مافه‌یل قانوونى خوه‌یان بسیننه‌و.

*له‌ى ماوه‌ى دویاییه‌ مه‌سه‌له‌ى به‌سانن ده‌سه‌یل بیلایه‌ن وه‌ ئه‌نجوومه‌ن وه‌زیره‌یل باس كریا وه‌گووره‌ى ڕاى دادگاى فیدرالى.. هه‌ڵوێست هاوپه‌یمانى كوردستان له‌ى باوه‌ته‌ چه‌س؟

- راى هاوپه‌یمانى له‌ى مه‌سه‌له‌ ئاشكراس و ده‌سه‌یل بیلایه‌ن به‌شه‌و بوینه‌سه‌ بان سێ به‌شه‌و، ده‌سه‌یل بیلایه‌نیگ ك وه‌ گووره‌ى ده‌ستوور به‌سیانه‌سه‌ ئه‌نجوومه‌ن وه‌زیره‌یل، و ده‌سه‌یل بیلایه‌نیگ ك به‌سیانه‌سه‌ ئه‌نجوومه‌ن نوێنه‌ره‌یل، و ده‌سه‌یل بیلایه‌نیگ ك هویچ په‌یوه‌ندییگیان دیارى نه‌كریاس، و له‌یرا ناكووكى هه‌س له‌ى مه‌سه‌له‌ و ئیمه‌یش له‌ هاوپه‌یمانى كوردستانى ئه‌وه‌ دوینیمن ك بایه‌سه‌ گشت لایگ پابه‌ند بوون وه‌ ده‌ستوور، و ئه‌گه‌ر له‌ى مه‌سه‌له‌ ده‌ستوور بشكنیمن ئه‌وه‌ وه‌و مه‌عناسه‌ ك ماوه‌ ده‌یمن ئه‌را شكاننى له‌ فره‌ له‌ مه‌سه‌له‌یل تره‌ك و یه‌یشه‌ بووده‌ بنه‌ماى خه‌ته‌رناكیگ ئه‌را شكانن ده‌ستوور، له‌وه‌ر ئه‌وه‌سه‌ ك ئیمه‌ هایمن وه‌ل ده‌ستوور و ڕامان ئاشكرا و دیاره‌ ك بڕیگ له‌ ده‌سه‌یل بیلایه‌ن ك له‌ ده‌ستوور ئاماژه‌كریاسه‌ پیان، به‌سیانه‌سه‌ ئه‌نجوومه‌ن نوێنه‌ره‌یله‌وه‌ و بایه‌ته‌ هه‌ر وه‌ى جووره‌ بمینن و ئه‌وانه‌گ به‌سیانه‌سه‌ ئه‌نجوومه‌ن وه‌زیره‌یل وه‌ك خوه‌یان بمینن، وه‌لى ده‌سه‌یل بیلایه‌نیگ ك نه‌وه‌سیانه‌سه‌ هویچ لایه‌نیگه‌و دادگاى فیدرالى به‌ساره‌یانه‌ ئه‌نجوومه‌ن وه‌زیره‌یله‌وه‌، و بڕیاره‌یل دادگاى فیدرالى ئجباریه‌ و ئیمه‌یش له‌ په‌رله‌مان لوجنه‌یگ دامه‌زرانیمن له‌و كه‌سایه‌تیه‌یله‌ ك له‌ نویسانن ده‌ستوور به‌شدارى كردن و هه‌له‌یوا چه‌ن پسپۆریگ قانوونشناس و قانوونه‌یل ده‌ستوورى ك بایه‌ته‌ وه‌قسه‌یان بكریه‌ید له‌ پرسیاركردن له‌ دادگاى فیدرالى و ئیمه‌یش چه‌وه‌ڕى ئه‌نجام كاره‌یلیان كه‌یمن ك وه‌ئومید خودا خاسن و هانه‌ به‌رژه‌وه‌ندى ملله‌ت عیراق و له‌ دیكتاتۆریه‌ت و له‌ كۆنترۆڵ كردن ده‌سڵاتیش له‌ لایه‌ن سه‌رۆك یا هه‌ر تاكه‌ كه‌سیگ كاروه‌ده‌س دویرمانه‌و خه‌ید، چوینكه‌ ئى مه‌سه‌له‌ دى له‌ لایه‌ن گشت لایه‌نه‌یل به‌شدار له‌ ئۆپه‌راسیۆن سیاسى قه‌بوول نه‌یرى.