كتاو شيوه‌زووانه‌يل كوردی باشوور.. فه‌رهه‌نگيگ زووانگه‌ری و رووشنهويريه‌

شفق نيوز

له‌و ناوچه‌يل كوردستانه‌ ك كه‌فتنه‌سه‌ هه‌ردوگ ديم مه‌رزه‌يل عراق و ئيران و مه‌زه‌نه‌ وه‌ هه‌زاران كيلۆمه‌تر ئه‌كريه‌ێد و پاريزگايه‌يل ئيلام و لوڕستان و كوردستان له‌ ئێران ئه‌گرێده‌ خوه‌ی وه‌ل شاره‌يل خانه‌قين و به‌دره‌و جه‌له‌ولا و سه‌عديه‌ و بڕێگ ئاوايی و شاره‌يل تر دياله‌ و كووت و عوماره‌ له‌ عراق و درێژه‌و ئه‌دێ تا به‌غدای پايته‌خت و ئه‌ڕه‌سێده‌ حله‌و باشوور فورات و بڕيگ له‌ هووزه‌يل جوور جۆران و سوره‌مێری و مه‌ڵگشايی و هووزه‌يل تر ئه‌گرێده‌ خوه‌ی، هه‌ر له‌ سه‌رده‌مه‌يل زوی له‌و شوونه‌يله‌ وجوود داشتنه‌و به‌شدار بوينه‌ له‌ ئاوه‌دانكردن خاك سۆمه‌ر و بابل و شاره‌زايی له‌ كشتوكاڵی و به‌رهه‌مه‌يل شيره‌مه‌نی و چشته‌يل ده‌سكرد و دروسكرنه‌ عه‌ره‌بانه‌ و هونه‌ر موسيقی و گورانی و وه‌رزشه‌يليگ جوور زوورانبازی و سواری و چشته‌يل تر داشتنه‌.

رووشنهويری كوردی باشوور له‌ عراق هه‌ميشه‌ ناڵانگه‌ وه‌ده‌س ديد يه‌كلايه‌نی ئه‌را رووشنهويری و هه‌وڵ چه‌سپانن رووشنهويری عه‌ره‌بی له‌بان گشت ناوچه‌ و ملله‌ته‌يل نيشته‌جی عراق وه‌بی گرينگيداين وه‌ مێژوو و رووشنهويری و زووانه‌يلی و هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌يش خوه‌ندنگايه‌يل به‌شدار نه‌وينه‌ له‌ په‌روه‌رده‌ی زووان كوردی ئه‌را هاووڵاتيه‌يل كورد ك له‌بڕيگ له‌ شاره‌يل مه‌رزی عراقی زوورمينه‌ن، يه‌يش بيجگه‌ وجووديان وه‌ شماره‌ی فريه‌يگ له‌ به‌غدا و شاره‌يل تر، ك رووڵه‌يل كورد ناڵانن وه‌ده‌س سه‌ختی خوه‌نين و نويسانن وه‌ زووان كوردی، زووان داڵگی و هه‌ر وه‌و خاتريشه‌ زووان كوردی له‌و ناوچه‌و شاره‌يله‌ وه‌ ته‌مامی فه‌رامووش كريا.

وه‌ل ئه‌وه‌يشا شۆفێنيه‌ت نه‌ته‌وه‌يی له‌لای ده‌سڵاته‌يل هه‌ر يه‌ك له‌ عراق و ئيران فيشتره‌و بوی له‌ مه‌سه‌له‌ی سته‌مكردن له‌ كورد و رووشنهويری كورد شيوانن و ده‌سڵاته‌يل عراقی ره‌فتاره‌يل دڕندانه‌يگ هاوردنه‌ كار ئه‌را زاڵبوين له‌بان كورد و هه‌ر وه‌و خاتريشه‌ ده‌سكردنه‌ كووچ وه‌پيكردن زووره‌ملی و كوشتن و گرتن و كريانه‌ سوزه‌مه‌نی جه‌نگه‌يل دوشمنكارانه‌ وه‌ل ده‌وڵه‌ته‌يل هاوسا و بوينه‌ قوربانی مين و تاقيگايه‌يل كيمياوی و بايلۆجی و له‌ئاكام ئه‌وه‌يش زاڵ بوين له‌ هه‌زاران خيزان و جايه‌ڵ جوانه‌يليان ده‌سگير كردن و خريانه‌ زيندانه‌يل و شماره‌ی فريه‌يگ له‌ رووڵه‌يل كورد له‌ وڵات ناونی دوچه‌مان وه‌و كاره‌ساته‌يله‌ له‌ناو بريان.

له‌ی حاڵه‌تيشه‌ فريه‌يگ له‌ رووشنهويره‌يل كورد ك سه‌ر وه‌و ناوچه‌يله‌نه‌ له‌و واقعه‌ ژيان له‌و هه‌ردوگ وڵاته‌و بڕيگيش له‌ليان تويه‌نستن ئه‌ركه‌يل خوه‌يان وه‌جی بارن له‌وه‌رانوه‌ر ملله‌ت و رووشنهويريه‌گه‌يان وه‌ گووره‌ی توانا، ك هوير و فكره‌ت خوه‌يان وه‌ زووان فارسی يا عه‌ره‌بی ده‌رخستن وه‌بوونه‌ی نه‌وين هووكاره‌يل چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی كوردی و سه‌ختی ره‌سانن فكره‌يليان ئه‌را رووڵه‌يل ملله‌ته‌گه‌يان له‌وانه‌گ وه‌و هه‌ردوگ زووانه‌ فارسی و عه‌ره‌بيه‌ خوه‌نستيان و نويساننيان له‌و ناوچه‌يله‌.

كتاوه‌گه‌ی دكتۆر ئسماعيل قه‌مه‌ندار توێژه‌ر كورد عراقی، توێژينه‌وه‌يگه‌ ئه‌را شيوه‌زووانه‌يل كوردی باشوور ك له‌ی دوياخره‌ له‌ به‌غدا بڵاو كريا له‌ چوارچيوه‌ی ئه‌و هه‌وڵه‌يل گه‌ورا تا بنه‌مايگ دابنه‌ێد له‌ خوه‌نين زووانگه‌ری كومه‌ڵايه‌تی و رووشنهويری كورد، ئمجا قه‌مه‌ندار ئاماژه‌ وه‌ خاڵيگ گرينگ كردگه‌ له‌وه‌ختيگ ك له‌ كتاوه‌گه‌ی وه‌ی جووره‌ باسكردگه‌و ئويشێد( ئاده‌ميزاد وه‌ ئاسانی له‌وه‌ ئه‌ڕه‌سێده‌و ك بار دابه‌شبوين كوردستان له‌ناونی چه‌ن وڵاتيگ، حاڵ حازر جی فكره‌يگ كرده‌وه‌يی نيه‌ ئه‌را يه‌كگرتگی زووانگه‌ری كوردی و ئه‌وه‌گ ئه‌كريه‌ێد ته‌نيا ئه‌وه‌سه‌ ك مقه‌يه‌تی له‌ هه‌ر يه‌ك له‌و شيوه‌زووانه‌يله‌ بكريه‌ێد و وه‌رگری له‌ليان بكريه‌ێد) لاپه‌ڕه‌ی ١٤.

ئی پيشبينيه‌ له‌بان فريه‌يی شيوه‌زووانه‌يل كوردی راسيه‌و ئه‌و جياوازيه‌يليشه‌ ك بار سروشتی و كومه‌ڵايه‌تی دروسی كرد راسه‌، يه‌يش بيجگه‌ نه‌وين ئداره‌ی سياسی يه‌كگرتگ ئه‌را ئه‌و ناوچه‌يل جياجيا ك له‌ژير ده‌سڵات رووشنهويری فه‌رمی ئاڵشتكرياگ بوی.

ئمجا هووكاره‌يل په‌يوه‌نديكردن ك سه‌ر وه‌ ئداره‌ی سياسيه‌ جوور په‌خش ئێزگه‌يی و ته‌له‌فزيۆنی و كاره‌يل سينه‌مايی و رووژنامه‌نويسی و رۆڵ بڵاوكردنه‌وه‌ی كتاو و خوه‌ندنگا، هووكاره‌يليگ بنه‌ڕه‌تيين ئه‌را يه‌كخستن شيوه‌زووانه‌يل ئێڵ و ملله‌ته‌يل سه‌ر وه‌ ئه‌و ئداره‌ی سياسيه‌ ك وه‌ڕيه‌وبه‌رايه‌تی كومه‌ڵگا ئه‌كا له‌ڕی ده‌يه‌ها ساڵ و وه‌گووه‌ری ئه‌وه‌يش هاوبه‌شی زووانگه‌ری و بونيات رووشنهويری دروس ئه‌كا. نموونه‌يش ئه‌گه‌ر ته‌ماشای سينه‌مای مسری بكه‌يم دوينيم كاريگه‌ری ديرێد له‌بان رووشنهويری عه‌ره‌بی و له‌يوا كرد ك شيوه‌زووان مسری فراوان و ناسرياگ بدێ، وه‌لێ له‌ هه‌مان وه‌خت شيوه‌زووان جه‌زايری سه‌خته‌و كه‌متر وه‌كاری ئه‌يه‌رن له‌ جه‌هان عه‌ره‌بی.

هه‌ر له‌و ڕوييشه‌و پيشبينی ره‌خنه‌كارييگ ديرێد له‌ لاپه‌ڕه‌ی ١١٦ له‌ كتاوه‌گه‌ی ك له‌تی ئويشێد( نه‌فامی فراوانيگ وه‌ شيوه‌يگ گشتی له‌يوا كورد باشوور و شيوه‌زووانه‌يليان بكه‌فێده‌ خانه‌ی فه‌رامووشكردن ئه‌ڵڵاجه‌وييگ له‌لايه‌ن نوێنه‌ره‌يل كرمانجی و سۆرانی له‌ تاوتويكردن مه‌سه‌له‌ی يه‌كگرتگی زووان كوردی).

وه‌ل ئه‌وه‌يشا زووان كوردی كورده‌يل باشووريش له‌ عراق ك وه‌ كورده‌يل فه‌يلی ناسرياگن تويش زوڵم گه‌ورايگ هات له‌لايه‌ن ملله‌ت كورد له‌ هه‌رێم كوردستان له‌ژير مه‌هانه‌ی بی بنه‌ما وه‌ ئه‌وه‌گ ته‌نيا هه‌ر ئه‌وان كوردن و هه‌ر يه‌يش بويه‌ دروسكردن وه‌ربه‌س له‌ په‌يوه‌ندی ناونی كورد باكوور و باشوور و خوه‌رهه‌ڵات و خوه‌رئاواو هه‌ر وه‌و خاتريشه‌ مه‌ردمان فريه‌يگ كورد تويش فه‌رامووشكردن رووشنهويری و سياسی هاتن و يه‌يش زه‌ره‌د گه‌ورايگه‌ له‌بان گشت رووشنهويری ملله‌ت كورد و چاره‌نويسه‌ مێژوويه‌گه‌ی له‌ ئاينده‌.

مه‌ردمان فريه‌يگ له‌بان ئی كتاو فه‌رهه‌نگه‌ نويسنن ك قاپی گه‌ورايگ له‌ جه‌هان شيوه‌زووانه‌يل كورد باشوور و رووشنهويری و كلتووريان واز كردو ئوميده‌واريم ده‌فه‌تيگ بدێ ئه‌را پيشكه‌شكردن توێژينه‌وه‌يگ ته‌مام ئه‌ڕای له‌لايه‌ن نويسه‌ر و توێژه‌ره‌يل كورده‌و وه‌خاتر پيشخستن جموجويل رووشنهويری كوردی وه‌ توێژينه‌وه‌يل زووانگه‌ری و رووشنهويری خواستيگ ئه‌را پيشكه‌فتن كورد له‌ به‌شه‌يل جياجيای كوردستان.

د. موئه‌يه‌د عه‌بدولستار