كورده‌يل فه‌يلی له‌ ناو ره‌سن بوين مێژوو ژيار

شفق نيوز

د.حامد عيسا مه‌حمود، عه‌بدره‌حمان مه‌زوه‌ری، هان سه‌ر ئه‌ی باوه‌ره‌ ك ريشه‌ی كه‌ليمه‌ی(فه‌يلی) هه‌ڵه‌وگه‌ردێگ وه‌ سه‌رده‌م ماده‌يل(٥٥٠-٨٨٤) وه‌رجله‌ زايين.

 

دكتۆر محمه‌مه‌د ئه‌مين كارناس زووان و ميژوو ئيران له‌ كتاو(قامۆس فارسی) ئه‌ی چنه‌ نويسايه‌: تا سه‌رده‌م ساسانيه‌يل، ماده‌يل وه‌ ناو په‌هله‌ يا پاله‌ يا په‌هلو ناودار بوينه‌.

وه‌ رووشنی ناده‌ی بويشيه‌يد: مانای كه‌ليمه‌ فه‌يلی چه‌س و ريشه‌ی ئه‌را كو چوود!؟.

وه‌ قسيه‌یهنری فيلد و عه‌بدره‌حمان مه‌زوه‌ری، شايه‌د ريشه‌ی كه‌ليمه‌ی فه‌يلی په‌يلی يا په‌هله‌س ك له‌ شانامه‌ی فه‌رده‌وسی وه‌مانای جوانمێری و ئازابوين وه‌كارهاتيه‌، هه‌ڵه‌وگه‌ردێگ.

عه‌بدره‌حمان مه‌زوه‌ری ها له‌ سه‌رئه‌ی باوه‌ڕه‌ ك كليمه‌ی(په‌هلو) وه‌ مانای كويه‌سانه‌و وه‌ مه‌مه‌ر ناودار بوين مه‌ردم كويه‌سان وه‌ ئازايی و جوانمێری، گومان ئه‌و چوود ك كليمه‌ی پاله‌وان ك له‌ كوردی و فارسی و ئوردو وه‌ كارێ تيه‌رن له‌ی مانا گيرياود.

تويه‌نيه‌يد له‌ باوه‌ته‌ وه‌ يه‌ ئيشاره‌ كرد ك ته‌نانتيش سۆمريه‌يل كه‌ليمه‌ په‌يلی وه‌ مانای ئازايی ئه‌ی ئيشاره‌ كردنه‌و وه‌ ئه‌را مه‌ردم كويه‌سان وه‌كار هاوردنه‌سه‌ی.

جۆرج.ن. كرۆزن له‌ كتاوه‌گه‌ی(ئيران و مه‌سه‌له‌ی ئيران، كتاو ٢)، مانای كه‌ليمه‌ی فه‌يلی ئه‌را شوڕش و ياخيه‌يل هاورديه‌سه‌ی. بڕێگ له‌ مێژوونويسه‌يليشهانه‌ سه‌ر ئه‌ی باوه‌ڕ ك كه‌ليمه‌ی فه‌يلی يه‌ فيل هاتيه‌و له مانا كردن ئه‌ی‌ باوه‌ته‌، ئويشن: چوين ك باوگ و باپيره‌يل مه‌ردم پشتكو، فيل په‌روه‌رده‌ كردنه‌، شايه‌د وه‌ مه‌مه‌ره‌ يه‌ بوود ك ريشه‌ی ئه‌ی كليمه‌ له‌يه‌ هاتويد.

مێژوونويسه‌يل له‌ سه‌ر كه‌ليمه‌ی فه‌يلی، ئه‌راچينه‌يل جياواز دێرن، وه‌لی فره‌ له‌وانه‌ هانه‌سه‌ر ئه‌ی باوه‌ڕه‌ ك ئه‌ی كليمه‌ له‌ ناو سوڵتان ئيلام په‌يلی(peli) گيريايه‌.

په‌يلی پادشايی خوه‌ی له‌ ئيلام ده‌وروه‌ر ٢٦٧٩ ساڵ وه‌رجله‌ زايين، دامه‌زرانيه‌و پادشايل دويای خوه‌ی، ناو په‌يلی نانسه‌ سه‌ر بنه‌ماڵه‌ی خوه‌يان.

وه‌ باوه‌ڕ م، ناودارترين كتاوه‌يل ك له‌ سه‌ر كورده‌يل فه‌يلی ك تا ئيسه‌ نويسايه‌، كتاو فيليون نويسايی(نه‌جم سه‌ڵمان مه‌هدی فه‌يلی)ه‌. كتاوێگ له‌ ئه‌نجام ته‌قلای فره‌تره‌ك له‌ هه‌شت ساڵ باس و له‌يه‌كه‌و‌دان ئه‌ی نويسه‌ر گه‌وراسه‌، نه‌جم سه‌ڵمان فێشتره‌ك له‌ هه‌شت ساڵ ته‌مه‌ن گران نرخ خوه‌ی، ناسه‌ بان ئه‌ی كتاوه‌.

له‌ عيراق، كورده‌يل فه‌يلی وه‌(فيليه‌)خوه‌نان و له‌ ئيرانيش وه‌ لوڕ ناسنان. كورده‌يل فه‌يلی له‌ لوڕن و به‌شێگ له‌ نه‌ته‌وه‌ی كورد وه‌ هساو تيه‌ن. سه‌رزه‌مين كورده‌يل فه‌يلی هه‌چوی نه‌ته‌وه‌ی كورد له‌ ناونی وڵاته‌يل له‌ دويای جه‌نگ جه‌هانی يه‌كم بشه‌و ئه‌ده‌ی. به‌شێگ له‌ سه‌رزه‌مين كورده‌يل فه‌يلی له‌ عيراق و به‌شێگ تره‌كيش ها له‌ ناو خاك ئيسه‌ی‌ ئيران.

له‌ ژێر، بڕێگ له‌ ئه‌راچێنه‌يل و ڕای مێژوونويسه‌يل و شيه‌وكه‌ره‌يل له‌ باوه‌ت حه‌ز كردن لوڕ له‌ نه‌ته‌وه‌ی كورد تيه‌ريم:

محه‌مه‌د ئه‌مين زه‌كی به‌گ ئويشێ: لوڕه‌يل به‌شێگ له‌ نه‌ته‌وه‌ی كوردن و لوڕستان ناوچه‌ێگ كوردييه‌‌.

ت. فيروزان: لوڕ له‌ كورده‌و زاراوه‌ی لوڕی يه‌كێگ له‌ زاراوه‌يل زووان كوردی  هساو ئه‌ده‌ی.

شێخ محمه‌د مه‌ردۆخ: لوڕيل به‌شێگ له‌ نه‌ته‌وه‌ی كوردن.

ژنراڵ ستۆارت: م هامه‌ سه‌ر ئه‌ی باوه‌ڕه‌ ك لوڕ و كورد له‌يه‌ك بنه‌چه‌كن.

عه‌باس عه‌زاوی: لوڕ به‌شێگ له‌ نه‌ته‌وه‌ی كوردن.

مه‌سعودی له‌ كتاوه‌ خوه‌ی(هشدار و نظارت): لوڕ وه‌ به‌شێگ له‌ هووزه‌يل كورد وه‌ هساو ئه‌ێرێد.

رالينسۆن: كورد و لوڕ له‌ باوه‌ت تايبه‌تمه‌نديه‌يله فيزيكی(جه‌سه‌) هه‌ چوی يه‌كن.

بۆنيفاسيۆ فه‌ره‌‌انسی: لوڕ و به‌ختياره‌يله‌ به‌شێگ له‌ نه‌ته‌وه‌ی كوردن.

له‌ كتاوه‌ فيليون هاتيه‌ ك سه‌رزه‌مين كورده‌يل فه‌يلی له‌ كرماشانه‌و ده‌س وه‌ پێ ئه‌كا، له‌ باكووره‌و ره‌سێده‌ كه‌ركوك و له‌ خوه‌رئاوايشه‌و تا چه‌م دجله‌و له‌ باشووريشه‌و تا نزيكه‌يل دوورگه‌، سه‌رزه‌مينيان درێژه‌و ئه‌ده‌ی.

دو مێژوونويس گه‌ورا(جۆرج كرۆزن) و(هنری فيلد) هانه‌سه‌ر‌ ئه‌ی باوه‌ڕه‌ك كورده‌يل فه‌يلی هه‌ ئه‌و نيشته‌جی بويه‌يل پشتكويه‌ن و كه‌ليمه‌ی فه‌يلی ئه‌را ناوهاوردن هووزه‌يل خوه‌رئاوای ئيران وه‌ كار ئه‌ياد.

كورديل فه‌يلی له‌كوينه‌ترين نيشته‌جی بويه‌يل سه‌رزه‌مين ژيار(عيراق) وه‌ هساو تيه‌ن و دويامه‌نه‌ی له‌ ئيلاميه‌يلن.

كورده‌يل فه‌يلی له‌ شاره‌يل عيراق هه‌چوی: مه‌نه‌لی، زورباتيه‌، به‌دره‌، جه‌سان، خانه‌قين، كوت، كه‌ركوك، به‌غدا و ...تد(بێجگه‌ له‌ ئه‌وه‌ ك ئه‌وان له‌ شاره‌يل جياوه‌جيای ئيران) نيشته‌جين و ژيان كه‌ن.

وه ‌له‌وه‌ر چه‌و گرتن ئه‌وه‌گ له‌ ئه‌ی باسه‌، له‌ نويسريايل مێژوونويسه‌يل و  شيه‌وكه‌ره‌يل هاتيه‌، وه‌ ئه‌ی ئه‌نجامه‌ ره‌سيمن ك كورده‌يل فه‌يلی له‌ ئيران و عيراق ناتنه‌، به‌ڵكو سه‌رزه‌مين ئه‌ی مه‌ردمه‌ له‌ ناونی ئيران و عيراق ئيسه‌سه‌.

ئه‌را كورده‌يل فه‌يلی كه‌فتنه‌ وه‌ر چه‌پاڵه‌ی زڵم و سته‌م رژيم به‌عس، يه‌ له‌ هاڵێگ بوی ك ئه‌ی خاكه‌ وه‌رجله‌ دامه‌زرانن ده‌وڵه‌ت عيراق، له‌تێ نيشته‌جی بوينه‌، وه‌ زووره‌ملی و وه‌ شێوه‌ێگ ك باس نيه‌كريه‌يد خريانه‌و ده‌يشت و ده‌ريان كريا.

تويه‌نيم وه‌ بڕێگ له‌ مه‌مه‌ره‌يل ده‌ركردن كورده‌يل فه‌يلی له‌ عيراق ك له‌ ساڵه‌يل هه‌شتا وه‌ ئاست به‌رز خوه‌ی ره‌سی ئيشاره‌ بكه‌يم:

1ـ رژيمه‌يلێ ك فه‌رمانڕه‌وايی عيراق گرتنه‌سه‌ ده‌س خوه‌يان، له‌ شوون پێكهاوردن ده‌وڵه‌تێگ بوينه‌ ك وه‌په‌ی به‌رژه‌وه‌نديه‌يل مه‌ردم نه‌ويه‌و ته‌نيا به‌ژوه‌ندی خوه‌يان له‌وه‌رچه‌ويان بويه‌. ئه‌وان وه‌ زه‌فت كردن ماڵ و موڵك و ئه‌وده‌يشت كردن نيشته‌جيه‌يل ره‌سن(كورده‌يل فه‌يلی به‌شێگ له‌وانه‌ وه‌ هساو ئه‌يان) گرتنه‌ وه‌ر.

٢- كورده‌يل فه‌يلی له‌ په‌يگای ئابووری خاس و دياری له‌ عيراق وه‌ تايبه‌ت له‌ به‌غدا داشتن، بڕێگ له‌ ليانيش له‌ بازرگانه‌يل ناودار عيراق بوينه‌.

3ـ  فێشتر كورده‌يل فه‌يلی شيعه مه‌زون و يه‌يشه‌ بويه‌ يه‌كێگ له‌ گرنگترين مه‌مه‌ر ئه‌وده‌يشت كردنيان له‌ عيراق.

4ـ  كورده‌يل فه‌يلی وه‌ نه‌سه‌وه‌ و نه‌ته‌وه‌ی خويان(كورد) وفاداشتنه‌و فێشتريان له‌ رز يه‌كم جمشت رزگاريخوازی كورد بوينه‌و له‌ سه‌ركرده‌يل ئه‌ی جمشته‌ بوينه‌.

ساڵم ئسماعيل نويرگه‌