وڵات و ژیان مه‌نگۆلیه‌یل

شفق نيوز

وه‌ل ئه‌وه‌یشا هیمان بنه‌چه‌ك زووان مه‌گۆلى تا ئیسه‌یش دیارى نه‌كریاگه‌و له‌ى باوه‌تیشه‌و بڕیگ له‌ شاره‌زایه‌یل بوار زووانناسى باس له‌وه‌ ئه‌كه‌ن ك له‌زووان تانگۆسیه‌و هاتگه‌، ك به‌شیگه‌ له‌ "تاى" ، مه‌ردمانیگیش بنه‌ڕه‌تى به‌نه‌و ئه‌را كاریگه‌رى زووان "سیبیرى" كویه‌ن.

ناو مه‌گۆل له‌ سه‌ره‌تاوه‌ له‌سه‌رده‌م فه‌رمانڕه‌وایى بنه‌ماڵه‌ى "تانگى چینى" له‌ سه‌ده‌ى هه‌یشته‌م ده‌ركه‌فت، وه‌لى سه‌رچه‌وه‌یلیگ ئه‌وه‌ ده‌رخه‌ن ك وه‌شیوه‌یگ ئاشكراتر له‌ سه‌ده‌ى یانزه‌ و له‌سه‌رده‌م فه‌رمانڕه‌وایى" كاساى"ده‌ركه‌فتنه‌و یه‌كه‌مجار جوور هووزه‌یل بویچگیگ له‌ده‌ورگرد ده‌ریاچه‌ى "ئۆنون" په‌یا بوینه‌ ك ئیسه‌ ئه‌كه‌فیگه‌ ناونى روسیاو مه‌نگۆلیا.

وه‌ گووره‌ى زانیارى ئه‌وه‌یش ده‌ركه‌فید ك زوورم هووزه‌یل مه‌گۆل و ته‌ته‌ر له‌ سه‌رده‌م جه‌نگیزخان یه‌كه‌وگرتنه‌و ئیسه‌یش مه‌گۆلیه‌یل له‌ناونى وڵات مه‌نگۆلیاو چین و روسیا ژیه‌ن و بڕیگیش له‌لیان له‌ئه‌فغانستان ژیه‌ن ك سه‌ر وه‌ مه‌زه‌و شیعه‌ن و بڕیگیانیش له‌ ئیران ژیه‌ن .

ئمجا هووزه‌یل مه‌گۆل سه‌ره‌تا له‌ یه‌كترى جیا بوینه‌و ناكووكى و جه‌نگ و مرافه‌ له‌ناونى خوه‌یان داشتنه‌، وه‌لى جه‌نگیزخان تویه‌نست ئاشتى بخاده‌ ناونى هووزه‌یل مه‌گۆل و ته‌ته‌ر ، ك وه‌ى كرده‌وه‌یشه‌ له‌شكر وه‌هیزیگ دروس كریاو سه‌ره‌تا باكوور چین داگیر كردن و دویاى ئه‌وه‌یش كه‌فتنه‌ڕى وه‌ره‌و خوه‌رئاواو وڵات خوارزم میرنشینیگ ئسلامى بوى ویران كردن له‌شوون ئه‌وه‌یش وڵاته‌یل ئه‌ودیم ده‌ریاچه‌ى خوه‌راسان و فارس داگیر كردن و دى كه‌مه‌ كه‌مه‌ مه‌گۆل به‌شبه‌شه‌و بوى، ئه‌وه‌ بوى ك به‌ش باشوور خوه‌رئاواى كه‌فته‌ وه‌ر "هۆلاكۆ"و له‌شكر هۆلاكۆ وه‌رده‌وام بوى له‌داگیركارى و له‌ساڵ "1258 ز" تویه‌نست به‌غداى پایته‌خت خه‌لافه‌ت ئسلامى داگیر بكاو خه‌لیفه‌ى عه‌باسى بكوشید، له‌شوون ئه‌وه‌یش وڵات "شام" داگیر كرد و ساڵ "1260 ز" دیمه‌شقیش داگیر كرد.

مه‌گۆله‌یل وه‌ختیگ ك ئمپراتۆریه‌ت گه‌ورا دامه‌زرانن، دى وه‌و كاریشه‌ تویه‌نستن له‌ ڕى ئه‌و یاسایه‌یل تون و تیژه‌و وه‌رده‌وامى بیه‌نه‌ ئه‌و ئمپراتۆریه‌ته‌ ك جه‌نگیزخان دایناوید و كردویده‌ى یاساى بنه‌ڕه‌تى ده‌وڵه‌ته‌گه‌ى.

كارزان حه‌مه‌ ره‌شید

ج . أ