دادگاى جه‌هانى تاوان له‌ هه‌زاره‌ى سێيه‌م

شفق نيوز

ئه‌ى نه‌هامتيه‌، كۆمه‌ڵگاى ئنسانى ئاسۆێ رووشن له‌لێ ده‌ركه‌فت و وه‌ره‌و سه‌ردمێ نوو چێ.

 

ته‌قلاى بێ وه‌چان ئه‌را رزگار بوين بنه‌مايل ئنسان و ئنسانيه‌ت له‌ ته‌نگى و ناخوه‌شى و قوتار بوينێ له‌ ده‌س خوين ڕشانن و تاوانباره‌يل وه‌ شێوه‌ى وه‌رچه‌و كه‌فته‌ روى، ئه‌ى په‌رۆشيه‌ كۆمه‌ڵگاى ئنسانى وڵاته‌يل ته‌مام جه‌هان له‌ چوارچێوه‌ى دادوه‌رى جه‌هانى كۆوه‌و كرد ئه‌را دروس كردن دادگاى ناوده‌وڵه‌تى.

ته‌قلاى هه‌ق په‌روه‌رانه‌ كۆمه‌ڵگاى ئنسانى دادگاى(تۆكيۆو نۆرنبێرگ) دامه‌زران ئه‌را يه‌گ تاوانباره‌يل جه‌نگى دادگايى بكا.

جه‌مگاى جه‌هانى ئه‌را چه‌سپانن دادگاى تۆكيۆ و نۆرمبێرگ، سڕبوينێ مێژوويى وه‌ خوه‌ى دى ك هه‌ له‌ ساڵ 1950 تا 1990درێژى كيشا.

ده‌س پێچگ ئه‌و جه‌نگيشه‌ وه‌ سه‌ركه‌فتن بلۆك سه‌رمايه‌دارى و شكست بلۆك سۆشياليستى و  سڕبوين هه‌تاهه‌تاى خه‌باتى كارگه‌ر و سه‌روه‌رى كردن جه‌هان له‌ لايه‌ن سيستمى تازه‌ى جه‌هانى كوتايى وه‌ پێ هات.

تۆكيۆو نۆرمبێرگ له‌ چوارچێوه‌ى قاڵبێ تازه‌ ياسايليان رشانن وه‌ جوورێ ك نه‌ هه‌ر تاوانبارێ ده‌سنيشان بكريه‌يد، به‌ڵكو سزاى تونديش وه‌ سه‌ريا بسه‌پنن و جارتر دوژمنى سه‌رسه‌خت ئنسانيه‌ت له‌ ده‌س ياسا ده‌ر نه‌چوودو نه‌تويه‌نێ له‌ێره‌و له‌وه‌ر خوه‌ى مه‌ڵاس بكا.

ئه‌را ئه‌ى مه‌به‌سته‌، كۆمه‌ڵه‌ى نه‌ته‌وه‌يل يه‌كگرتێ له‌ مانگ مارس ساڵ1993  كۆنگره‌ى وه‌رفروان به‌سى و له‌تێ بڕيار دريا ك له‌ ئاينده‌ى نزيك، چه‌ودێرێ ئه‌را تاوان و چه‌ودێرێ ئه‌را پاراستن هه‌ق تاوانكه‌ر بنريه‌يد ك ئه‌ى توانا داشتوود، سنوورێ ئه‌را هه‌رجوور ده‌سدرێژى بنيه‌دو سزاى توند ئه‌وانه‌يش به‌يد ك دژ وه‌ ئنسانيه‌ت تاوان ئه‌نجام دانه‌. ئمجا له‌ لايه‌ن وڵاته‌يل خاوه‌ن بنيه‌ى ئابوورى و سه‌ربازى پته‌و ك ئه‌ندام كۆمه‌ڵه‌ى نه‌ته‌وه‌يل يه‌كگرتێ، پشتيوانى دارايى و سه‌ربازى بكريه‌يد.

چه‌ودێرێ تاوان له‌ رووژ5/4/1994 ئه‌ڵوژيا ك خۆزى ئيالاسۆ ئوكوادۆرى بوى. په‌رۆشى دونيا ئه‌را پاراستن هه‌ق ئايه‌م و گامێ گورج و قۆناغێ دوير بڕى. ئه‌را نموونه‌: ته‌نيا رێخراو وه‌خشين جه‌هانى ليستێ وه‌ ناو مليۆنێ و دوسه‌دهه‌زار ئه‌ندام ئاماده‌ كرد، ئه‌وه‌يشه‌ له‌ چل وڵات جووراێجوور جه‌هان ك له‌ێره‌و له‌وه‌ر په‌رده‌ له‌ سه‌ر تاوان بنه‌ولاو وه‌ به‌ڵگه‌ تاوانباره‌يل ده‌س نيشان بكريه‌يد.

فێشتر له‌ په‌نجا تاوانبار ده‌س نيشان كريا ك تاوان دژ ملله‌ت خوه‌يان ئه‌نجام داوين، دى يا وه‌ ناو بازرگانى يا خوو دوير نه‌وى ك ئه‌ى تاوانباره‌يله‌ خوه‌يان له‌ تاى نێشتمان په‌روه‌رى وه‌ كه‌ڵك له‌ ترازووى وێژدان و مێژوو ناويون.

چه‌ن پرسيار دروس ئه‌دێ: ئايا ئه‌و ئاڵشتكاريه‌يل گورجه‌ ك له‌ دوياى ساڵ 1950 وه‌ تايبه‌ت دوياى نه‌مه‌نن جه‌نگ سه‌رد روى دا، چه‌ بوين!؟. وه‌ چ شێوه‌ى كار له‌ نه‌خش په‌يوه‌نديه‌يل كرد؟ چ سنوورێ ئه‌را تاوانبار نا؟ چ تاوانبارێ سزا درياو چ هه‌قێ دريا وه‌ ئه‌وانه‌ ك تاوان له‌ بانێان كريا؟ ئايا ئه‌و تاوانباره‌يله‌ ك رێخرياى وه‌خشين جه‌هانى په‌رده‌ له‌ بان تاوانه‌يليان لاورد، له‌ كۆ و كه‌ى سزاى خوه‌يان وه‌ر‌ گرتن؟ ئه‌گه‌ر نه‌، ئايا ئه‌و گرفته‌يله‌ چه‌سن ك بوينه‌سه‌ وه‌ربه‌ستێ ئه‌را سه‌رنه‌كه‌فتن ئه‌و ته‌قلايله‌ ؟.

له‌ى سه‌رده‌م تازه‌ ك دموكراسى چوى باوترين كاڵاى سياسى مامه‌ڵه‌ وه‌پێ ئه‌كريه‌يدو شۆڕش ئه‌له‌كترۆنى و زانستى و تۆڕه‌يل ئينترنێت و فه‌يسبوك و تويته‌ر وه‌ جووڕێ ئه‌وچنه‌ تاروپوى جه‌هان ته‌نيه‌ ك كرديه‌سه‌ى ئاوايى بويچگ و هه‌ر تاوانێ وه‌ هه‌ر ده‌سپێچگێ له‌ هه‌ر شوونێ روى به‌يد وه‌ زوى زوى له‌ هه‌رلايگه‌و بڵاو ئه‌دێ.

جى ئه‌ڵاجه‌ويه‌ ك هه‌ردو رووژ، دوياى ديار بوين چه‌ودێرى تاوان 7/4/1994 يه‌كێ له‌ ترسناكترين كاره‌ساته‌يل جه‌نگ ناوخوه‌ى له‌ روه‌ندا روى ئه‌داو  ئمجا وه‌رجله‌ وه‌يشه‌ كيمياوران هه‌ڵه‌بجه‌و ئيجار كاره‌سات ئه‌نفال وه‌ جوورێ دڵ مه‌ردم جه‌هان سزان و هه‌ژان‌ ك ته‌مام بنه‌مايل ره‌وشتى له‌ يه‌ك شێوان و هاورده‌ى لوى رميان، ئه‌وه‌يشه‌ ئه‌را وه‌گ نزيك وه‌ يه‌ك مليۆن ئنسان له‌ ره‌وانداى بويچگ بوينه‌ قوروانى سياسه‌ت چه‌فت شه‌ڕناوخوه‌ى و له‌ رووژ11/6/1996 له‌ كابوڵ پايته‌خت ئه‌فغانستان هه‌زار وسه‌د هاووڵاتى كوشيان و له‌ جه‌زائيريش فێشتر له‌ بيس كه‌س هه‌ر رووژ سه‌ر بڕيان و چه‌ن مناڵ له‌ وه‌رسى و مناڵ  له‌وه‌رمه‌مگ داڵگ له‌ عيراق گيان خوه‌يان له‌ ده‌س دان. رووژانه‌ وه‌ ده‌يان جه‌وان و  رووشنهوير و ئافره‌ت و خێزان وڵاته‌يله خوه‌يان هێشتنه‌جى و وه‌ره‌و دوياى رووژێ نادياره‌  ته‌ماوى كه‌فته‌ مل رێ هاتو نه‌هات. خوه‌يان ته‌سليم وه‌ ويژدان فروشياى قاچاخچيه‌يل سنوور دان. له‌ێره‌ ده‌سه‌واژه‌يل ئاوه‌ژه‌و بوينه‌و ئه‌و ژه‌هره‌ ك ئه‌را تاوانباره‌يل ئاماده‌ كرياويد، دريا وه‌ خوه‌رد مه‌ردم و گه‌له‌يل بێ به‌رگرى و هاوكێشه‌يل چه‌واشه‌و بوين.

ت ئويشێ، دادگاى تاوان جه‌هانى له‌ هه‌زاره‌ى سێم، له‌ ژێر په‌رده‌ى دروشم و ديسپڵين ياساو وه‌ به‌رژه‌وندى تا كه‌ى خڕ ئه‌خواد، تو ئويشێ، له‌ى هه‌زاره‌يشه‌، دادگاى جه‌هانى هه‌ر چوى  هه‌زاره‌يل تر نه‌ودو ته‌نيا له‌ ژماره‌ جياوازى داشتوود!؟./ش

سیروان به‌رزنجی