كوبانی دویاێ جه‌نگ

شفق نيوز

جه‌هان خوه‌ر ئاوا و ڕێكخراوه‌یل فه‌رهه‌نگی ئنسانی هات و هاوار پاراستن شوونه‌واره‌ دێرینه‌گان ئه‌كه‌ن ، ئه‌و وێرانكاریه‌ ته‌نیا شوونه‌واره‌ فه‌رهه‌نگی و دێرینه‌گان نه‌گردیه‌سه‌ وه‌ر ، به‌ڵكم ڕه‌سیه‌سه‌ گشت ناوچه‌ ئاوه‌دانه‌گان ، ئه‌ڕا نمونه‌ له‌ سوریه‌ چه‌ندین شار وه‌گشتی یا به‌شێگیان وێران كریاگه‌ جور حمس و حه‌له‌ب و ده‌یشت دمه‌شق (له‌وانه‌یش شوونه‌واره‌ ڕوشنهوێرى و ئاوه‌دانه‌گانێ) و به‌عزێگیان وه‌ئه‌نقه‌ست وێران كریانه‌ جور شار كوبانێ له‌ باكور سوریه‌.

ڕێكخراو تروریستی داعش له‌ مانگ ئه‌یلول 2014 ته‌قالا كرد شار كوبانی داگیر بكا ، جه‌نگ نزیكه‌ێ په‌نج مانگ وه‌رده‌وام بوێ ، مه‌ردمه‌گه‌ێ وه‌ره‌و توركیه‌ و هه‌رێم كوردستان عراق كوچ كردن ، تا هێزه‌ كوردیه‌ یه‌كگرتگه‌گان وه‌هاوكاری هێزه‌یل هاوپه‌یمان ناوده‌وڵه‌تی توێه‌نستن وه‌ته‌واوه‌تی ئازادی بكه‌ن و له‌ شوون ماوه‌ێ كه‌مێگ مه‌ردمه‌گه‌ێ گله‌و خواردن ئه‌ڕا ناو ماڵه‌یل خوه‌یان.

وه‌لێ بارودوخ كوبانی جیاوازه‌ وه‌ل شاره‌یل و شاروچكه‌یلتر ، ڕاسه‌ یه‌ یه‌كم جار نییه‌ ك هه‌ر وه‌ختێگ دو لاێه‌ن بانه‌ شه‌ڕ ، هه‌ردولا هه‌وڵ ده‌ن ڕه‌مزه‌یل دیاری ئه‌و لاێه‌نه‌گه‌  وێران و له‌ناو بوه‌ێگ ، وه‌لێ تروریزم ك ئمرو له‌ داعش خوه‌ێ نیشان ده‌ێگ ، وه‌ته‌ما بوێ عه‌زم و ئراده‌ێ ملله‌ت كورد بشكنێ و وره‌ێ بڕمنێ تا شایه‌د بتوێه‌نی له‌ یه‌كێگ له‌ جه‌بهه‌گان سه‌ربكه‌فێ وه‌لێ تروریزم نه‌توێه‌نست بڕه‌سێگه‌ ئه‌و ئامانجه‌.

دویاێ جه‌نگ چه‌؟
ئمڕو مه‌ردم هاتنه‌سه‌و ئه‌ڕا بان شارێگ وێران ، شارێگ ك جه‌نگ جور لاشه‌ێ بێ گیانێگ وه‌پێكردگه‌.
چاره‌ چه‌س ؟ چوێن وه‌ل ئێ ڕاسی تازه‌ ڕه‌فتار بكه‌یم ك حه‌ساو ئه‌ڕای نه‌كریاگه‌؟
پرسیاره‌یل فریه‌ێگ هاله‌ زه‌ین هه‌ر یه‌كێگمان ، وه‌لێ بیلا یه‌كم جار بزانیم كی خاوه‌ن بڕیاره‌ ؟ ئایا ئه‌وه‌ بڕیارێگ سیاسیه‌ ك باێه‌د له‌ لاێه‌ن سه‌ركرداێه‌تی دیارێگه‌وه‌ بدرێه‌ێ؟
یا ئه‌وه‌ بڕیارێگ ده‌سه‌جه‌میه‌؟ بڕیار له‌ لاێه‌ن كییه‌وه‌؟ له‌حزبه‌یل سیاسی؟ ڕێكخراوه‌یل كومه‌ڵگاێ مه‌ده‌نی؟ مه‌ردمێگ ك ماڵ و موڵكیان وێران بوێه‌؟ ئه‌و میراته‌ ك وێران كریا هن كی بوێ؟ ئه‌ڕا بڕیارداین باێه‌د چ معیاره‌یلێگ له‌وه‌ر چه‌و بگریم ؟ ئایا باێه‌د شاره‌گه‌ وه‌ێ وێرانیه‌ بمینێگه‌و و جور شایه‌تێگ جه‌نگ بیلیمه‌وه‌ێ ، یا سه‌ر له‌ نوو بسازیمه‌ی؟
ئه‌گه‌ر سه‌ر له‌ نو سازیمه‌ێ ، بایه‌َد له‌ بان بنه‌واێ پلانه‌یل ئاوه‌دانی كوێه‌نه‌ كار بكه‌یم ، یا پلانێگ نوو ئه‌ڕا ئێ شاره‌ وێرانه‌گه‌ دانه‌یم؟
مه‌ردم و كومه‌ڵگاێ مه‌حه‌لی ك جاران و ئیسه‌ ئه‌خواستن له‌ێ سه‌رزه‌مینه‌ بژیه‌ن چه‌بكه‌ن ، مه‌گه‌ر ماف خوه‌یان نییه‌ ك باێه‌د بانه‌و ئه‌ڕا ناو ماڵه‌یل خوه‌یان و ده‌س بكه‌نه‌ ژیانێگ نوو ؟

بیلا چه‌ن وێنه‌ێگ هاوشێوه‌ێ جه‌هانی باس بكه‌یم /
له‌ شوون جه‌نگ جه‌هانی دوێم شار به‌رلین منستیاده‌ كوماێگ خاك و كریاێوگه‌ چوار به‌شه‌وه‌ وهه‌ر به‌شێگێ له‌ ژێر كونتروڵ وڵاتێگ بوێ ، ئه‌مریكا ، به‌ریتانیه‌ ، فه‌ره‌نسا و یه‌كیه‌تی سوڤیه‌ت ، وه‌لێ ئمڕوژه‌ به‌رلین شارێگ مودێرن و یه‌كگرتگه‌.
شار هیروشیماێ یابان ك له‌ لاێه‌ن ئه‌مریكاوه‌ وه‌ بومبه‌یل نه‌وه‌وی بوردومان كریا و 90%ى وێران بوێ ، دواره‌ ئاوه‌دانه‌و كریا و ژیان له‌تێ دواره‌وه‌ بوێ

ڕوژانه‌ باس ژێرخان وێران كریاگ شاره‌گه‌ و ئه‌و مه‌ردم مه‌ده‌نیه‌ ئه‌كریه‌ێ ك له‌ ئه‌نجام ته‌قینه‌وه‌ی ئه‌و بومب و مینه‌یله‌ شه‌هید ئه‌ده‌ون ك ڕێكخراو تروریستی داعش له‌ ناو ماڵه‌یلیان داناسه‌ێ وه‌رجله‌ واین له‌ شاره‌گه‌ و تائیسه‌ نزیكه‌ی په‌نجا هاوڵاتی بێگونا له‌ ناو ماڵه‌یل خوه‌یان شه‌هید بوێنه‌ و زیاتر له‌وانه‌یش زیه‌مدار بوێنه‌.

باێه‌د یه‌كم جار دراسه‌ێ بارودوخ شاره‌گه‌ بكرێه‌ێ ئه‌ڕا هه‌ڵسه‌نگاندن ئه‌و زه‌ره‌د و زیانه‌یله‌ ك وه‌پێ ڕه‌سیه‌ و ئمجا وه‌رجله‌ گله‌و خواردن مه‌ردم ، وێرانیه‌گان پاكه‌و بكریه‌ن ، ئه‌ڕا ئێ كاره‌ باێه‌د پشت وه‌ جوانه‌یل بوه‌سیم ك ئه‌توێه‌نن كه‌مپه‌یل موه‌قه‌ت وه‌رپا بكه‌ن. له‌وه‌ر ئه‌وه‌گ ململانی و وێرانی وه‌ئه‌نقه‌ست شوونه‌ دێرینه‌گان ئه‌ڕا ئازار ڕه‌سانن وه‌ی ملله‌ته‌ بوێه‌ و نیه‌توێه‌نیم ئه‌نجامه‌گه‌ێ بزانیم مه‌گه‌ر له‌شوون ماوه‌ێگ دریژ ، وه‌ی خاتره‌ سه‌رله‌نوو دروس كردن ناسنامه‌ێ مه‌ردمه‌گه‌ هاله‌ مه‌حه‌ك و باێه‌د پێوه‌ر یا معیار سه‌ره‌كی بووگ ، چوێن سه‌رله‌ نوو دروس كردن شوونه‌واره‌یل دێرین ته‌نیا دێزاین و پوێل نییه‌.  
زه‌روریه‌ سه‌ره‌تا چوێنیه‌تی وێران كردنه‌گه‌ بكه‌یمه‌ دیكیومینت ، ئمجا سه‌رله‌نو ئاوادان كردن ئه‌و بینایه‌یله‌ ك گرنگى دێرن و به‌عزێ شوونیش جور خوه‌ێان بیلیمه‌یان ، وه‌تایبه‌ت ئه‌و شوونه‌یله‌ك شایه‌ت داستانه‌یل جیاوازێگ له‌ ململانی ناونی هه‌ق وباتل بوێنه‌ ، تا بتوێه‌نیم له‌ نوو ناسنامه‌ێ مه‌حه‌لی خوه‌یان به‌یمه‌ پیێان ، ئمجا ده‌س بكه‌یمه‌ دانان نه‌خشه‌ێ تازه‌ێگ ئه‌ڕا شاره‌گه‌ و سیمای شارستانی تازه‌ و دره‌خشانێگ له‌لێ نیشان بێه‌یم.

ئیمه‌ خوه‌شاڵیم له‌وه‌گ له‌ چنگ دكتاتورێگ نجاتمان بوێه‌ ك ڕێ نه‌یا كه‌س ره‌ئی خوه‌ی ده‌ربوڕێگ ، وه‌لی ئیسه‌ ئی ده‌رفه‌ته‌ پێش هاتگه‌ ك بڕیارێگ هاوبه‌ش بێه‌یم ك گشت لاێه‌نه‌یل ڕازی بكه‌ێگ ئه‌ویش له‌ ڕێ دروس كردن لوجنه‌یل ته‌وافوقی له‌ ئداره‌ێ سیاسی ئه‌ڕا كومه‌ڵگاێگ مه‌حه‌لی ك گشت له‌ ده‌ركردن بڕیار هاوبه‌ش بوون و له‌ ئاوه‌دان كردن شاره‌گه‌ وه‌هاوكاری ڕێكخراوه‌یل مه‌ده‌نی به‌شدار بوون ، ئه‌وه‌یش زه‌روریه‌ ك له‌ شاره‌زایی مه‌حه‌لی و ناو ده‌وڵه‌تی سوود بوه‌یم و له‌ ئه‌زمون یا تاقیكردنه‌وه‌یلیان ئستفاده‌ بكه‌یم و گرنگتر له‌وه‌یش ئه‌وه‌سه‌ پشتگیری مادی وڵاته‌یل و ڕێكخراوه‌یل بێگانه‌ وه‌ده‌س باریم له‌ وه‌ختێگ ده‌وڵه‌تێگ نه‌یریم ك داهات ئابووری داشتوگ.

كومه‌ڵگا خوه‌ێ خاوه‌ن سه‌ره‌كی كوبانیه‌ و مه‌ردمیش ئه‌خوازن كار ئه‌ڕا فه‌رهه‌نگ و كلتوریان بكه‌ن ، چوێن ڕیشگ كومه‌ڵگاێ خوه‌یان خاس ناسن ، له‌وه‌ر ئه‌وه‌گ كلتور ئه‌ڕا ئه‌وان ، چشتێگ نییه‌ بپارێزنه‌ێ  و بكه‌نه‌ێ موزخانه‌ێگ ، به‌ڵكم باێه‌د كلتور وه‌كار بگیرێه‌یگ ، چوێن چشت وه‌ختێگ ئه‌رزش په‌یا كه‌ێگ ك وه‌كار باێگ.

كومه‌ڵگاێ مه‌حه‌لی توێه‌نێ ئاسانكاری ئه‌ڕا ئێ ئه‌ركه‌ بكه‌ێگ و ئه‌گه‌ر به‌شدار نه‌كرێه‌ی و په‌راوێز بخریه‌ێ ، پروسه‌ێ ئاوه‌دانیه‌گه‌یش سه‌ر نیه‌گرێ و شكست خوه‌ێگ.

جین حه‌سه‌ن

ج ك