یەکەم پایەى ئەدەب چە بوى؟

شفق نيوز

  شعر وە یەکەم پایەى ئەدەب دانریەید و لەوەرجە نویسانن، چوینکە شعر زووان جوانەو نویسانن زووان ئەقڵە ک ئادەمیزاد لەوەرجە ئەوە هس وە وژدان خوەى ئەکا وەرج لەوەک ئەقڵ بکادە ئامێر هویرەوکردن. شعر لە بنەڕەتەو هسکردنە وەرجە ئەوەک وشەو قسە بوود. ئەگەریش شاعر نەگونجیەید وەل سروشت، ئەوە بیگومان دروسبوین شعریش ریک ناکەفید، چوینکە ئادەمیزاد وەبى هس ئادەمیزاد نیە.

ئادەمیزادەیل وەرجە زایین ک چیانە گژ دار و درەختەیل و بازبازان کردیان وە لقەیلى و هاوار کردیان و جوورە دەنگیگ لەلیانەو دەرچیاد، ئەو دەنگەیلیانە بویە بنەڕەتیگ ئى ئەدەبە ک ئیسە ئیمە وەپى ئویشیم شعر.

ئەو دەنگەیلە ک ئەوان هاوردیانە کار لە سەماکردن و زیڕەزیڕ وەپى کردیان و لەو تویڕەیى و لەو لەو جەنگەیلە دەریخستیان، ئیسە ئیمە وەو قاڵبە وشەى جوان قافیەدار وەپى دانەیم و هەر وەو وشەیلە گوزارش لە خەیاڵەیل فریە بەرز ئەکەیم، ئنجا ماناى ئەوەسە شعر یەکەم پایەى ئەدەبە.

شعر لەگشت سەردەمیگ و لەناو گشت نەتەوەیگ ئاڵشتکارى و هەڵسووکەفت وەل خوەیا هاوردگە، سەرەتا وە جووریگ سادە پەیا بویەو گوزارش لە مەیل و سووز کردگەو دویاخریش خزمەت جوانەوکردن وشە کردگەو دویاى ئەوەیش لەو دەروازەو چیەسە ناو تا رەسیەسە ئەوەک سووزدارى لەژیر کاریگەرى جوانى وشە رازانەسەو.

پەکەمجار پیاوەیل ئایینى و کاهینەیل دەرانەى ئەدەب واز کردنەو سروودى جەنگ و مەتەڵەیل پاڵەوانێتى و هویر و باوەڕ ئایینى خستنەسە قاڵب شعرەو ئەرا ئەوەک خا لەوەر بکریەید. ئنجا تاریخ ئەدەبیش کریەیدە دو قوناغ، قوناغیگ وەرجە تاریخ و قوناغیگ دویاى تاریخ.

گەوراترین داهینان ئادەمیزاد دوینستنەوەى روخسار بویە ئەرا تومارکردن چشتەیل، ک یەیش بویە هووکار جیاکردنەوەى قوناغ وەرجە تاریخ لە قوناغ دویاى تاریخ، وەل ئەوەیشا کوینترین نویسانن هیرۆگلێفى ک لە سۆمەریەیلەو مەندەسە جى و کویەنترین شعریگ ک تاریخ ئاگاداریە بویە نزیکەى 2900 ساڵ وەرجە پەیابوین مەسیح بویە ک شعر شاعریگ سۆمەرى بویە وەناو" دینجیرى دامۆ".

کوردیش یەکیگە لەو نەتەوەیلە ک لە خوەرهەڵات کویەن و تازەیش شوونەوار ئەرا خوەى لەبان ئى گووشەى زەویە داگیر کردگەو لەتى لەنگەر بەساگە، وەلى کارەسات رووژگار ک چوین ئەدەب نەتەوەیل تر دروس کردگە، وەل کوردیشا وە هەمان جوور، وەلى کورد تاریخ ئەدەبەگەى تیەریکە ک هەرچەنى وە گوورەى دەسڵات خوەیان خەبات کردنە ئەرا پەیاکردن ئەو ئەدەبیاتە ک هویر و باوەڕ و رەفتار خوەى و باوگ وباپیرەیلى بویەو دەماودەم هاوردنەسەى و خستنەسەى بان کوچگ و قاقەز تا رەسیەسە ئیمە، ئنجا وەل ئەوەیشا ئەگەر تەماشاى ئەدەب کوردى بکەیم ئەتویەنیم شازانى وەپیەو بکەیم و ناوى لە ناوەیل ئەدەب جەهانى یاد بکەیم، چوینکە ئەدەب پیکهاتگە لە داستان و پەند پیشینەیل و شعر شاعرەیل.

د . ئازاد عەبدلواحد کەریم

ج . أ