بنيشه‌خه‌ير ئه‌ی عراق..كووچكردن چاره‌سه‌ر گونجياگيگه‌ ئه‌را كورده‌يل فه‌يلی

شفق نيوز

ناكووكی نه‌يريم له‌بان ئه‌وه‌گ كووچكردن چشت تازه‌يگ نيه‌، به‌ڵكوو مێژوو ئی كاره‌ ئه‌چێده‌و ئه‌را هه‌زاران ساڵ، له‌ رووژگاره‌يليگ بويه‌سه‌ ئالشتكاری گرينگ و بنه‌ڕه‌تی له‌ په‌يوه‌نديه‌يل كوومه‌ڵايه‌تی و ئابووری له‌لای كوومه‌ڵگايه‌يل و گرينگترين كرده‌وه‌يل دامه‌زرانن شارستانيه‌ت ئه‌را ٢٧ ژيار ئنسانی ك په‌يه‌وه‌س بويه‌ وه‌ مه‌رج كووچكردن.

له‌ سه‌ره‌تای ئی سه‌ده‌يشه‌ وه‌ گووره‌ی راپۆرت نه‌ته‌وه‌يل يه‌كگرتگ، ١٩٠ مليۆن كووچبه‌ر وجوود ديرن ك ئه‌كاده‌ ٣% جه‌م مه‌ردم جه‌هان و ئه‌و باقی ٩٧%ه‌گه‌يش له‌ناو نيشتمان خوه‌يان ژيه‌ن و گه‌شه‌ كردنه‌ وه‌گووره‌ی قه‌واره‌ی كوومه‌ڵگا، ئمجا وه‌ل ئی ئاماره‌يليشه‌ شماره‌يگ دياريكرياگ نه‌يريم له‌باوه‌ت كووچبه‌ر و كووچكرياگه‌يل فه‌يلی، وه‌لی دڵنيايم ك ريژه‌ی باقيه‌گه‌يان له‌ناو نيشتمان خوه‌يان فريه‌ كه‌متره‌ له‌ شماره‌ی ئه‌و كه‌سه‌يله‌ ك دويرن له‌ ژينگه‌ی كوومه‌ڵايه‌تی خوه‌يان و گرنگی وه‌ی مه‌سه‌له‌يشه‌ نه‌درياگه‌ ئه‌و كووچكردنه‌ وه‌ مه‌يل خوه‌يان يا وه‌ زووره‌ملی بويه‌.

جار له‌يوا هه‌س ئاده‌ميزاد تويش په‌لامار دڕه‌ندانه‌ ئه‌دێ و تونای وه‌رگريكردن له‌ خوه‌ی نه‌يريد و ده‌س ئه‌كاده‌ هويره‌وكردن كرده‌وه‌يل جيه‌وگر، ئمجا هه‌رچه‌نی كيشه‌ی كورده‌يل فه‌يلی ديد و تايبه‌تمه‌ندی خوه‌ی ديريد و جياوازه‌ له‌ مه‌ردمان تر له‌وه‌ر هووكاره‌يل نه‌ته‌وه‌يی و جوگرافی، بايه‌سه‌ وه‌ گووره‌ی بنه‌مای ئه‌خلاقی په‌يمانه‌يگ ئه‌را چاره‌سه‌ر كيشه‌يلی په‌يا بكريه‌يد و بار سه‌ختی له‌وه‌رچه‌و بگيريه‌يد، به‌ڵكوو ياساو گفته‌يليگ هه‌ن باس له‌وه‌ ئه‌كه‌ن ك كووچكردن هووكاريگه‌ ئه‌را مه‌ندنه‌وه‌ له‌وه‌ر بنياتناين ژيانيگ خاستر وه‌خاتر مقه‌يه‌تيكردن له‌وانه‌گ له‌ليان مه‌ندگه‌.

كووچكردن باپيره‌يلمان له‌و ناوچه‌يليشه‌ ك له‌تی ژيه‌يم خاسترين نموونه‌س ئه‌را مه‌سه‌له‌و له‌ وه‌رجه‌ ده‌سوه‌پيكردن داگيركاری تازه‌و له‌وه‌ر نه‌وين مه‌رزه‌يل ئاشكرای جوگرافی و نه‌وين بته‌وی بنه‌مايه‌يل سياسی له‌ عراق ئه‌وه‌ بوی ك مه‌ردم له‌ شوونيگه‌و جيواز بويان ئه‌را شوونيگ تر وه‌خاتر دابينكرن ژيانيگ خاستر، وه‌لی ئمڕوو له‌وه‌ر وه‌ربه‌سه‌يل سياسی و كوومه‌ڵايه‌تی ئه‌و جيوازبوينه‌ بويه‌سه‌ نمچه‌ مه‌حاڵ و هه‌وه‌جه‌ وه‌ چاره‌سه‌ر و شيوازه‌يل سه‌ختتر له‌ ئه‌وسا ئه‌كريه‌يد.

شايه‌ت ئيمه‌ باوه‌ڕ داشتويم يا نه‌ياشتويم، وه‌لی كووچكردن و كورده‌يل فه‌يلی لكيانه‌سه‌ قه‌ی يه‌كتری و نه‌بايه‌د له‌ يه‌كتر جياوه‌ بكريه‌ن، ئه‌تويه‌نيم بويشيم ك كووچكردن فه‌يليه‌يل زويتر مه‌يلداری پياوه‌يل بويه‌، وه‌لی وه‌ل ده‌ركه‌فتن جياوازيه‌يل وه‌ل ده‌سڵات فه‌رمانڕه‌وا بويه‌ كووچ زووره‌ملی و يه‌يش ڕی و هووكاريگ بوی گرته‌ی وه‌ر ئه‌را قه‌سايسكردن له‌ليان.

كووچكردن وه‌تايبه‌ت ئه‌را ئيمه‌ی كورده‌يل فه‌يلی له‌ ئاوايی ئه‌را شار هه‌ميشه‌ وه‌رده‌وام و خواستيگ كوومه‌ڵايه‌تی بويه‌، يه‌يش يه‌كيگ بويه‌ له‌ گرنگترين هووكاره‌يل له‌ زيايكردن ريژه‌ی كورد له‌ به‌غدا وه‌بی پيشبينی مه‌ترسی كوومه‌ڵايه‌تی و رووشنهويری و پپايه‌و ناسنامه‌ی مێژوويی، ك وه‌و خاتريشه‌ خوزيار تيكڵايی ژيان شارستانيانه‌ بوين وه‌ل نه‌فوه‌رگرتن له‌ فراوانكردن بوار ئابووری له‌و سه‌رده‌مه‌. وه‌لی دوياخريش ئی كاره‌ وه‌ نه‌ف نه‌شكياوه‌و زه‌ره‌ديش ره‌سيه‌ ئی پيكهاته‌ جوور كووچ وه‌پيكردن زووره‌ملی و زه‌فتكردن ماڵ و موڵك و ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌يش ئه‌كريه‌يد كاريگه‌ری ئی رويداگه‌يليشه‌ بڕه‌سيده‌ ئه‌و كه‌سه‌يليشه‌ ك له‌ ئاوايه‌يليش ژيه‌ن.

ئمڕوو له‌ ژيان سياسی عراقی نه‌ته‌وه‌چيه‌يل نه‌مه‌ندنه‌و تايفه‌گه‌ره‌يل شوونيان گرتنه‌، نزيكی ناونی كورد و شيعه‌يش ده‌سكرده‌سه‌ دويره‌وكه‌فتن، وه‌گووره‌ی گله‌وخواردنيش ئه‌را جوگرافيا لايه‌ن سێيه‌م ناوجيكار له‌ناونيان سه‌رسام نيه‌ وه‌ بار نه‌ته‌وه‌يی و مه‌زه‌وايه‌تيمان، ك دوياخريش وه‌ چ كووچكردنيگ، ك كورد و شيعه‌ نه‌خوازرياگن له‌لايه‌ن جه‌هان عه‌ره‌بيه‌و.

ئمجا وه‌بی له‌وه‌رچه‌وگرتن ئی راسيه‌يله‌ ئيمه‌ توانای ئه‌وه‌ نه‌يريم مه‌زه‌نه‌ی كاريگه‌ری ئه‌و كووچكردنه‌ بكه‌يم له‌بان چاره‌نويسمان وه‌بی ئه‌وه‌گ له‌ هويرمان بچێد ك كووچكردن مه‌ردمه‌يلمان ئه‌را به‌غداو باقی شاره‌يل تر عراق ناووك جمشت سياسی و چالاكيه‌يل كوومه‌ڵايه‌تی و رووشنهويری بوينه‌و ده‌سكه‌فتن كه‌ميگيش له‌ ئازادی يه‌كيگ بوی‌ له‌ هووكاره‌يل گرينگ كيشاننمان، يه‌يش وه‌ چه‌واشه‌وه‌ ك ئويشنه‌ی له‌بان هووكاره‌يل كووچكردن و زه‌فتكردن ماڵ وموڵك و بيسه‌روشوونكردن جايه‌ڵه‌يل ك نرخ ئه‌و كرده‌وه‌يله‌ تاوانباريه‌ ك چه‌نيگ گران بوی، ئمجا ئه‌گه‌ر ئه‌و تاوانه‌يله‌ ئه‌نجام نه‌درياتاد ده‌رهه‌قمان و بمه‌ندايم وه‌ل ئه‌وانه‌ك ناهه‌قی ده‌رهه‌قمان كردن، ئه‌وه‌ بايه‌سه‌ چه‌نه‌ها قات جه‌زره‌وه‌ی بياتايم و مه‌زه‌نه‌كردن ئی مه‌سه‌له‌يشه‌ ئه‌وه‌ بوی ك بمه‌ندايم له‌ناو حوكميگ خويناوی ك دگان وه‌ ئه‌وه‌يا نا شوونه‌واريگ ئه‌را له‌ناوبردن وه‌جه‌م هيشته‌جی ك ده‌رهه‌ق وه‌ ئيمه‌ په‌يڕه‌و كرياو باوه‌ڕيشی ئه‌وه‌ بوی له‌ژير ده‌سڵاتی بمينيد، ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌يش ك له‌و زوڵمه‌ هه‌يواين تا رووژيگ له‌ رووژان سه‌ركه‌فتگ نه‌ون، ك هه‌ر وه‌و خاتريشه‌ رژيم دگان وه‌ غه‌ڵه‌ت ستراتيجی ئه‌و كووچ وه‌پيكردن زووره‌مليه‌ نا، ئمجا ئيسه‌يش دوباره‌كردنه‌وه‌ی ئه‌و تاوانه‌يله‌ وه‌ دوير نازانيم له‌ ئاينده‌ جوور پاكسازييگ گشتگير وه‌بی غه‌ڵه‌تكردن ئيجاره‌، ك يه‌يش راسی نيه‌؟ به‌ش فريه‌يگ گه‌ورايگ و گه‌وراتر له‌و فه‌يليه‌يله‌ ك مه‌ندنه‌سه‌و بوينه‌سه‌ عه‌ره‌ب عراقی له‌وه‌ر ئه‌وه‌ك وه‌رده‌وام بوون له‌ ژيان سروشتی و هيمان دويای ئاڵشتكارييش وه‌ بوونه‌ی ترس و په‌ندوه‌رگرتن له‌ مه‌ويسی جاران ناتنه‌سه‌ بان نه‌ته‌وه‌يی ره‌سه‌ن خوه‌يان.

شماره‌ی فريه‌ی كووچبه‌ر و كووچكه‌ره‌يل فه‌يلی له‌ گشت جه‌هان نيشانه‌ی ئه‌وه‌سه‌ ئيمه‌ له‌ قوناغ ئاوايی و شار په‌ڕيمنه‌سه‌و ئه‌را ده‌وڵه‌ته‌يل تر و قورتار بويمنه‌ له‌ ئملای سياسه‌ته‌يل له‌ناوبردن و گرينگ له‌وه‌يش ئه‌وه‌سه‌ وه‌ زينگ بمينيم له‌ی كيشمه‌كيشه‌و تاك ئيمه‌يش تويه‌نست سايه‌يگ بوينيده‌و مقه‌يه‌تی له‌لی بكا ك خوه‌ی و خيزانی په‌نا وه‌پی بووه‌ن و ته‌نيا يادگاريه‌يليگی له‌لای گه‌ورايه‌يل مه‌ندگه‌ وه‌ تيه‌ڵ وشيرين و ته‌نانه‌ت ترويسكه‌يگ له‌ ئوميديش له‌لايان نه‌مه‌ندگه‌ ئه‌را گله‌وخواردنيان ئه‌را خاك ئه‌و يادگاريه‌يله‌، وه‌ل ئه‌وه‌يشا مقه‌يه‌تييش له‌ نه‌ته‌وه‌ی خوه‌يانيش كردن وه‌بی به‌رژه‌وه‌ندی، به‌ڵكوو وه‌گووره‌ی مه‌يل و باوه‌ڕ و پابه‌ندی له‌وه‌رانوه‌ر نه‌ته‌وه‌گه‌يان.

له‌ گوزه‌يشته‌ی نزيكيگ ته‌به‌عيه‌ بويم، وه‌لی وه‌ دگان وه‌پياناين دووس و دوشمنه‌يل قورسايی له‌ ناوه‌ند عراق داشتيم، ئمڕوويش بويمنه‌سه‌ عراقی غه‌درليكرياگ وه‌بی هويچ كيش يا پايه‌يگ باسكرياگ و گشت لايه‌نه‌يل دگان وه‌ی راسيه‌ نه‌ن. ئه‌وسايش ئيمه‌ به‌شيگ بويمن له‌ جمشت رزگاريخواز كورد، وه‌لی ئيسه‌ ئه‌گه‌ريش بويشيم ئيمه‌ی كورد فه‌يلی وه‌ داوای لايه‌نگريه‌و كوردبوينمان چه‌سپنن يا حاشا له‌لی ئه‌كه‌ن وه مه‌يل خوه‌يان، ك ته‌نيا يه‌يش كورده‌يل فه‌يلی ئه‌گريده‌و، ئايا فه‌يلييگ هه‌س كورد نه‌دێ؟ ئه‌توينيم بپرسيم ك ئايا فه‌رمانگه‌ی ره‌گه‌زنامه‌داين تازه‌ له‌ كوردستان دامه‌زريا؟ چوينكه‌ كورد وه‌ وه‌ كورد ئويشيد ئسپات كوردبوين خوه‌د بكه‌!.

بيگومان ژيان ته‌ك و جه‌م ئه‌را ئيمه‌ پڕه‌ له‌ كاره‌سات و كيشه‌و شيوازيگ جياواز ديريد له‌چه‌و كه‌سه‌يل تر، وه‌ل ئه‌وه‌يشا دو ڕی ديريم، يا ئه‌وه‌سه‌ له‌ واقعمان بوايم و تام غوربه‌ت بكه‌يم و گشت چشتيگ له‌نوو بنيات بنه‌يم، يا ئه‌وه‌سه‌ بی ناسنامه‌ بمينيم وه‌ ئنكاركردن ناسنامه‌ی مێژوويی و نه‌ته‌وه‌ييمان و گرينگی نه‌يه‌يمنه‌ رويداگه‌يل و ئه‌وه‌گ ئه‌ياده‌ تويشمان له‌ ناوڕاس و باشوور عراق، كووچكردنيش ئه‌را ئيمه‌ ره‌حمه‌تيگه‌ له‌وه‌ر قورتاربوين له‌ به‌ڵگه‌و ك له‌ هه‌ر شوونيگ له‌ی وڵاته‌ لكياسه‌ پيمانه‌وه‌و گشت رووژيگ‌ له‌تی مريم.

دی وه‌ كووچكردنمان ئه‌و چشته‌يله‌ ك له‌ده‌سمان چيه‌ ئه‌يه‌ريمنه‌و بيجگه‌ ئه‌و خاكه‌ ك ئه‌را ماوه‌ی دريژيگه‌ له‌ده‌سی دايمنه‌، چوينكه‌ نه‌ برايه‌يل عه‌ره‌بمان دگان وه‌ كوردبوين خاكه‌گه‌مان ئه‌نه‌ن له‌ خوه‌رهه‌ڵات دجله‌و نه‌يش لايه‌ن كوردی له‌باوه‌ت ناوچه‌يل كوردستانی ده‌يشت هه‌رێم باسيگ له‌ به‌دره‌و جه‌سان و زرواتيه‌و باقی ناوچه‌يلمان ئه‌كه‌ن ك ته‌نانه‌ت له‌ ده‌ستوور هه‌رێميش باس كرياگه‌. ئيمه‌ زويتر وه‌ زووره‌ملی كووچ وه‌پيمان كريا، با ئيسه‌ وه‌ مه‌يل خوه‌مان كووچ بكه‌يم، چوينكه‌ خاك عراق نه‌ختينه‌س ئه‌را تون وتيژی و دروسكردن رژيمه‌يل خويناوی و له‌ی باوه‌تيشه‌و ليست دريژيگ هه‌س ئه‌را ئه‌و ملله‌ت و پيكهاته‌يله‌ ك مه‌ندنيان زه‌ره‌د بويه‌ له‌تی.

ئه‌گه‌ريش بخوازيم ئه‌تويه‌نيم ته‌نانه‌ت په‌ند له‌ مناڵه‌يلمان وه‌ربگريم ك بايه‌سه‌ چه‌ بكه‌يم، چوينكه‌ ئه‌وان وه‌ راسی واقعه‌گه‌ دوينن و ئه‌زره‌تمه‌ن ژيانيگ خاسترن جوور ژيان مه‌ردمان تر، ك وه‌و خاتريشه‌ قسه‌ی چاره‌سه‌ر ئه‌كه‌ن له‌ خه‌ياڵ پاك و بيگه‌رد وه‌و ئوميده‌ رووژيگ له‌ رووژان وه‌ ئاسان ئه‌نجام بگريد.

عه‌لی حسێن فه‌يلی

ج . أ