ژن و ڕووشنهویرى هوشیارى گشتى له‌ كۆڕیگ ماڵ كورد

شفق نيوز

نوێنه‌ره‌یل پارت و ڕیكخریایه‌یل كوومه‌ڵگاى مه‌ده‌نى و چالاكوانه‌یل بوار وه‌رگرى كردن له‌ ماف ژنه‌یل، ده‌مه‌و نیمه‌ڕوو ئمڕوو شه‌ممه‌ 2 نیسان 2011 و له‌ باره‌گاى ده‌زگاى شه‌فه‌ق له‌ به‌غدا، ڕیكخریاى ماڵ كورد وه‌ هه‌ماهه‌نگى وه‌ل ده‌زگاى ڕووشنهویرى و بڵاوكردن كورده‌یل فه‌یلى(شه‌فه‌ق) كۆڕیگ له‌ ژیر ناونیشان (ژن و ڕووشنهویرى هوشیارى گشتى) ئه‌را ڕۆماننویس و هویرمه‌ند ئسلامى د. ئامال كاشفولغتا ساز دا.

له‌سه‌ره‌تاى كۆڕه‌گه‌ د. ئامال عه‌رز سه‌ڵام و خوه‌شه‌ویسى خوه‌ى ئه‌را ملله‌ت كورد نیشاندا ك وه‌ ملله‌تیگ دێرین و كویه‌ن و خاوه‌ن ڕیشه‌یل تاریخى وه‌سفكرد و خوه‌شحاڵى خوه‌ى نیشاندا وه‌دیدار ئى چینه‌ ك به‌شیگه‌ له‌ ملله‌ت كورد.

سه‌باره‌ت وه‌باوه‌ت كۆڕه‌گه‌ د. ئامال كاشفولغتا وت :"وه‌ڕاسى من باس له‌ مه‌ینه‌تى ژن له‌ شوون و ئان دیاریكریاییگ نیه‌كه‌م، وه‌لى باس له‌ چوینیه‌تى ئه‌وه‌كه‌م ك چوین ژن خریا ئى قاڵبه‌ ك وه‌ى شیوه‌ له‌تى ژیه‌ید و چوین دویره‌وخریا له‌ ئه‌نجامداین نه‌خش و ده‌ورى له‌ دروسكردن و به‌رپاكردن ڕویداى و وه‌سه‌رهاته‌یل و فه‌لسه‌فه‌ت و داڕشتن تاریخ و گشت ئه‌و چشته‌یله‌ ك بارووه‌زع كوومه‌ڵایه‌تى دیارى كه‌ید، و ئه‌یه‌ چوین وه‌دریژى تاریخ ڕوى دا؟".

زیاتریش وت:" ژن وه‌دریژى تاریخ هه‌ر وه‌ك خوه‌ى مه‌نیه‌سه‌وه‌ى، هه‌ر له‌ سه‌رده‌م یۆنان و ڕۆمان و به‌تالیسه‌ و سه‌رده‌مه‌یل شوون ئه‌یانه‌یش ژن هه‌ر ئه‌و ژنه‌سه‌ ك بویه‌سه‌ بوونه‌وه‌ر یا كائنیگ ك نیه‌تویه‌نید چشتیگ پیشكه‌ش بكه‌ید له‌ جه‌رگه‌ى ڕویداییه‌یل و جوور هووكار كارایگ له‌ كوومه‌ڵگا نیه‌نووڕنه‌ پى، به‌ڵكوو ته‌نیا وه‌ك ئامێر یا ئه‌داتیگه‌ ئه‌را مناڵهاوردن، و ته‌نیا یه‌ك هه‌ق دریاسه‌ پى ئه‌ویش هه‌ق جوانیه‌، وه‌لى یه‌ چوین ڕوى دا؟ له‌ جوواویشا ئویشم ئه‌یه‌ له‌ سه‌رده‌م ژیار یۆنانى ڕوى دا و ته‌نانه‌ت له‌ سه‌رده‌م سۆمه‌ریه‌یل و ئاشووریه‌یلیش هویچ نیشانه‌یگ نه‌یاشتیه‌ و ته‌نیا چشتیگ ك ڕه‌سمى كردیان ئه‌و سێ گووشه‌ و خه‌ته‌یله‌ بوى ك ئاماژه‌كردیاد ئه‌را كه‌سه‌یل هێزدار و خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات و ته‌نانه‌ت ئه‌و ژنه‌یلیشه‌ ك بوینه‌سه‌ پادشا په‌یكه‌ره‌گه‌یانیش ڕیشدار بوى جوور نیشانه‌یگ ئه‌را زووردارى و قه‌وه‌ت چ له‌ ژیار بابلى و چ له‌ ژیار فیرعه‌ونییش؛ وه‌ جووریگ ك ئمكان نیه‌ جیاوازى بكه‌یمن له‌ ناوبه‌ین سیماى ژنه‌یل وه‌ل سیماى پیاوه‌یل و گشتى وه‌ك یه‌ك بوى".

زیاتریش وت:"له‌ سه‌رده‌م یۆنانى كاره‌گه‌ له‌ په‌یكه‌رسازى و نه‌قش و نیگاره‌یلیان ڕیڕه‌ویگ نوو گرده‌ وه‌ر؛ ئه‌ویش ئه‌وه‌ بوى ك پیاو ماف زاڵبوین  له‌ ده‌سڵات و حكمه‌ت دیرید و ژنیش ته‌نیا هه‌ق جوانى داشت، و سیماى ژنه‌یل جیاوازه‌و بوى وه‌ل سیماى پیاوه‌یل". و ئى هه‌ق جوانیه‌ له‌ هه‌قه‌یل تر ناهمى ژن كرد و كرده‌ى كاڵایگ ئه‌را فرووشتن و سه‌نین و ته‌نانه‌ت هه‌ق خوه‌ى له‌ به‌ده‌ن خوه‌یشى له‌ده‌سدا".

و ئى دویره‌وكه‌فتنه‌ له‌ دروسكردن بڕیار و قانوون و داب ونه‌ریته‌یل هیشت پیاوه‌یل چاره‌نویس ژن دیارى بكه‌ید له‌ كوومه‌ڵگا".

له‌ ته‌وه‌ریگتر كۆڕه‌گه‌ ناوبریاگ ئاماژه‌ وه‌وه‌دا ك بڕیگ ڕویداى تاریخى وه‌و شیوه‌ شیه‌وكریا ك هویره‌یل پیاو له‌باوه‌ت ژن وه‌ئه‌وزى نیشان بیه‌ید، نه‌ك وه‌و جووره‌ ك ڕاسى خود ژنه‌گه‌س، و وه‌ى جووره‌ مه‌سه‌له‌ى كووچكردن هاجه‌ر وه‌ل ئسماعیل كوڕى وه‌و شیوه‌ شیه‌و كریا ك له‌وه‌ر غیره‌ت ساره‌ بویه‌ نه‌ك هه‌وڵداین ئبراهیم ئه‌را پاراستن دین یه‌كتایى (توحید) ك خه‌ریك بوى له‌ ناو مه‌ردم كه‌نعانیه‌یل و ئه‌مووریه‌یل له‌به‌ین بچوود".

ئنجا كۆڕگێڕ هاته‌ بان سه‌رده‌م ئسلامى و له‌ى باوه‌ته‌ وت:"ئسلام تواست ئى دیدگاى ته‌نگه‌ له‌ ژن دویره‌و بخه‌ید وه‌ختى وه‌ حجاب خوه‌ى دویره‌و خست له‌ لایه‌ن جوانى ژن تا توانایه‌یل تر ژن نیشان بیه‌ید له‌ ڕوى وه‌ڕوى بوینه‌وه‌ى ڕویدایه‌یل ژیان".

سه‌باره‌ت وه‌ تاریخ و ئه‌ده‌ب كۆڕگێڕ وت:" تاریخ و ئه‌ده‌ب په‌یوه‌ندى ناوبه‌ین ژن و پیاو وه‌ دوشیوه‌ نیشاندان ئه‌ویش ئه‌وه‌سه‌ ك یا په‌یوه‌ندى به‌ندایه‌تیه‌ یا په‌یوه‌ندى ململانێ و زوورانه‌ ك بووده‌ مایه‌ى شیویان په‌یوه‌ندیه‌یل ناو كوومه‌ڵگا و ڕویپووشكردن نه‌خش و ده‌ور ژن و مه‌یلى ئه‌را ئاشتى و دووسى".

ئاماژه‌یش وه‌وه‌دا ك:" ژن هه‌میشه‌ وه‌ دریژى تاریخ ئاكام جه‌نگ و كوشتن و برسێتى و ئاواره‌بوین پیاوه‌یل ته‌حه‌مول كردیه‌ و له‌یرا پرسیاریگ سه‌رهه‌ڵده‌ید ك ئه‌راى چه‌ ژن هه‌میشه‌ دویر بویه‌ له‌ داڕشتن ڕویدایه‌یل و ته‌نیا مقه‌یه‌تیكه‌ر مناڵه‌یل و كه‌له‌پوور بویه‌ له‌ فه‌وتانن؟".

له‌باوه‌ت ئه‌ده‌بیش وت:" ئه‌ده‌بیش هه‌میشه‌ لایه‌نگر شیه‌وكردنه‌ تاریخیه‌گه‌ بویه‌ و هویچ شیه‌وكردن یا ته‌فسیریگ عه‌قلانى نه‌یاس ئه‌را ڕه‌فتاره‌گه‌ى شه‌هره‌زاد له‌ مه‌ته‌ڵ هه‌زار و یه‌ك شه‌و و نه‌خش و ده‌ورى له‌ كه‌مه‌وكردن و سووكه‌و كردن ده‌سڵات و زوڵم و زوور دووسداشتن تۆڵه‌سه‌نین یا ئنتقام شه‌هره‌یار".

د. ئامال داخ ئه‌را ئه‌وه‌یش خوارد ك بڕیگ له‌و ژنه‌یله‌ ك له‌ كورسى حوكمدارى نزیكه‌و بوینه‌ له‌ژیر سایه‌ى حاكمه‌گه‌ ژیانه‌ و نه‌وینه‌سه‌ نموونه‌یگ خاس ئه‌را نه‌وه‌یل ئاینده‌.

ئاماژه‌یش وه‌وه‌دا ك ڕیڕه‌ویگ له‌ ئه‌ده‌ب جه‌هانى روى دا ئه‌را به‌رزه‌وكردن شانیه‌ت و قه‌در و قیمه‌ت ژن و له‌یرا ئه‌كسه‌نده‌ر دوماس هات ڕۆمان زه‌نبه‌ق سیه‌ نویسان گۆستاڤ فلۆبێر ڕۆمان مه‌دام بۆڤارى نویسان و لیۆ تۆلیستۆى ئه‌نا كارنینا نویسان. وه‌لى وه‌شیوه‌یگ گشتى ئه‌ده‌ب جه‌هانى لایه‌نگر ژنه‌یل نه‌وى له‌ مه‌ینه‌تیه‌یلى . له‌ كووتایى سه‌ده‌ى بیسیش گابریل گارسیا ماركیز له‌ ڕۆمان (دووسداشتن له‌ سه‌رده‌م كۆلێرا) نویسان و فرمینا دازا بویه‌ قوربانى دووسداشتن به‌ندایه‌تى فلۆره‌نتینا ئه‌رێزا داشت ك هیشته‌ى له‌ دونیاگه‌ى خوه‌ى ك دونیاى ڕووشنهویرى و ڕه‌سم و ئه‌ده‌ب و كوڕ و نه‌وه‌یل بوى وه‌ناو دووسداشتن بچوود وه‌ره‌و ژیر په‌رچه‌م كۆلێرا... ئایا ژن مه‌عناى ئازادى نیه‌زانى یان ئه‌وه‌سه‌ ك بایه‌ت ئازادى خوه‌ى بكه‌یده‌ قوربانى دووسداشتن؟.

د. ئامال له‌ كووتایى قسه‌یلى وت:" دویاى دو هه‌زار ساڵ چه‌ كه‌فته‌گیرمان ته‌نیا ئه‌وه‌ نه‌ود ك سه‌ده‌ى بیس (سه‌ده‌ى مه‌رگ میلیۆنیه‌) و هیمان بازرگانى كردن وه‌ ئاده‌میزاد و ورسێتى و هه‌ژارى و هه‌تككردن نامووس له‌ كوومه‌ڵگایه‌یلمان باوه‌ و خه‌ریكه‌ له‌ژیره‌و خوڵمنیده‌ى؟".

زیاتریش وت ك:"دارشتن و نویسانن قانوونه‌یلیگ ك مافه‌یل ته‌ندروستى و كاركردن و خوه‌نین و ماریفه‌ت ژن پاریزن به‌س نیه‌، ئه‌گه‌ر میكانیزمه‌یلیگ نه‌ون ك بیلن كوومه‌ڵگا سووكایه‌تى كردن وه‌ژن مه‌حكووم بكه‌ن ئه‌و سووكایه‌تى كردنه‌ ك هه‌س و شعوور و به‌دن ژن زه‌خمدار كه‌ن و له‌هه‌مان وه‌خت ئه‌ده‌بیش بایه‌ته‌ بنووڕیده‌ توانایه‌یل و قوربانیداینه‌یل ژن و دى كه‌م سووكایه‌تى وه‌پى بكریه‌ید له‌ گشت مه‌یدانه‌یل جه‌سه‌دى و هویرى و ئیمه‌ نیه‌توایم ژن ته‌نیا له‌ سایه‌ى پیاو بژیه‌ید ، به‌ڵكوو ژنیگ توایم دووسى و ئاشتى و ئارامى له‌ناو كوومه‌ڵگا بكاڵید و خاوه‌ن ئیراده‌ت هووشیارانه‌یگ بوود ك بیلیده‌ى ئه‌را به‌رژه‌وه‌ندى گشتى كار بكه‌ید نه‌ك له‌ بواریگ  ته‌نگ و ته‌نیا و سنووردار".

ڕاپۆرت: ماجد سوره‌مێرى