عيلام ئمبراتۆريه‌ت گومبوى

شفق نيوز

زنجيره‌ پاشايه‌يل عيلام يه‌كه‌مين زنجيره‌يليگ بوين ميژوو ناوچه‌گه‌ ئاشنايان بوى ك ئمڕوو وه‌ "ئيران و عراق ئيسه‌و ناوچه‌ى ناونى دوچه‌مان كويه‌ن" ك تا ماوه‌ى 80 ساڵ مه‌ردمان كه‌ميگ ئى ژياره‌ ناسين وه‌بوونه‌ى جه‌نگه‌يل يه‌ك له‌شوون يه‌ك له‌ى ناوچه‌و ئه‌و زانياريه‌يله‌ ك زوورميان له‌ ته‌ورات و ده‌سنويسه‌يل ئه‌كه‌دى و سۆمه‌رى و ئاشوورى ناسريا ك حوكم ناوچه‌ى دوچه‌مان كردن.

"ئالامتۆ" يا " ئالام" وه‌ ماناى ناوچه‌ى جه‌وه‌ڵى يا خوه‌رهه‌ڵات ئه‌ياد وه‌گووره‌ى زووان كويه‌ن بابلى و مه‌رزه‌يليشى له‌ خوه‌رئاوا ئاو دجله‌و له‌ خوه‌رهه‌ڵاته‌و ئه‌و ناوچه‌سه‌ ك ئمڕوو ناسرياگه‌ وه‌ فارس و له‌باكووريشه‌و كويه‌يل به‌ختيارى و له‌ باشووريشه‌و ناوچه‌ى بوشه‌هر و كه‌نداو فارس ك زنجيره‌ كويه‌يل زاگرۆرسيش گرتياده‌ خوه‌ى و شار ئيسه‌ى "شووش" پايته‌ختى بوى ك له‌وه‌خت خوه‌ى رووم و يۆنان وه‌پى وتيان"سوزيان" يا " سوزيانا " و عيلاميه‌يليش له‌ مه‌ردمان ره‌سه‌ن كويه‌يل زاگرۆسن له‌بان ئى گووشه‌ى زه‌ويه‌ جوور ئه‌وه‌گ بڕيگ له‌ مێژوونويسه‌يل باسى ئه‌كه‌ن.

ئه‌و زانياريه‌يله‌ ك دوينرياوه‌ له‌و ده‌سنويسه‌يل شوونه‌واره‌ بوى ك مێژووى ئه‌چێده‌و ئه‌را فيشتر له‌ 4000 ساڵ وه‌رجه‌ زايين له‌ ناوچه‌ى سوزيانا و سه‌ره‌تاى شارستانيه‌ت له‌تى، ئه‌و زانياريه‌يله‌ ئاماژه‌ وه‌ ئه‌وه‌ ئه‌كه‌ن ك خوداوه‌نديان مايه‌ بويه‌ ك يه‌يش شايه‌ت له‌وه‌ر داڵگ بويه‌، چوينكه‌ مايه‌ حورمه‌تى فيشتر بويه‌ له‌ نير له‌و وه‌خته‌يله‌ له‌ ژيار كويه‌ن عيلامى. حكومه‌ت ناوه‌ندى له‌ عيلام فيدراڵى بوى، يه‌يش وه‌و مانا ك شاره‌يل سه‌ر وه‌و ژياره‌ ماف ئه‌وه‌ داشتن حوكم خوه‌يان بكه‌ن و له‌وه‌خت ته‌نگييش مقه‌يه‌تى له‌ حكومه‌ت ناوه‌ندى كرديان.

وه‌ گووره‌ى ئه‌و ده‌سنويسه‌يله‌ ك له‌ "ئاوان" ئيلام ئيسه‌ ئاشكرا بوى و مێژوويان ئه‌چێده‌و ئه‌را 2700 ساڵ وه‌رجه‌ زايين ئه‌وه‌ ده‌ركه‌فت ك زنجيره‌ پاشايه‌يليگ حوكم ئمبراتۆريه‌ته‌گه‌ كردنه‌ ك 12 پاشا ئه‌گرێده‌ خوه‌ى و له‌ ناونيانيش"پيله‌"شا، ك سولاله‌تى وه‌ پيلى ناسريا ك وشه‌ى فه‌يلى له‌وه‌وه‌ هاتگه‌، چوينكه‌ فا = پێ، وه‌ل ئه‌وه‌يشا بنه‌چه‌ك شا پيلى له‌ ناوچه‌ى ئاوان بوى.

عيلام ئمبراتۆريه‌ت پيشكه‌فتگيگ بوى له‌ ناوچه‌گه‌ وه‌ به‌راورد وه‌ل ژياره‌يل تر ئه‌كه‌د و سۆمه‌ر، ته‌نانه‌ت هه‌ناى ك ژيار بابليش دامه‌زريا عيلام له‌ ركابه‌رى پيشكه‌فتن بوى وه‌ل ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌يله‌و وه‌ل ژيار "ئۆراتو" ك له‌ ئه‌رمه‌نستان بوى و له‌ڕى ده‌روازه‌يل زاگرۆس و گووتيه‌يل و لولوبيه‌يل هاتياد، وه‌لێ زوورم بازرگانيكردنى وه‌ل ژياره‌يل ناونى دوچه‌مان بوى له‌وه‌ر نزيكى. ئمجا وه‌ گووره‌ى مێژوو هه‌ميشه‌ حكومه‌ته‌يل ناونى دوچه‌مان ته‌ماح وه‌ عيلام ده‌وڵه‌مه‌ن و پڕ شارستانيه‌ت داشتن و هه‌ر وه‌و خاتريشه‌ جه‌نگ و ئاشتى وه‌رده‌وام بوى.

له‌ سه‌ده‌ى 14ى وه‌رجه‌ زايين ك ناسريا وه‌ سه‌رده‌م ته‌ڵايى، يه‌كيگ له‌ پاشايه‌يل عيلام وه‌ناو "هورپاتيله‌" تويه‌نست بابل داگير بكاو جه‌نگ بكه‌فێده‌و وه‌ل ئاشوور، ده‌سنويسه‌يليگ هه‌ن وه‌ زووان عيلامى ئه‌و سه‌رده‌م ياد كردنه‌. له‌وه‌خت پاشاى عيلامى"شوتروك ناهونت – 1171 – 1207 و . ز"يش ئه‌وه‌ بوى خوداوه‌ند بابل"مه‌ردوك" و په‌يكه‌ره‌ ياساگه‌ى حه‌مورابى جيواز كريا ئه‌را شووش. له‌وه‌خت "شا شيلهك كوڕ شوشيناك"يش فتوحات عيلام له‌ دياله‌ و كه‌ركووك په‌ڕيه‌وه‌و ئاشوور دويره‌و خست و پاشا بويه‌ خوداوه‌ند ناوچه‌گه‌و عيلام ته‌نيا هيزيگ بوى له‌ ناوچه‌گه‌، ئمجا له‌وه‌ر گرينگى ئه‌و فتوحاته‌ ناوى له‌ ته‌ورات هات وه‌ل ناو شا "كودرو كو كومل". له‌وه‌خت "كدرلا عومر" پاشاى عيلامييش تويه‌نست ده‌وڵه‌ت عبرى داگير بكا له‌وه‌ختيگ ك هيزه‌يلى له‌ دووڵ سديم گرده‌و بوين و ئه‌را ماوه‌ى 12 حوكم ناوچه‌گه‌ كرد و ته‌نانه‌ت ئى فتوحاتيشه‌ له‌ داستان گڵگامش ياد كريا ك چوين پاشا تويه‌نست ده‌سڵاتى بچه‌سپنێد و خوداوه‌ند بابل ئاڵشت بكا ئه‌را خوداوه‌ند عيلام. وه‌ل ئه‌وه‌يشا په‌يكه‌ره‌ ياساگه‌ى حه‌مورابى و خوداوه‌ند مه‌ردوگ هاورياوه‌ ئه‌را بابل له‌وه‌ختيگ ك شووش كه‌فته‌ ده‌س نه‌بوخزنه‌سر و هويچ شوونه‌واريگ ئه‌و ده‌سنويسه‌ له‌و ماوه‌ نه‌مه‌ند تا ساڵ 681 – 705 وه‌رجه‌ زايين، ك "هالودويش" پاشاى عيلامى تويه‌نست بابل داگير بكاو جاريگ تر بخاده‌ى بان عيلام.

شووش له‌ ساڵ 604 وه‌رجه‌ زايين وه‌ ده‌س ئاشور پانيپال ويران كرياو مه‌ردمه‌گه‌ى كوشياو فريه‌يگ له‌ليان وه‌ بوونه‌ى ئه‌و ويرانكاريه‌ واين وه‌ل مه‌ردم ئه‌و شاره‌يله‌ ك له‌ كنار ئاو سه‌يمه‌ره‌ يا كه‌رخه‌ بوين و گشت ماڵ وموڵكيان زه‌فت كريا وه‌ل فيشتر له‌ 22 په‌يكه‌ر ته‌ڵايى و ته‌نانه‌ت سوقان پاشايه‌يليشى جيواز كريا ئه‌را نه‌ينه‌وا، يه‌يش وه‌قسه‌ى ئاشور پانيپال و يه‌يش كووتايى ژيار عيلامى بوى.

يه‌كيگ تر له‌ هووكاره‌يل گرينگ پيشكه‌فتن عيلام، خه‌ت غيلامى بوى ك كاريگه‌رى گه‌ورايگ داشت ته‌نانه‌ت له‌ پيشكه‌فتن شارستانيه‌ت و بازرگانى ده‌وڵه‌تيش. ئمجا وه‌رجه‌ ساڵه‌يليگ "رومان گيرشمن" زانا و مێژوونويس فره‌نسى ئكتشاف په‌رسگاى گه‌ورايگ يه‌كيگ له‌ پاشايه‌يل عيلام كرد و تاقيگ كه‌وانه‌يى له‌ناو ئه‌و په‌رسگا په‌يا كرد ك وه‌داهێنانيگ په‌يكه‌رسازيه‌و دروس كرياوێد له‌ مێژوو ئنسانيه‌ت و نزيكه‌ى 150 ساڵ له‌ تاقه‌گه‌ى رۆما كويه‌نتر بوى، ئى ده‌رخستنيشه‌ فريه‌ گرينگ بوى، چوينكه‌ زانريا ك عيلاميه‌يل يه‌كه‌مين مه‌ردمانيگ بوينه‌ له‌ هونه‌ر په‌يكه‌رسازى و نه‌خشه‌سازى. وه‌ل ئه‌وه‌يشا گيرشمن ئويشێد عيلام له‌ باره‌ى شووش پايته‌خت يه‌كيگ بويه‌ له‌ گرينگترين ناوه‌نده‌يل ئابوورى وه‌بوونه‌ى ئه‌وه‌گ ك كه‌فته‌سه‌ ڕى ناوى ئاسياى بويچگ و هند و ناوچه‌ى دوچه‌مان و يه‌كيگ بويه‌ له‌ چوار ده‌روازه‌ى گرينگ ئه‌و سه‌رده‌مه‌، ئمجا له‌شوون رميان شووش دى ئه‌وه‌نه‌ دريژه‌ نه‌ياشت و دوياخر تويه‌نست خوه‌ى ريكه‌و بخه‌ێد وه‌ دامه‌زرانن سولاله‌ى هاخامنشينه‌يل له‌ كرماشان.

"بنونيست" ك يه‌كيگه‌ له‌ زانايه‌يل شوونه‌وارناس و خوه‌رهه‌ڵاتناسيگ فره‌نسيه‌، ئويشێد: عيلام له‌ نه‌ته‌وه‌يل گه‌ورا بويه‌ له‌ڕوى مه‌زه‌و و زانست و شارستانيه‌ت ملله‌ته‌گه‌ وه‌ به‌راورد وه‌ل ژياره‌يل تر جوور بابل و ئاشوور و له‌وه‌ر هيزه‌ سه‌ربازيه‌گه‌ى سه‌ركه‌فتنه‌يل گه‌ورا داشتگه‌ له‌ به‌ره‌ى خوه‌رئاوا و باكوور ك هه‌رچه‌نى بار سه‌ختيش هاته‌سه‌ تويشى وه‌لێ عيلام هه‌ر يه‌كيگ له‌ ژياره‌يل گه‌وراى مێژوو ئنسانيه‌ت بوى.

چنار پاشى