وه‌رپرسه‌یل كه‌ى هویر له‌قه‌ره‌بووكردن كورده‌یل فه‌یلى كه‌ن؟

شفق نيوز

ڕه‌زامه‌نى خوه‌ى نیشاندا له‌بان داین بڕ (2،7)ملیار دۆلار ئه‌را خیزان (270) له‌ قوربانیه‌یل، ك 100 ملیۆن دۆلار ئه‌را هه‌ر قوربانییگ ، ئمجا ك هه‌رچه‌نى وه‌ئاشكرا مه‌سه‌له‌ى دگانناین(اعتراف)و قه‌ره‌بوو یا ته‌عویزكردنیان كه‌فته‌ ژیر فشاره‌یل ناوده‌وڵه‌تى له‌شوون 15 ساڵ دویاى ئه‌و ڕویداگه‌، وه‌لى ئه‌وه‌ بوى لیبیا ڕازى بوى ئه‌را پیشكه‌شكردن قه‌ره‌بوو.

بیگومان قه‌ره‌بوو ده‌وڵه‌ت و ملله‌ته‌یل هه‌ر له‌ كویه‌نه‌وه‌ وجوود دیریگ ، ئه‌وه‌ بوى مه‌سه‌له‌ى وڵاته‌یل یه‌كگرتگ  ئه‌مریكایش دژ بریتانیا وه‌سه‌به‌ب یارمه‌تیداین دویاجارى ئه‌را وڵاته‌یل كونفیدراڵى له‌وه‌خت جه‌نگ  ناوخوه‌یى ئه‌مریكى، هه‌ر وه‌ ئاشكرا (150) كه‌شتى جه‌نگى فرووشته‌ ئه‌و وڵاته‌یله‌و حكوومه‌ت بریتانى ناچار بوى ئه‌و بڕه‌ پویله‌ به‌یگ  ك (15،5) ملیۆن دۆلار بوى له‌ساڵ (1872) زایینى جویر قه‌ره‌بووكردن پویلى، ك تائیسه‌یش خوه‌رئاوا(غرب) مقه‌یه‌تى له‌هه‌ق قوربانیه‌یل ئه‌كا وه‌ قه‌ره‌بووكردن له‌بان گشت زه‌ره‌ده‌یلیان، ته‌نانه‌ت هه‌ق قه‌ره‌بووكردن ئه‌را تاوانباره‌یلیش، ك حكوومه‌ت بریتانى ڕازى بوى له‌بان داین بڕه‌ پویلیگ  ك 1،6 ملیۆن دۆلار بوى ئه‌را هه‌ركه‌سیگ  له‌گیریاگه‌یل (غوانتانامۆ)، ئه‌ویش له‌بان ئه‌و ماوه‌ ك له‌ زندان بردنه‌ى سه‌ر.

یا دوینید ئه‌وه‌ك وه‌ غه‌ڵه‌ته‌وه‌ زندانى بكریه‌یگ  قه‌ربوو یا ته‌عویز فره‌ى خه‌یاڵییگ  كریه‌یگ  و فره‌تر له‌دیارى لۆتۆ، جویر ئه‌وه‌ك وه‌ل كابرایگ  ئه‌مریكى ڕویدا وه‌ناو (نیوتن) ك حكوومه‌ت ئه‌مریكى 18،5 ملیۆن دۆلار جویر قه‌ره‌بوو یا ته‌عویز له‌بان ئه‌و كاره‌ ئه‌ڕاى بڕیه‌وه‌ له‌شوون ئه‌وه‌ك زانست تاوان نه‌یاشتگه‌. بیجگه‌ ئه‌وه‌یش ده‌وڵه‌ته‌یل (عه‌ره‌بى)یش وه‌ هه‌مان شیوه‌ قه‌ره‌بوو ده‌ن له‌وه‌خت ڕویداین هه‌ر كاره‌سات و جه‌نگه‌یلیگ . ئه‌ڕا نموونه‌: شانشین عه‌ره‌بى سعودى ئه‌وه‌ بوى ك قه‌ره‌بوو زه‌ره‌دمه‌نه‌یل كاره‌ساته‌گه‌ى جده‌و ڕیاز كرد له‌ نۆڤه‌مبه‌ر 2009 و له‌هه‌مان ساڵ قه‌ره‌بوو ناوچه‌ى (عه‌یس)كرد له‌ نزیك مه‌دینه‌ وه‌ بوونه‌ى ئه‌و زه‌ویه‌له‌رزه‌وه‌ ك دا له‌ناوچه‌گه‌. حكوومه‌ت سودانیش ڕازى بوى له‌بان قه‌ره‌بووكردن زه‌ره‌دمه‌نه‌یل جه‌نگ  دارفور وه‌گووره‌ى ریككه‌فتننامه‌ى(ئه‌بوجا)ك وه‌ل جموجویل سوپاى رزگاریخواز سودانا ئمزاى كردو لوجنه‌ى تایبه‌تیگ  دامه‌زران له‌ى باوه‌ته‌وه‌.

حكوومه‌ت (مسر)یش بڕه‌ پویل فره‌یگ  كرده‌ قه‌ره‌بوو ئه‌را زه‌ره‌دمه‌نه‌یل جه‌نگ  كه‌نداو یا خه‌لیج له‌وانه‌ك له‌عراق و كوه‌یت نیشته‌جى بوین له‌ناونى 2500 دۆلار تا 100 هه‌زار دۆلار ئه‌را هه‌ر كه‌سیگ  له‌لیان. ته‌نانه‌ت له‌ عراقیش ئه‌وه‌ بوى ك حكوومه‌ت قه‌ره‌بوو فره‌یگ  كوه‌یت كرد ك زیاتر له‌ 30 ملیار دۆلار بوى و بیجگه‌ ئه‌وه‌یش ڕازى بوى له‌بان داین 147 ملیۆن دۆلار ئه‌را ئوردن وه‌ سه‌به‌ب كاریگه‌رى ئه‌و وڵاته‌ له‌مه‌یدان ئابووریه‌وه‌ له‌وه‌خت جه‌نگ  كه‌نداو. وه‌ل ئه‌وه‌یشا عراق ڕازى بوى له‌بان قه‌ره‌بووكردن قه‌یریگ  له‌ هاووڵاتیه‌یل ئه‌مریكى وه‌سه‌ه‌به‌ب ئه‌وه‌ك تاریفى كردن وه‌(ڕه‌فتار خراو) ك له‌ناونى ساڵه‌یل 1990 و 1991 هاته‌ تویشیان له‌ كوه‌یت, بیجگه‌ ئه‌وه‌یش له‌ ناوخودیش قه‌ره‌بوو قه‌یریگ  له‌ زه‌ره‌دمه‌نه‌یل كریا له‌وه‌خت كاره‌یل تیرۆرستى جویر ئه‌و كاره‌ساته‌ ك له‌ناحیه‌ى مه‌دحه‌تیه‌ له‌ حله‌ ڕویدا وه‌جه‌ ماوه‌یگ.. وه‌لى تائیسه‌ نه‌ لایه‌نیگ  سیاسى و نه‌یش لایه‌نیگ  دینى و لایه‌نه‌یل تر جویر هه‌قه‌یل ئنسانى هویریگ  له‌ قه‌ره‌بووكردن زه‌ره‌دمه‌نه‌یل ڕویداگه‌یل كووچ وه‌پیكردن زووره‌ملى نه‌كردنه‌ ك ده‌وڵه‌ت عراقى ئه‌نجامیدا ده‌رهه‌ق وه‌ ملیۆنیگ  له‌كورده‌یل فه‌یلى ئه‌را ئیران، یا گرتن زیاتر له‌ 10 هه‌زار جایه‌ڵ جوان له‌ناونى (18 تا 28) ساڵان له‌ڕوڵه‌ى خیزان كووچ وه‌پیكریاگه‌یل له‌ساڵ 1980 ك تائیسه‌یش چاره‌نویسیان نادیاره‌و له‌قه‌وره‌یل وه‌جه‌میش شوونه‌واریان دیار نیه‌.

قه‌ره‌بووكردن خیزانه‌یل كورد فه‌یلییش ته‌نیا مه‌سه‌له‌یگ  گیانى یا مه‌عنه‌وى نیه‌، چوینكه‌ زه‌خمدار له‌ى وڵاته‌ هه‌رخوه‌ى وه‌ته‌نیا ها هویر خاسه‌وبوین زه‌خمه‌گه‌ى وه‌بى ئه‌وه‌ك چه‌وه‌ڕه‌ى دیارى مه‌عنه‌وى بكا، به‌ڵكوو هه‌وه‌جه‌یگ  پویلى ئابووریه‌ ئه‌را سه‌ده‌ها هه‌زار له‌و خیزانه‌یله‌ ك وه‌ شه‌ویگ  له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ت عراقه‌وه‌ گشت موڵك و داراییان زه‌فت كریاو خوه‌یانیش خریانه‌ پشت مه‌رز  وه‌ره‌و ئیران، ك ئه‌و خیزانه‌یله‌ وه‌ سه‌به‌ب فه‌قیرى و كیشه‌ى وه‌زع ئابووریه‌وه‌ نیه‌تویه‌نن له‌بان پاى خوه‌یان بوسیه‌ن و گوزران خاسیگ  بكه‌ن و تائیسه‌یش هه‌زاران له‌و خیزانه‌یله‌ كه‌فتنه‌سه‌ لیوار ژیان و قه‌یریگ  له‌لیان له‌ ناو خه‌یوه‌تگایه‌یل ژیه‌ن جویر خه‌یوه‌تگاى(ئه‌زنا) و فره‌یش له‌لیانیش گه‌ردنه‌ شوون ئه‌وه‌ك شوونیگ  بكه‌فیگه‌ ده‌سیان و له‌هه‌مان وه‌خت هه‌وه‌جه‌ وه‌ كاركردن و دابینكردن خوه‌ندگا ئه‌را مناڵه‌یلیان دیرن و خیزان له‌یوایش هه‌س پویل ده‌واو ده‌رمانیش نه‌یریگ .

ئمجا ئایا وه‌رپرسه‌یل عراق وه‌ وژدانه‌وه‌ هویریگ  له‌و خیزانه‌یل زه‌ره‌دمه‌نه‌ كردنه‌ ك هه‌وه‌جه‌ وه‌ ئه‌وه‌ دیرن ده‌سمیه‌ت بدریه‌ن و هه‌وه‌جه‌ وه‌ پویل دیرن ئه‌را ئه‌وه‌ك وه‌لاى كه‌مه‌وه‌ بتویه‌نن ئه‌و دوكان و ماڵه‌یل زه‌فتكریاگیانه‌ دوباره‌ بسیننه‌وه‌ له‌وانه‌ك داگیرى كردنه‌. ئه‌و خیزانه‌یله‌ هه‌وه‌جه‌ وه‌ چشتگیرى پویلى دیرن تا ناچار نه‌ون مناڵه‌یلیان بخه‌نه‌ وه‌ر كاركردن له‌وانه‌ك دویاى رمیان رژیم دكتاتۆر هاتنه‌سه‌وه‌ یا ئه‌وانه‌ك هیمان له‌وڵاته‌یل غه‌ریبى ژیان به‌نه‌ سه‌ر.

ئى عراقیشه‌ ك قه‌ره‌بوو ده‌وڵه‌مه‌نترین ده‌وڵه‌ته‌یل جه‌هان ئه‌كا جویر ده‌وڵه‌ت(كوه‌یت) وه‌سه‌به‌ب داره‌گه‌ى مامه‌ (سام)ه‌وه‌، خاوه‌ن یه‌كیگ  له‌ گه‌وراترین بودجه‌ یا میزانیه‌س له‌ڕووژهه‌ڵات ناوڕاس، ك بیگومان له‌ى چوارساڵ دویاخره‌ ڕه‌سیه‌ 311 ملیار دۆلار، یه‌یش مه‌عناى ئه‌وه‌سه‌ عراق وه‌گشت ئاسانییگ  تویه‌نیگ  قه‌ره‌بوو گشت قوربانیه‌یل بكا له‌و خیزانه‌یله‌ ك زه‌ره‌دمه‌ن بوینه‌، وه‌لى جویر ئه‌وه‌ك ئاشكراس هویچ وه‌ختیگ وه‌رپرسه‌یل هویر له‌ هه‌ق نیه‌كه‌ن و له‌وه‌یش زیاتر وژدانیان نیارنه‌ كار و حاشا له‌و سیاسه‌ته‌ نیه‌كه‌ن ك له‌حكوومه‌ت رژیم وه‌رین ئه‌ڕایان مه‌نده‌جى له‌وه‌رجه‌ 2003 و له‌وه‌ك ده‌رهه‌ق وه‌ كورده‌یل فه‌یلى ئه‌نجامیدا له‌ تاوان له‌ناوبردن وه‌جه‌م(جینۆساید)ك وه‌ى دویاخره‌ دادگاى باڵاى تاوانه‌یل عراقى له‌ 29 / 11 / 2010 بڕیار له‌بانى دا.

جویر ئه‌وه‌ك زانیم وئاشكراس زوورم وه‌رپرسه‌یل حكوومه‌ت عراق كه‌فتنه‌سه‌ ناو ده‌ریاى گه‌ناته‌كارى و وازى وه‌ پویل كه‌ن، ئمجا ته‌نیا وه‌ نوڕستنیگ  له‌بان بودجه‌ى وزاره‌ته‌یل تویه‌نیم بزانیم ئایا وه‌رپرسه‌یل هویر له‌ چه‌ كه‌ن؟ له‌یرا جویر نموونه‌ ئویشیم: له‌و چوار ساڵ دویاخره‌(18،6)ملیار دۆلار تایبه‌ت كریا ئه‌را وزاره‌ت نه‌فت، ئمجا ئه‌ڵڵاجه‌وى ها له‌ورا ك ئى وزاره‌ته‌ له‌و ماوه‌ ته‌نیا چاڵه‌ نه‌فتیگیش هه‌ڵنه‌كه‌ند له‌ عراق و گشت چه‌وه‌یل نه‌فت وه‌رجه‌ ئه‌و ماوه‌ هه‌ڵكه‌نیاگه‌. یا ئه‌را نموونه‌: وزاره‌ت كاره‌با له‌و چوار ساڵه‌ ته‌نیا (650) میگا وات دابین كردو نرخه‌گه‌ى له‌ بازاڕه‌یل جه‌هانى كه‌متره‌ له‌ 570 ملیۆن، وه‌لى دوینید ئه‌و بودجه‌ یا میزانیه‌ ك ئه‌ڕاى دانریاو تایبه‌ت كریا (11،8) ملیار دۆلار بوى. ئمجا قه‌ره‌بوو نه‌كردن خیزانه‌یل كووچ وه‌پیكریاگ مه‌عناى وه‌رده‌وامى گه‌ناته‌كارى و خواردن هه‌قه‌یل و دزین تیكه‌ى ده‌م خیزانه‌یل كه‌مده‌س و نه‌داره‌، ك هویچ ڕیگه‌یگ  له‌وه‌رده‌میان نیه‌ ته‌نیا په‌نابردن وه‌ دادگایه‌یل خوه‌رئاوایى(المحاكم الغربیه‌)نه‌وگ.