حوكمرانى(ماد)ه‌یل

شفق نيوز

(گووتى، لۆلۆیى، كاسى، میتانى، سوبارى و....هتد)، ئه‌وانه‌ خاوه‌ن كویه‌نترین ده‌وڵه‌ت بویچگن له‌ناوچه‌ى(زاموا)ك شوون(لۆلۆه‌یل و گووتى)و ئه‌واكانتربویه‌وگرنگترین ئه‌وانه‌یش(مانایه‌یل)ه‌ ك بنه‌ڕه‌ت دامه‌زرانن ده‌وڵه‌ت ماد له‌وانه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵداگه‌.

ئاشكراس ك مه‌رز وڵات لۆلۆ وه‌شیوه‌ى خاسیگ  دیارى نه‌كریاگه‌، وه‌لى ئه‌وه‌ك وه‌گووره‌ى تاریخه‌یل كویه‌ن ده‌ركه‌فتگه‌ شایه‌ت ئه‌و ده‌سنیشانكردنه‌ له‌باكوور(زاموا)و خاك نامریه‌وه‌ بویگ و له‌خوه‌رهه‌ڵاته‌وه‌ ناوچه‌یل سۆمى و هاشمار و نارمان و له‌ناویشه‌وه‌ راڕاو سیماش(سورداش)بگریگه‌وه‌. مه‌رزه‌گه‌یش له‌خوه‌رئاواوه‌ ره‌سیگه‌ هه‌رێم ئۆرانا(ئارابخا)ك هه‌مان كه‌ركووكه‌و كووتایى وه‌پى هاتگه‌، ئنجا شاره‌یل ناوداریش جویر (بابیت، داغارا، بارا، كاكرى، زیمرى، هۆدۆن، مه‌سۆ ئارزیرۆ، قه‌ڵاى ئۆزى و كینا) له‌بان خاك لۆلۆ، ك ئیڵاخه‌یل(نێسیر)یا(كێبنا)یا كویه‌ى(ئۆرمان- ئه‌ورامان)یش وه‌لیا ك ده‌ریاچه‌یل(رانۆ)و(ئه‌دیرى)وه‌پیا گوزه‌ر ئه‌كا.

یه‌كه‌مین شاى ماده‌یل ناوى (دیاكۆ - ده‌یكۆ) بویه‌، ك له‌ ساڵ 708 تا 655 وه‌رجه‌ زایین ئه‌را ماوه‌ى 53 ساڵ حوكمڕانى كردگه‌. هیردۆت ناو ئه‌و پادشا وه‌ ده‌یوكس بردگه‌. دیاكۆ په‌یمان وه‌ل روساس شاى ئورارتووا به‌ساگه‌و هه‌ردوگیان وه‌یه‌كه‌وه‌ په‌لامار (سه‌رگوون دویه‌م) شاى ئاسوورى دانه‌ له‌ شار نه‌ینه‌وا. ئنجا وه‌هاوكارى په‌نابه‌ره‌یل تر وه‌ك: سۆمه‌ریه‌یل و سكیته‌یل ك هاتوینه‌ ئیران، نه‌ینه‌وا گرتنه‌.

ئه‌و هه‌ردوگ پاشا داستان فره‌ ترسناك له‌ باوه‌تیان توومار كریاگه‌و باسكریاگه‌. هیردۆت تاریخنویس له‌یوا پیشبینى كردگه‌ ئه‌و دوانه‌ ئاده‌میزاد خوه‌ره‌ك فره‌یگیش وه‌لیانا بویه‌، دویاخریش ئه‌و به‌ش ئیرانیشه‌ ك له‌ژیر ده‌سڵات ئاسووریه‌یل بویه‌ خستنه‌سه‌ى ژیر ده‌سڵات و حوكمڕانى خوه‌یان. فائورت یا فرائارت (Phaortes) كوڕ دیاكۆ له‌ ساڵ( 655 – 633 و . ز )شوون باوگى گرتگه‌و ئه‌را ماوه‌ى (32) ساڵ پاشایه‌تى كردگه‌.

فرائارت، له‌شكر تازه‌و پڕ له‌هیزیگ  دروسكرد و (ئیلام)یش له‌ باشوور ئیران خسته‌ ژیر ده‌سڵات خوه‌ى، ك ئه‌وه‌یش به‌رزترین خاڵ بویه‌ له‌ تاریخ پاشایه‌تى ماد. ئنجا له‌ شوون فرائارتیش تاریخ له‌یوا باس ئه‌كاو ئویشیگ : كیاكسار( هۆخشتر )له‌ ساڵ 643 – 584 وه‌رجه‌ زایین ئه‌را ماوه‌ى (59) ساڵ پاشایه‌تى كردگه‌. ئه‌ویش وه‌ل لیدیه‌یلا ئاشتى دروس كردگه‌و له‌ شوون كیاكساریش ئیجا(ئاستیاك) هاتگه‌و له‌ ساڵ 584 زایینى ئه‌را ماوه‌ى (34) ساڵ پاشایه‌تى كردگه‌.