كووچ عه‌ره‌به‌یل ئه‌را سه‌رزه‌مین كوردستان – به‌ش یه‌كم

شفق نيوز

وه‌لى له‌ شوون ئه‌وه‌گ ئاین ئسلام قه‌بوول كردن وه‌تایبه‌ت له‌ سه‌رده‌م ده‌سه‌ڵات خه‌لیفه‌ مه‌نسوور له‌ (754 – 775 ز) ك له‌ یه‌زید ئبن ئه‌سیه‌د تواست وه‌ره‌و ناوچه‌ى حه‌ران هه‌ڵكه‌فتگ له‌ ناونى ته‌ل چه‌رمگ له‌ باشوور و ئورفا له‌ باكوور بویچگ و ئى ناوچه‌ له‌ ده‌س بیزه‌نتیه‌گان ئازاد بكا و له‌ شوون ئه‌وه‌گ له‌ى ئه‌ركه‌ سه‌ركه‌فت و ناوچه‌گه‌ ئازاد كرد له‌تى نیشته‌جا بوى و كاروبارى رێكخست.

له‌ى وه‌خته‌ كوردستان بویه‌ ئامانجیگ ئه‌را كووچ هووزه‌یل عه‌ره‌ب و نیشته‌جابوین له‌تى جوور هووزه‌یل یه‌مه‌نو و به‌نو قه‌یس و نه‌زاریه‌. كووچ ئیجاره‌یان دویه‌مین كووچ بوى له‌ شوون كووچ ئارامیه‌یل ئه‌را ناوچه‌یل كوردستان ك دویاخر كه‌فتنه‌ ناونى سنووره‌یل توركیه‌ و سووریه‌.

له‌ سه‌ده‌ى 10ى زاینى و له‌شوون نه‌مه‌نن ده‌وڵه‌ت عه‌باسى و لاوازى ده‌سه‌ڵات بیزه‌نتینیه‌یل له‌ خوه‌رئاوا و هه‌میش به‌شبه‌شه‌و بوین ده‌وڵه‌ت سه‌لجووقى توركیه‌ ئه‌را چه‌ن هه‌رێم سه‌روه‌خوه‌ى ك دویاخر هه‌ركام له‌و هه‌رێمه‌یله‌ وه‌ (ئه‌تابه‌گى) ناسریان و ده‌س وه‌پى كردن ململانى له‌ناونى ئه‌و هه‌رێمه‌یله‌ و هه‌میش سه‌رهه‌ڵداین ئماره‌ته‌یل كوردى,

ئا له‌ى وه‌خته‌ خوه‌رهه‌ڵات ئسلامى بویه‌ ئامانج ئاسانیگ ئه‌را په‌لامار خاچپه‌ره‌سه‌یل و له‌ شوون ئه‌وه‌یش بویه‌ لوقمه‌ى نه‌رم و چه‌وریگ ئه‌را مه‌غوله‌یل له‌ خوه‌رئاوا, وه‌لی كورده‌یل نه‌خش سه‌ره‌كى له‌ جه‌نگ دژ وه‌ خاچپه‌ره‌سه‌یل و سه‌ركه‌فتن له‌و جه‌نگه‌یله‌ داشتن و پشتیوانى كورده‌یل له‌ له‌شكه‌ر سه‌ڵاحه‌دین ئه‌یووبى له‌ سه‌راسه‌ر خاك كوردستان ئه‌نجام گردیاد ئه‌ویش له‌ رێ گرده‌وبوینیان له‌ مووسڵ و جه‌زیره‌ و بوتان و دیار به‌كر و یه‌یش به‌ڵگه‌یگتره‌ ئه‌را كوردستانى بوین ناوچه‌ى جه‌زیره‌ له‌ سووریه‌ى ئمڕووژی.

له‌شوون جه‌نگه‌یل مه‌زه‌وى له‌ ناونى ئیرانیه‌یل و عوسمانیه‌یل له‌ بان خاك كوردستان و داگیركردن خاك عه‌ره‌به‌یل له‌ لایه‌ن له‌شكه‌ر عوسمانى له‌ ساڵ 1516 ز,  سه‌رزه‌مین كوردستان كردنه‌ دو به‌شه‌و و وه‌ى جووره‌ بویه‌ دو كوردستان, كوردستان ئیران و كوردستان عوسمانى ك كوردستان سووریه‌یش گردیاده‌ وه‌ر و دویاخر عوسمانیه‌یل ناوى نانه‌ ولایه‌ت حه‌له‌ب عوسمانى و ئه‌و ئمارات كوردیه‌ ك ناویان بردیم له‌ ساڵ 1747 .ز كه‌فتنه‌ ژیر ده‌سه‌ڵات راسه‌وخوه‌ى هه‌ردو ده‌سه‌ڵات ئیرانى و عوسمانى.

ئه‌و ره‌نج و مه‌ینه‌ته‌ ك كورده‌یل له‌ سه‌رده‌م مه‌قدونیه‌یل كیشانه‌ى و له‌ شوون ئه‌وه‌یش له‌ عوسمانیه‌یل، بویه‌ هانده‌ریگ ئه‌رایان تا داواى حه‌ق خوه‌یان بكه‌ن جوور نه‌ته‌وه‌یگ ك تایبه‌تمه‌ندى نه‌ته‌وه‌یى خوه‌ى له‌ ناونى ملله‌ته‌یل داشت و ئى مه‌سه‌له‌ هیشته‌یان هویر له‌ به‌رژه‌وه‌ندى نه‌ته‌وه‌یى خوه‌یان بكه‌ن و سه‌ره‌نجام تویه‌نستن ئماره‌ته‌یل كوردى تازه‌یگ بنه‌نه‌ یه‌كه‌و و دویاخر بویه‌ شوڕشیگ دژ وه‌عوسمانیه‌یل ك سه‌ره‌نجام عوسمانیه‌یل تویه‌نستن كونترول شوڕشه‌گه‌ بكه‌ن. له‌ى باوه‌تیشه‌ باس ئه‌و ئماره‌ته‌یل كوردیه‌ كه‌یم ك ناوچه‌یلیان به‌شیگ له‌ باكوور سووریه‌ى ئمڕووژى بوینه‌ له‌ سه‌رده‌م داگیركردن سه‌رزه‌مین عه‌ره‌به‌یل له‌لایه‌ن عوسمانیه‌یل, سه‌ره‌ڕاى شكه‌ست ئه‌و شوڕشه‌یله‌ (بابولعالى) دریژه‌ دا په‌یوه‌ندیه‌یلى وه‌ل پایگاى جه‌ماوه‌رى كوردى ك له‌و سه‌رده‌مه‌ له‌ جه‌نگه‌یل پشت وه‌پیان به‌سا و چه‌ندین جار سه‌ركرده‌یل ئه‌و شوڕشه‌یله‌ كه‌فتنه‌ وه‌ر عه‌فو عوسمانى.

یه‌كمین ئه‌و شوڕشه‌یله‌ له‌ ئماره‌ت جانبولات یا جونبولات له‌ ساڵ 1607 .ز بوى ك ناوه‌ند یا پایته‌خته‌گه‌ى شار (كلس) بوى و كویه‌ى ئه‌لئه‌كراد له‌ خوه‌رئاوا و ناوچه‌ى حه‌له‌ب له‌ باشوور گردیاده‌ وه‌ر و له‌ شوون ئه‌وه‌گ عوسمانیه‌یل شازاده‌گه‌یان وه‌ناو (ئه‌میرحوسه‌ین) سه‌رپه‌ره‌س كاروبار ئماره‌گه‌ له‌ حه‌له‌ب كوشتن وه‌خاتر یه‌گ له‌ یه‌كیگ له‌ جه‌نگه‌یل پشتگیرى له‌ له‌شكه‌ر سولتان عوسمانى نه‌كردویگ , ئه‌میر عه‌لى براى له‌ حه‌له‌ب ده‌س دا شوڕش وه‌لى عوسمانیه‌یل شوڕشه‌گه‌ دامركاننه‌و. هه‌میش ئماره‌ت به‌درخان پاشا له‌ ساڵه‌یل (1812 – 1848 ز) ناوه‌نده‌گه‌ى جه‌زیره‌ بن عومه‌ر = بوتان هه‌ڵكه‌فتگ له‌ توركیه‌ى ئمڕووژى و له‌نزیك سنووره‌یل سووریه‌ له‌ باكوور خوه‌رهه‌لات بوى. وه‌لى ئماره‌ى ئبراهیم پاشاى مللى ناوه‌ند یامه‌ركه‌زه‌گه‌ى (ویران شار) بوى ك كه‌فیگه‌ باكوور شار ره‌ئسولعه‌ین و ئى شاره‌ له‌ باشوور ره‌ئسولعه‌ین نزیكه‌ى په‌نج كیلومه‌تر شووڕه‌و بویه‌ ئه‌را ناو خاك سووریه‌ى ئمڕووژى. له‌ شوون یه‌كه‌وگرتن هووزه‌یل كورد و عه‌ره‌ب ناوچه‌گه‌ له‌ سه‌رده‌م ده‌سه‌ڵات عه‌باسیه‌یل ده‌س دانه‌ راپه‌ڕینیگ دژ وه‌ ده‌سه‌ڵات عوسمانى, وه‌لى عوسمانیه‌یل له‌ (جه‌به‌ل عه‌زیز) گوشار هاوردنه‌ بان ئبراهیم پاشا و سه‌ره‌نجام ده‌س وه‌سه‌رى كردن و له‌ ساڵ 1908.ز له‌ سیداره‌ دریا, ئبراهیم عه‌لیكو پیاو ناودار ناوچه‌گه‌ ك زانیاریه‌یل فه‌ره‌یگ له‌ى باوه‌ته‌ دیرى ئویشیگ: ئبراهیم پاشا له‌ ئاواى (سه‌فیا)ى ئمڕووژى هه‌ڵكه‌فتگ له‌ باكوور شار حه‌سه‌كه‌ وه‌خاك سپاریاس. وه‌ى جووره‌ ناوچه‌یل كوردنشین ئى ئماره‌ته‌ ك كه‌فیگه‌ باكوور سووریه‌ى ئمڕووژى نیشان ده‌یگ ك كورد له‌ سه‌رده‌مه‌یل كویه‌نه‌ له‌ى ناوچه‌ نیشته‌جا بویه‌ و هه‌میش نیشانده‌ر بته‌وى په‌یوه‌ندیه‌یل له‌ ناونى هووزه‌یل كورد و عه‌ره‌به‌یل ره‌سه‌ن ناوچه‌گه‌ و ئاشووریه‌یل.

وه‌لى له‌ كوتایى سه‌ده‌ى 19نوزده‌ی زایینى وه‌خاتر ئه‌و ره‌نج و مه‌ینه‌تیه‌یله‌ ك وه‌سه‌ر كورد هات له‌ ئه‌نجام سه‌ركوت كردن شوڕشه‌یلیان له‌لایه‌ن عوسمانیه‌یل, چه‌ن هووزیگ عه‌ره‌ب وه‌تایبه‌ت عه‌ره‌به‌یل (شه‌وایا) ئه‌را باكوور سووریه‌ وه‌تایبه‌ت ناوچه‌ى ئه‌لجه‌زیره‌ كووچ كردن و له‌ كنار چه‌م خاپوور هه‌ڵكه‌فتگ له‌ باشوور حه‌سه‌كه‌ نیشته‌جا بوین.

عه‌بدولحه‌مید ده‌رویش ك یه‌كیگ له‌ مه‌ردم ناوچه‌ى ئه‌لجه‌زیره‌س له‌ كتاوه‌گه‌ى له‌ ژیر ناوونیشان(لمحه‌ تاریخیه‌ من اكراد الجزیره‌) نویساس: ژماره‌ى مه‌ردم ناوچه‌ى ئه‌لجه‌زیره‌ له‌ سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى بیس كه‌م بوینه‌ و وه‌نزیكه‌ى چل هه‌زار نه‌فه‌ر مه‌زه‌نه‌ كریانه‌ و زوورمیان كورد و عه‌ره‌ب و ژماره‌ى كه‌میگ له‌(یه‌عقوب)یه‌ل. عه‌شره‌ته‌یل عه‌ره‌بى له‌و سه‌رده‌مه‌ كوچه‌ر بوینه‌ له‌وانه‌یش عه‌شره‌ت ته‌ى له‌ باشوور قامشلى و جبوور له‌ نزیك حه‌سه‌كه‌ و بكاره‌ له‌ ناوچه‌ى جه‌به‌ل عه‌زیز و شه‌رابیه‌یل له‌ ناوچه‌ى ره‌ئسولعه‌ین و ژماره‌ى كه‌میگ له‌ عه‌شره‌ت شه‌مه‌ر ك فیشتریان له‌ عراق نیشته‌جان.  وه‌لى كورده‌یل نیمچه‌ شارستانى بوینه‌ و بڕیگیان له‌ ناوچه‌یل باكوور هووزه‌یل عه‌ره‌ب و بڕیگتریان له‌ جه‌زیره‌ى باڵا هه‌ڵكه‌فتگ له‌ نزیك زنجیره‌ كویه‌ى توروس له‌ چه‌ندین ئاواى نیشته‌جا بوینه‌. محه‌مه‌د عه‌لى ئبراهیم پاشا له‌ ده‌سنویسه‌گه‌ى له‌ باوه‌ت ژماره‌ى عه‌شره‌ته‌یل كوردى له‌ جه‌زیره‌ نویساس: عه‌شره‌ت شه‌مه‌ر له‌ ساڵ 1904 په‌لامار عه‌شره‌ت مللى كورد داس ك ركابه‌رى بویه‌ له‌ بان ده‌سه‌ڵات له‌ ناوچه‌ى جه‌زیره‌ و بیجگه‌ عه‌شره‌ت مللى، عه‌شره‌ته‌یل میران و سنان و ئاشیتى و عه‌باسیان و ئالیان و دقوریه‌ و ملانى خزر و كیكى له‌و ناوچه‌ بوینه‌ و ئى راسیه‌ وه‌شایه‌تى ده‌یان ریشچه‌رمگ كورد و عه‌ره‌ب و هه‌میش چه‌ندین میژوونویس و به‌ڵگه‌نامه‌یل پشتڕاس كریاسه‌و  و یه‌یش سابت ئه‌كا ك عه‌شره‌ته‌یل كورد ناوبریاگ له‌ سه‌رده‌مه‌یل كویه‌نه‌ له‌و ناوچه‌ نیشته‌جا بوینه‌.

 

ئا: جه‌واد فه‌یلى