كوردستان،‌ گشت بنه‌مایه‌یل پیشه‌سازى و كشتوكاڵى هاله‌تى

شفق نيوز

هویره‌وكردن له‌چاره‌سه‌ر دویاكه‌فتن پیشه‌سازى ، وه‌تایبه‌ت له‌ئه‌و مه‌یدانه‌یله‌ ك ئه‌را ئیمه‌ گونجیه‌یگ  له‌پرووژه‌یل بویچگ  ك گشت تایبه‌تیه‌یلى له‌قه‌واره‌ى خودیه‌وه‌ گرده‌و ئه‌كا جویر : زه‌وى ، سه‌رمایه‌ ، ئدارى ، ئاو وهه‌وا ، نه‌ریت ، فراوانى بازاڕ ، تووڕ كاره‌باو هاتوچووكردن وه‌گشت شیوازه‌یلى و جوور حكوومه‌ت و ئاسایش ناوخوه‌یى و وڵاته‌یل دویر ونزیك وه‌ك وه‌زع پیشكه‌فتن ئابوورى و ئارامى و چشته‌یل تر .

جیاوازى دیار و ئاشكرا له‌كوردستان وه‌ل وڵاته‌یل ترا ئه‌وه‌سه‌ ك وه‌زع ئابووریمان بته‌و نیه‌و هیمان حكوومه‌ت هه‌رێم كوردستان خه‌ریك دابینكردن خزمه‌تگوزاریه‌یل سه‌ره‌كیه‌ جویر كاره‌باو ئاو و نه‌فت و به‌نزین و گاز و جاده‌و ماڵ و ساختمان و چشته‌یل تر جویر بانك و بازاڕ نموونه‌یى و بنبڕكردن بیكارى و دابینكردن و ده‌سه‌وه‌ركردن نه‌خوه‌شخانه‌و خوه‌ندگا له‌ئاوایى و قه‌زاو ناحیه‌یل .

بیگومان پرووژه‌یل فره‌یگ  هه‌س ك فره‌ زوى وه‌سه‌رمایه‌ى ناو وڵات ئه‌را جى وه‌جیكردن گونجیاگه‌ له‌لایه‌ن سه‌رمایه‌داره‌یل و حكوومه‌ت هه‌رێمه‌وه‌ ، وه‌لى وه‌داخه‌وه‌ سه‌رمایه‌داره‌یل زیاتر سه‌رمایه‌یلیان وه‌دروسكردن ته‌لار (شوقه‌)ى گه‌ورا له‌ناو شاره‌یل خه‌نه‌ كار ، چوینكه‌ بوار یا مه‌جال ده‌س وه‌سه‌رگرتن وه‌شیوه‌ى ته‌لار یا زه‌وى ئاسانتره‌و قابل فه‌وتیان نیه‌ . ئه‌یه‌ بیجگه‌ ئه‌وه‌ك ئه‌و سه‌رمایه‌ له‌ماوه‌ى (20 – 30) ساڵ تیه‌گه‌وه‌ ده‌س سه‌رمایه‌دار وه‌شیوه‌ى وه‌كراداین ك بایه‌س بوى هساو (40 – 50)ساڵ ئه‌ڕاى بكریاتاگ جویر ئه‌وه‌ك له‌گشت وڵاتیگ  تر وه‌و جووره‌سه‌ ، ئه‌ویش له‌وه‌ر ئه‌وه‌ك فشار ئابوورى گه‌ورایگ  نه‌كه‌فیگه‌ بان هاووڵاتى ، ئى جووره‌ شیه‌وكردنه‌ به‌سیاسه‌ وه‌زع ئابووریه‌وه‌و كاریگ  ئاساییه‌ له‌گشت وڵاته‌یل ڕووژهه‌ڵات ناوڕاس و نزیك و دویر ، چوینكه‌ وه‌زع ژیان له‌گشتیان تاڕاده‌یگ  جویر یه‌كه‌ وه‌چه‌واشه‌ى قه‌یرى له‌و وڵاته‌یله‌ ك باوه‌ڕ و نه‌ریت له‌تیان هه‌س و ریگه‌ نیه‌نه‌ دین ك قانوون دین كوومه‌ڵایه‌تى نه‌گونجیاگ له‌ناو كوومه‌ڵگا په‌خشه‌و بكا ، ك كاریگه‌رى تایبه‌ت خوه‌ى دیریگ  له‌بان جوور و شیوه‌و گه‌وراو بویچگى ، ئمجا پڕووژه‌یل خزمه‌تگوزارى مه‌رز دانه‌ن ئه‌را وه‌كارهاوردن زنست و خوه‌شكردن ژیان وه‌تایبه‌ت ئه‌را چین ژنه‌یل ك وه‌گرفت وه‌رده‌وام وگه‌ورایگ  دانریه‌ن . ئه‌یانه‌ وه‌ك ریگر له‌وه‌رانوه‌ر گشت جووره‌ پیشكه‌فتنیگ  زانستیانه‌و مۆدیرنانه‌ نواگیرن و هه‌ر له‌كویه‌نه‌وه‌ باویان نه‌مه‌ندگه‌و باوه‌ڕ ووه‌ ئه‌وه‌ نه‌یرن ك هه‌ر به‌رهه‌میگ  وه‌خت و مۆدێل و جوور تایبه‌ت خوه‌ى دیریگ  و دى وه‌گووره‌ى ڕووژگار و له‌گویڕیان وه‌رده‌امن و بایه‌سه‌ بگونجیه‌یگ  و بازاڕ تایبه‌ت خوه‌ى ئه‌ڕاى ئاماده‌ بووگ .

ئه‌و چشت و به‌رهه‌مه‌یل مۆدێرنه‌ ك ڕووژ له‌دویاى ڕووژ كه‌فنه‌ وه‌رچه‌و ، جى داخه‌ ك ده‌یه‌ها ساڵ توایگ  تا بازاڕه‌یلى فراوان بووگ و دوباره‌ وه‌قانجاز سه‌رمایه‌دار بایگه‌وه‌ ئه‌را پیشكه‌فتن وڵات له‌گشت مه‌یدانیگه‌وه‌ .

ئیمه‌ بایه‌سه‌ له‌و خاڵه‌یله‌ ده‌س وه‌پى بكه‌یم ك له‌ناو كوردستان شایسته‌ى جى وه‌جیكردنه‌ وه‌تایبه‌ت بایه‌سه‌ له‌دید ئه‌وه‌وه‌ ك كوردستان وڵاتیگ  كشتوكاڵیه‌و ئمڕوو نه‌فتفرووشتن ئه‌را بازاڕ جه‌هان ده‌سكه‌فت پاكیگ  تیه‌ریگ  ئه‌را دویاڕووژیگ  نزیك ، ك هووكار ئاو پاك و هه‌واى بیگه‌رد و خاكیگ  وه‌به‌ره‌كه‌ت ئه‌را گشت جه‌هان بووگه‌ هه‌وارگه‌و تاوسانه‌و زمسانه‌ى خاسیگ  . ئمجا ئى نوڕستن دویره‌ هه‌وه‌جه‌ وه‌قه‌یرى شیه‌وكردن و له‌یه‌كه‌وداین دیریگ   ك هه‌ر فاكتۆریگ  ئیمه‌ له‌و دویاڕووژه‌ نزیكه‌و خه‌یگ  و ئه‌گه‌ر بایگ  و یه‌كه‌ وه‌یه‌كه‌ گشت ئه‌و فاكتۆره‌یل خزمه‌تگوزاریه‌ شیه‌و بكه‌یم و له‌وه‌رجه‌ گشتیانیش ئاو وكاره‌باو سوزه‌مه‌نى ك بوونه‌ مایه‌ى پڕه‌وكردن گشت مه‌یدانه‌یل ، ئه‌وه‌ بیگومان بوونه‌ مایه‌ى ئاسانكارى ئه‌را خستنه‌كار سه‌رمایه‌ له‌ناو شار و شاروچكه‌و ده‌یشت شار .

سه‌رچه‌وه‌ى ئاو له‌كوردستان ته‌نیا وارانه‌ ، ك جووگه‌و ده‌ریاچه‌یل له‌لى په‌یا بووگ و ئه‌ویش له‌ماوه‌ى چوار تا په‌نج مانگ  وه‌رده‌وامه‌ ، هه‌ر ساڵیگ  نزیكه‌ى (400 – 800ملم) واریگ  و هه‌وه‌جه‌ وه‌ ئه‌وه‌ دیریگ  ك وه‌سه‌به‌ب دروسكردن وه‌ربه‌س بویچگ  و گه‌ورا ئه‌و ئاوه‌یله‌ گرده‌و بكریه‌یگ  و ئمجا وه‌گووره‌ى هه‌وه‌جه‌ باریه‌یگه‌ كار و له‌هه‌مان وه‌خت ئداره‌ى زانستى ئه‌را وه‌رده‌وامبوین ئاو له‌عراق بووگ . وڵات ڕوسیا هه‌ر زوى باس گرینگى یا ئه‌همیه‌ت ئاو كردگه‌ له‌ناوچه‌گه‌و له‌ساڵ 1972 تا 1982 له‌یه‌كه‌وداینیگ  خسته‌ وه‌رده‌س ك پیكهاتویگ  له‌(24) وه‌رگ(مجلد)و باس ئاوه‌دانى و ئمیاته‌كردن ماسى و مه‌سه‌له‌ى لافاو و سافكردن خاك و هاتوچووكردن له‌ناو ئاو كردگه‌ ، وه‌لى وه‌هویچ شیوه‌یگ  باس ئه‌و خاڵه‌یل سه‌ره‌كیه‌ نه‌كردگه‌ ك په‌یوه‌ندى دیریگ  وه‌ وه‌ڕیه‌وبردن ئاو ده‌ریاچه‌یل كوردستان جویر جه‌مه‌وكردن ئاو واران ك ته‌نیا سه‌رچه‌وه‌سه‌و چوین و له‌كووراو كه‌ى بووگه‌ بنه‌ڕه‌ت پیشه‌سازى ك له‌شوون به‌رهه‌مهاوردن كشتوكاڵیه‌وه‌ ده‌س وه‌پى ئه‌كا ؟

ئه‌مریكیه‌یل و ئنگلیزه‌یل له‌بان داواكردن وزاره‌ت ئاو له‌ساڵ (2004)ه‌وه‌ ده‌سكردنه‌ پیشكه‌شكردن ئه‌ڕاى چوین و له‌یه‌كه‌وداین ، ك وه‌سه‌به‌ب گرووپ ئه‌ندازیارى ئه‌مریكى و زنگه‌وكردن مه‌یدان كشتوكاڵ له‌عراق له‌ساڵ (2005) ده‌س وه‌پى كریا له‌لایه‌ن (ئێچ ئى سى)ئه‌مریكى ماكۆناڵد ئنگلیزى و ناوى نریا(ئه‌ى ئار دى ئاى) .

ئى له‌یه‌كه‌وداینه‌ له‌باوه‌ت ئاو ژیر زه‌وى و جووه‌یل و ئاو بان زه‌ویه‌ ، ك به‌ش تایبه‌تیگه‌ ئه‌را زنگه‌وكردن كشتوكاڵ و پیشه‌سازى له‌عراق . ئمجا قوناغ یه‌كم ك له‌ 1 / 9 / 2009 ده‌س وه‌پیكرد ، ئه‌را ماوه‌ى 14 مانگ  ته‌واو بوى و قوناغ دویه‌م ك په‌یوه‌ندى وه‌ ئه‌مبار یا خه‌زنكردن و وه‌كارهاوردنى دیریگ  ، له‌ناو شارو شاروچكه‌یل ئاماده‌ كریه‌یگ  . ئمجا ئى پلانناینه‌ ئه‌را ماوه‌ى (25) ساڵ ئاینده‌س ، وه‌لى گرینگ  یاموهم له‌یرا ئه‌وه‌سه‌ ك له‌و ماوه‌ شماره‌ى مه‌ردم یا نیشته‌جایه‌یل ره‌سیگه‌ دو ئه‌وه‌نه‌ى ئیسه‌ ، ك شایه‌ت خوه‌ى به‌یگ  له‌ 40 ملیۆن كه‌س .

دابینكردن ئاو وكاره‌با له‌دویاڕووژیگ  نزیكه‌وه‌ ئه‌را كووتایى ماوه‌ى پلانه‌گه‌ ك ره‌سیگه‌ ساڵ (2030) فره‌ گرینگ  یا موهمه‌ ، وه‌لى گرینگتر ئه‌وه‌سه‌ ئى كیشه‌یله‌ ك ئمڕوو وجوود دیرن دوباره‌و سێ باره‌و چوارباره‌ بوونه‌وه‌ ، ئه‌ویش وه‌و جووره‌ بووگ ك هاوكیشه‌ى ناونى شماره‌و هه‌وه‌جه‌ى هاووڵاتیه‌یل له‌گشت مه‌یدانه‌یل بۆشایى یا فراغ نه‌كه‌فیگه‌ تى و حكوومه‌ت هه‌رێم وه‌سه‌به‌ب ده‌زگایه‌یل تواناداره‌وه‌ نه‌كه‌فیگه‌ ناو گرفت و بایه‌سه‌ قانوون له‌گشت مه‌یدانیگه‌وه‌ ده‌سڵات بیاشتووگ .

له‌خستنه‌ڕوى كیشه‌ى ئاو له‌كوردستان وه‌تایبه‌ت له‌عراق وه‌گشتى فره‌ موهمه‌و له‌مه‌یدان قه‌واره‌وه‌ ئیمه‌ هویچ كیشه‌یگ  نه‌یریم ، چوینكه‌ ئه‌وه‌نه‌ ئاو واراناو دیریم ك هه‌ر هاووڵاتییگ  زیاتر له‌(2000) مه‌تر سێجار كه‌فیگه‌وه‌رى ، وه‌لى بایه‌سه‌ وه‌ڕیه‌وبردن ئاو بخریه‌یگه‌ خانه‌ى یه‌كه‌م وه‌سه‌به‌ب دروسكردن وه‌ربه‌س بویچگ  و گه‌وراو نیمچه‌گه‌ورا ، ئمجا ئه‌را ئاو ستراتیجى و به‌رهه‌م كاره‌با هه‌وه‌جه‌ وه‌(25) وه‌ربه‌س دیریم ك وه‌سه‌به‌ب نه‌خشه‌ى تۆپۆگرافى هه‌رێم كوردستانه‌وه‌ هساو كریاگه‌و هه‌وه‌جه‌ وه‌شیه‌وكردن دیریگ  و بایه‌سه‌ پلان دریژوه‌ختبه‌ر ئه‌ڕاى دابنریه‌یگ  ئه‌گه‌ر بایگ  و له‌ى چاره‌كه‌ سه‌ده‌ ئى پرووژه‌ى ستراتیجى گرینگ  یاموهمه‌ باریه‌یگه‌ كار ، چوینكه‌ ئه‌گه‌ر هات و ئى وه‌خته‌ چیه‌سه‌ر ، ئه‌وه‌ وه‌زع ئابوورى بایه‌سه‌ پشت وه‌كشتوكاڵیگ  كز و ژینگه‌یگ  ناته‌واو بووه‌سیگ  ، چوینكه‌ وه‌كارهاوردن نه‌فت وه‌ وزه‌ یا تاقه‌ وه‌سه‌به‌ب شیویان ژینگه‌ وه‌ره‌و دویاوه‌ چووگ و له‌هه‌مان وه‌خت وه‌كارهاوردن وزه‌ى خوه‌ر وه‌ره‌و نوا گام نه‌یگ  و له‌مه‌یدانه‌یل فره‌یگ  شوونى گریگ  .

قه‌واره‌ى ئاو ئه‌را هه‌رێم كوردستان و عراق ڕه‌سیگه‌ (2500)م3 ئه‌را هه‌ر ته‌ ساڵیگ  ، یه‌یش مه‌عناى ئه‌وه‌سه‌ ك ئاو ئه‌وه‌نه‌ فره‌س به‌ش گشت جووره‌ وه‌كارهاوردنیگ  ئه‌كا ، بیجگه‌ به‌هه‌مهاوردن وزه‌ى كاره‌با ك ئاو له‌تى خه‌رج نیه‌وگ ، به‌ڵكوو هیزیگ  جویلیاگه‌و ئاڵشت بووگ ئه‌را هیز كاره‌با .

كشتوكاڵ له‌كوردستان و له‌عراق پشتگووش خریاگه‌ ، ئه‌ویش چووگه‌وه‌ ئه‌را ئه‌وه‌ك هه‌ر ئاده‌میزادیگ  نزیكه‌ى 1500 دۆلار له‌ساڵیگ  كه‌فیگه‌پى له‌ده‌سكه‌فت فرووشتن نه‌فت ، ئى شماره‌ وه‌ته‌واوى وه‌ك شماره‌ى گشت ئه‌و وڵاته‌یله‌سه‌ ك ره‌سیگه‌ (1000) دۆلار و زیاتر له‌ساڵیگ  ئه‌را هه‌ر كه‌سیگ  ، وه‌چه‌واشه‌ى ئه‌و وڵاته‌یله‌ ك نسبه‌ى كشتوكاڵ له‌به‌رهه‌م نیشتمانى ره‌سیگه‌ 50% له‌وه‌ختیگ  نسبه‌ى به‌شدارى كشتوكاڵ ها له‌ژیر (100) دۆلار ئه‌را هه‌ر یه‌كیگ  و هه‌ر ساڵیگ  .

ئیمه‌ ئه‌گه‌ر بایگ  و لایگ  بكه‌یمنه‌ لاى سه‌د ساڵ گوزه‌یشته‌وه‌ ، دوینیم ك ناوچه‌ى وڵات ناونى دوچه‌مان (میزپۆتامیا) شوون كشتوكاڵ و بازرگانى بویه‌ ، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یشه‌سه‌ ك قه‌یرى تایبه‌تمه‌ندى خوه‌ى دیریگ  و كویه‌نترین كلتوور و كویه‌نترین دین و بازاڕ و كویه‌نترین و فره‌ترین جه‌نگیش له‌تى ڕویداگه‌ ، وه‌لى هه‌ر زوى له‌شوون گشت جه‌نگیگ  زنگه‌و كریاگه‌ ، چوینكه‌ ئه‌ویش چووگه‌وه‌ ئه‌را ژینگه‌ى كشتوكاڵ ناوچه‌گه‌ ، ك وه‌رجه‌ ئه‌وه‌ گشتى وه‌ دارستان و باخ و بوسان داپووشیاویگ  .

ده‌سكه‌فت كشتوكاڵى گشت وه‌خت و له‌گشت ده‌وریگ  به‌رز بویه‌ ، وه‌لى دیارده‌ى هاتوچوو ره‌سین و جیوازكردن و ئاڵشت وئوڵشت گورج له‌یوا كرد ك مه‌ردم جه‌هان بوونه‌ یه‌ك خیزان وه‌جووریگ  هه‌ر یه‌كیگ  و كار تایبه‌تمه‌ند بكا وه‌ك نه‌فت و به‌رهه‌م نه‌فت و پیشه‌سازى و به‌رهه‌م كارخانه‌ى سووك و قورس و پیشه‌سازى ده‌رمان و چاره‌سه‌ر نه‌خوه‌ش و پیشه‌سازى خوه‌راك و به‌رهه‌م گووشت و شیره‌مه‌نى و به‌رهه‌مه‌یل تر ، وه‌لى ئه‌گه‌ر گشت جووره‌ پیشه‌سازیه‌یل یا ئه‌و سونعه‌ته‌یله‌ وه‌گووره‌ى ناوچه‌و داهات جیاوه‌ بكریه‌یگ  ، ئه‌وه‌ ره‌سیمنه‌ شماره‌یگ  ك زیاتر له‌ 10 هه‌زار جوور به‌رهه‌مهاوردنه‌و به‌ش فره‌یش له‌لى چووگه‌وه‌ ئه‌را به‌رهه‌م خاك و كشتوكاڵ و ئمایه‌تكردن په‌س وپوڵه‌و ماسى و په‌له‌وه‌ر .

له‌یرا ئامانج ئى له‌یه‌كه‌وداینه‌ ئه‌وه‌سه‌ ك كوردستان ناوچه‌یگ  كشتوكاڵى و گه‌شتوگوزاریه‌و بایه‌سه‌ حكوومه‌ت هه‌رێم به‌شدارى خزمه‌تگوزاریه‌یل بكا و له‌هه‌مان وه‌خت وه‌زع ئاسایش ناوچه‌گه‌ وه‌ قانوون و  رینمایى ریك بخریه‌یگ  و ئى گویڕانكاریه‌ فره‌ گرینگ  یاموهمه‌ ، چوینكه‌ بایه‌سه‌ هه‌ر له‌ئیسه‌وه‌ هساو تایبه‌ت ئه‌ڕاى بكریه‌یگ  ئه‌را زنگه‌وكردن كشتوكاڵ دارستان له‌كوردستان ك هه‌وه‌جه‌ وه‌(10 – 20) ساڵ دیریگ  و سه‌رمایه‌ى ده‌سكه‌فتن نه‌فت ئه‌ڕاى دابنریه‌یگ  و شان وه‌شان ئه‌و پرووژه‌یلیشه‌ وه‌زع كوومه‌ڵایه‌تى و ڕووشنهویرى به‌رزه‌و بكریه‌یگ   ، وه‌ل ئه‌وه‌یشا ئه‌را وازكردن هه‌ر كارخانه‌یگیش بایه‌سه‌ ك مه‌یدان ئابوورى هساو بكریه‌یگ  و ئه‌را ماوه‌ى دریژیگ  به‌راورد یا مقارنه‌ى ده‌سكه‌فت و خه‌رجى بكریه‌یگ  تا ئاده‌میزاد وه‌دڵنیاییه‌وه‌ پرووژه‌گه‌ دامه‌زرنیگ  و ده‌ور خوه‌ى بیاشتووگ له‌ئابوورى نیشتمانى و ژیان هه‌زاران له‌ناو شار و ده‌یشت شاره‌یل خوه‌شه‌و بكاو گشت لقه‌یل ئابوورى بووه‌سینه‌ یه‌كه‌وه‌ ئه‌را دامه‌زرانن وڵاتیگ  پڕ ئه‌رزانى و ئاشتى و یه‌كگرتگى .