ملله‌ته‌یل دونیا وه‌كوردیشه‌وه‌ قه‌رزار(هیرۆدۆت)یم

شفق نيوز

كه‌سایه‌تیه‌ له‌لایان ئاشكراس، وه‌تایبه‌ت چین رووشنهویر و نویسه‌رو تاریخنویسه‌یل، ك هه‌میشه‌ هه‌وه‌جه‌ وه‌نویساننه‌یلى دیرن ئه‌را هه‌ر باوه‌تیگ تاریخى و جوگرافى و كوومه‌ڵایه‌تى جویر به‌ڵگه‌و مووركردن پشتڕاسى و دڵنیایى، چوینكه‌ یه‌كیگه‌ له‌ تاریخنویسه‌یل كویه‌ن و خاكه‌یل وه‌رفراوانیگ گه‌ردیه‌ له‌وه‌ر گرده‌وكردن زانیاریه‌یل جووراو جوور، وه‌تایبه‌ت ڕووژهه‌ڵات ناوڕاس، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش ناو ئى گه‌ورا پیاوه‌ له‌ شوونه‌یل فره‌یگ كه‌فیگه‌ وه‌رچه‌ومان و جویر پشت وپه‌نایگه‌ ئه‌را نویسه‌ره‌یل تاریخ و جوگرافیاو مه‌یدانه‌یل تر ژیان.

له‌راسى هیرۆدۆت وه‌ باوگ تاریخ تاریف كریاگه‌و ناسریاگه‌، ك یه‌كیگه‌ له‌ تاریخنوسه‌یل گه‌وراى یۆنانى كویه‌ن و له‌هه‌مان وه‌خت چشته‌یل فره‌یگ له‌ باوه‌تیه‌وه‌ نویسریاگه‌و بیجگه‌ ئه‌وه‌یش مه‌رمان فره‌یگیش كووكن له‌بان هویرو باوه‌ڕه‌یلى. ناوه‌گه‌یشى پیكهاتگه‌ له‌(هیرا) وه‌ ماناى (په‌رسگاى ناسریاگ یۆنانیه‌یل)و (دۆت یا دۆتا)یش ماناى (به‌خشین یا داین) ده‌یگ ، ئنجا هه‌ردوگ وشه‌گه‌ى هیرۆدۆتیش وه‌ یه‌كه‌وه‌ ماناى(دیارى هیرا) ده‌یگ .

باوگى ناوى (لیكسیس)و دایگیشى(ریو)ك له‌بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ خه‌ڵك دویرگه‌ى یا جه‌زیره‌ى كاریه‌، بڕیگ  له‌و زانیارى یا مه‌علووماته‌یله‌ ك هانه‌ وه‌رده‌س ئویشن له‌ساڵ(484 و.ز) هاته‌سه‌ دونیا.

وه‌ل ئه‌وه‌یشا تاریخنویس  و شاره‌زایه‌یلیگ له‌ مه‌یدان تاریخه‌وه‌ ئویشن: ماوه‌ى ناونى 30 ساڵ له‌ژیان ئى تاریخنویسه‌ فره‌ نه‌خت و دقه‌ت بویه‌ له‌وه‌رگرتن و نویسانن هه‌واڵ دونیاو جه‌نگ و كاره‌سات له‌تاریخ ك ئه‌و سه‌رده‌مه‌ وه‌ جموجویل و چالاكى هویركردنه‌وه‌ تویه‌نستگه‌ كاره‌یل فره‌ گه‌ورایگ ئه‌نجام بیه‌یگ ، یه‌یش له‌وه‌ختیگ ك دو هیز گه‌ورا له‌ وڵات ئه‌غریق بوینه‌سه‌ هاوپه‌یمان ئه‌را شكاننه‌وه‌ى فارس و كپه‌وكردن په‌لاماریان ئه‌را بان خاك ئه‌غریق.

ئمڕوو زوورم نویسه‌ره‌یل و ئه‌وانه‌ك گرینگى یا ئه‌همیه‌ت ده‌نه‌ تاریخ له‌ نویسه‌ر كورد و عه‌ره‌ب و عه‌جه‌م، په‌نا به‌نه‌ وه‌ر به‌ڵگه‌یل هیرۆدۆت و كه‌سه‌یل تر جویر(مینۆرسكى) ك له‌باوه‌ت جوگرافیاو ئاشنایى شوونه‌یل و تاریخ ملله‌ته‌یل هه‌وه‌جه‌ وه‌به‌ڵگه‌و نویساننه‌یلى دیریم و یه‌كیگ  جویر(البرت مینیتا شیفلى) ك له‌باوه‌ت هووز و تیره‌یل كورد له‌ كوردستان چشته‌یل فره‌یگ نویساگه‌و نه‌ف له‌لى وه‌رگریم، یا كه‌سیگ جویر(زه‌مباوه‌ر) نویسه‌ر كتاو (موعجه‌م الانساب) ك باس له‌ فه‌رمانڕه‌واو میرنشینیه‌یل كردگه‌. هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش ئویشیم نه‌ك هه‌ر ئیمه‌ى كورد، به‌ڵكوو گشت دونیا قه‌رزار تاریخنویس گه‌ورا (هیرۆدۆت) هویر فراوانیم، ك وه‌ گه‌ردین و شه‌كه‌تى خوه‌ى قه‌رزارمان كردگه‌و سه‌ختایه‌یل فره‌یگ ئه‌ڕامان هامارا كردگه‌ وه‌بى وه‌رانوه‌ر.

له‌ كتاو(تاریخ هیرۆدۆت)ك عه‌بدولئیلاه مه‌لاح له‌ زوان ئنگلیزیه‌وه‌ ئه‌ڵگه‌ردانه‌سه‌ى ئه‌را بان زوان عه‌ره‌بى، ستایش و ریز و حورمه‌ت فره‌یگ  له‌هیرۆدۆت باوگ تاریخ نریاگه‌و خه‌ڵك ئه‌سینا جویر حورمه‌تیگ  ئه‌را كاره‌یل ئه‌ده‌بى و تاریخى دیارى خاسیگ وه‌پى به‌خشانه‌و دویاڕووژه‌یل ژیانى له‌ورا برده‌سه‌ سه‌ر.

ئى تاریخنویس و ئه‌ده‌بناسه‌ زانیارى جوگرافى و تاریخى و دینى و بگر داستانه‌یل راسه‌قینه‌یگیش له‌ نویساننه‌یلى ده‌ركه‌فتگه‌ له‌و كتاوه‌ ك ناوى ناگه‌(Lotopins Attoaeieva)و ماناى (چه‌سپانن هه‌واڵ)ده‌یگ ، ك مه‌به‌سى هه‌واڵ وڵاته‌یل گووشه‌ى زه‌ویه‌، یه‌یش ئه‌و كتاوجه‌هانیه‌سه‌ ك داستان و هه‌واڵ گشت نه‌ته‌وه‌یل له‌ سه‌رده‌مه‌یل كویه‌ن له‌تى توومار كریاگه‌ وه‌ به‌ڵگه‌و نیشانه‌وه‌.

تاریخ له‌ دید هیرۆدۆته‌وه‌ خوه‌ندنه‌وه‌یگ  كوومه‌ڵایه‌تیه‌و ئامانج له‌ هه‌وڵ وته‌قلاى ئى كه‌سایه‌تى پایه‌دار و ناوداره‌ ئه‌وه‌ بویه‌ كاره‌یل ئاده‌میزاد بخه‌یگه‌ وه‌رچه‌و هه‌ر له‌ڕویداگ تاریخى و  ئه‌ده‌بى و جوگرافیا تا ره‌سیگه‌ داستان و شوونه‌واره‌یل ك له‌كتاویگ  وه‌ناو چه‌سپانن هه‌واڵ جویر ئشاره‌ت وه‌پى كردیم له‌(9) وه‌رگ جه‌میه‌و گردگه‌و كرده‌سى دیارى ئه‌را گشت ئاده‌میزادیگ له‌ نه‌وه‌یل دویاى خوه‌ى.

هیرۆدۆت جامه‌ك راسه‌قینه‌یگه‌ له‌ نیشانداین راسى و خوه‌ندنه‌وه‌یگ  پڕ به‌ڵگه‌و زانستیه‌، وه‌ل ئه‌وه‌یشا شه‌رچه‌وه‌یگ ده‌وڵه‌مه‌ن و باوه‌ڕ وه‌پیكریاگه‌ له‌ نیشانداین هه‌ڵكه‌قت یا واقع ڕویداگه‌یل. تویه‌نیم بویشیم ئامیژه‌ن تازه‌و بى كوتایگه‌.

 

 

جه‌ماڵ ئه‌ركه‌وازى