وه‌ردا:مه‌سیحیه‌كانى عێراق وا خه‌ریكه‌ قه‌ڵاچۆده‌كرێن

شفق نيوز

وا خه‌ریكه‌ قه‌ڵاچۆده‌كرێن.

وه‌ردا له‌ میانه‌ى كۆڕێكى ڕیكخراوى ماڵى كورد ته‌ئكیدى له‌ سه‌ر ئه‌وه‌كرده‌وه‌ كه‌ له‌ كۆتایى چله‌كانى سه‌ده‌ى پێشوو و سه‌ره‌تاى په‌نجاكان جووله‌كه‌كانى عیراق كۆچى به‌كۆمه‌ڵیان پێكرا له‌ عیراق و ئه‌وه‌ش كاردانه‌وه‌یه‌كى خراپى كۆمه‌ڵایه‌تى و سیاسیى هێنایه‌ سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ى عیراقى و پێكهاته‌ى جووله‌كه‌ى عیراق به‌و شێوه‌یه‌ قه‌ڵاچۆكرا، و له‌م ساڵانه‌ى دوایشدا مه‌سیحیه‌كانى عیراق كه‌ تووشى ده‌یان كرده‌وه‌ى تیرۆریستى و توندوتیژى هاتوون، ملكه‌چى ئه‌وه‌ ده‌كرێن وڵات به‌جێ بێڵن وهه‌مان ئه‌زموونى جووله‌كه‌ دوباره‌ ببێته‌وه‌ و عێراق به‌ داخێكى زۆره‌وه‌ پێكهاته‌یه‌كى نوێى له‌ده‌ست ده‌دات.

له‌و كۆڕه‌ كه‌ ئه‌مڕۆ شه‌ممه‌ 22 كانوونى یه‌كه‌م له‌ژێر ناونیشانى (واقیعى كه‌مایه‌تیه‌كان له‌ عێراق، مه‌سیحیه‌كان وه‌كو نموونه‌)، له‌ باره‌گاى ده‌زگاى رۆشنبیرى و ڕاگه‌یاندنى كوردى فه‌یلى (شه‌فه‌ق) به‌ڕێوه‌چوو ، به‌ ئاماده‌بوونى عه‌لى حسێن فه‌یلى ئه‌ندام په‌رله‌مانى كوردستان و سه‌رۆكى ده‌زگاى شه‌فه‌ق و ژماره‌یه‌ك له‌ كه‌سایه‌تیه‌ سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانى ده‌ڤه‌رى به‌غدا و نوێنه‌رى ڕێكخراوه‌كانى كۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نى و پارت و لایه‌نه‌ سیاسیه‌ كاراكان و كه‌ناڵه‌كانى ڕاگه‌یاندن و جه‌ماوه‌رێكى به‌رچاو، له‌ سه‌ره‌تا كۆڕگێڕ ولیام وه‌ردا كورته‌باسێك بۆ پێناسه‌كردنى چه‌مكى كه‌مایه‌تى پێشكه‌شكرد، پاشان كێشه‌ى مه‌سیحیه‌كانى هه‌موو ده‌ڤه‌ره‌كه‌ و به‌تایبه‌تى مه‌سیحیه‌كانى عێراقى خسته‌ڕوو، كه‌ ڕژێمه‌ یه‌ك به‌دواى یه‌كه‌كانى عێراق و ته‌نانه‌ت سسته‌مى حوكمى ئه‌مڕۆمانیش به‌هه‌ستیارییه‌كى زۆره‌وه‌ مامه‌ڵه‌ى له‌ گه‌ڵدا ده‌كه‌ن. هۆكاره‌كه‌شى بۆ ئه‌وه‌ گه‌ڕانده‌وه‌ كه‌ ئه‌م ڕژێمانه‌ له‌ فره‌یى ده‌ترسن كه‌ ده‌بێته‌ بنه‌مایه‌ك بۆ جوداخوازى به‌تایبه‌تى (به‌پێى بۆچوونى ڕژێمه‌ تۆتالیتاریه‌كان).

ئاماژه‌شى به‌وه‌دا كه‌ یه‌كه‌م كێشه‌ى نه‌ته‌وه‌یى سیاسى كه‌ له‌ عێراقدا ڕوویدابێت كێشه‌ى ئاشووریه‌كان بوو له‌ سه‌رده‌مى پاشایه‌تى كه‌ داواى مافه‌ ڕه‌واكانى خۆیان ده‌كرد، به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌كى دڕندانه‌ مامه‌ڵه‌یان له‌ گه‌ڵداكرا، كه‌ 4 هه‌زار كه‌س بوونه‌ قوربانیى و به‌ (كوشتارگه‌ى1933) ناوزه‌د كرا له‌ سه‌رده‌مى ڕه‌شید عالى گه‌یلانى.

وه‌ردا ئاماژه‌ى به‌و هێرش و ئۆپه‌راسیۆنه‌ تیرۆریستیانه‌ دا كه‌ له‌م ماوه‌یه‌ ڕووبه‌ڕووى مه‌سیحیه‌كانى عێراق ده‌بێته‌وه‌ و وتى: مه‌سیحیه‌كان له‌ مه‌ترسى قه‌ڵاچۆكردندا ده‌ژین، چونكه‌ له‌ باشوورى عێراق هیچیان نه‌ماوه‌ و له‌ به‌غدا و هه‌ندێك له‌شاره‌كانى دیكه‌ى عێراق تووشى ئه‌و جۆره‌ هێرشه‌ تیرۆریستیانه‌ ده‌بن.

وه‌ردا هۆكاره‌كه‌شى بۆ ئه‌و ناوزڕاندن و چه‌واشه‌كاریه‌ گه‌ڕانده‌وه‌ كه‌ مه‌سیحیه‌كان له‌ لایه‌ن هه‌ندێك ناوه‌ندى سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تى ئاڕاسته‌یان ده‌كرێت، ئه‌وه‌ش سه‌ره‌ڕاى له‌په‌راوێزخستنى سیاسى و حكوومى كه‌ ته‌نانه‌ت له‌ سیسته‌مى (كۆتا)ش هه‌ندێك لایه‌نى باڵاده‌ست هه‌وڵى ئه‌وه‌یان داوه‌ بۆ كه‌سانێك بیقۆزنه‌وه‌ كه‌ لایه‌نگرى خۆیانن.

له‌ ته‌وه‌رێكى دیكه‌ى كۆڕه‌كه‌یدا وه‌ردا ئاماژه‌ى به‌وه‌دا كه‌ جیهان ئه‌مڕۆ له‌ چه‌رخى جیهانگیریدا ده‌ژێت كه‌ هه‌وڵ بۆ یه‌كگرتنه‌وه‌ى ئابووریه‌كان ده‌درێت له‌ ئابووریه‌كى ئیحتیكاریى مه‌زن و لێره‌ش له‌سه‌ر پێناسه‌ لاوه‌كیه‌كان و خستنه‌ڕوویان ته‌ركیز ده‌كرێت، لێره‌دا چۆن ده‌توانین تایبه‌تمه‌ندیه‌كانى خۆمان بپارێزین و وڵاتمان بونیاد بنێین له‌ سایه‌ى ناسنامه‌یه‌كى نیشتمانى یه‌كگرتووه‌وه‌؟ و كام سسته‌م بۆ ئێمه‌ زیاتر ده‌گونجێت: ئایا سسته‌مى تۆتالیتاریه‌ كه‌ هه‌موو پێناسه‌كان ده‌توێنێته‌ ناو تاكه‌ ناسنامه‌یه‌كى نیشتمانى یه‌كڕه‌نگ و یه‌ك بۆ، یان سسته‌مێكى جیهانگیرى (عه‌لمانى) دیموكراتى؟

پاشان كۆڕگێڕ هاته‌ سه‌ر پێناسه‌كردنى چه‌مكى كه‌مینه‌ له‌ بۆچوونه‌ جیاجیاكانى دا و ئاماژه‌ى به‌ چه‌ند پێناسه‌یه‌كى كرد.

سه‌باره‌ت چه‌مكى كه‌مایه‌تى له‌ هزرى سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تى عیراقیدا كۆرگێر وتى: زۆربه‌ى ده‌سه‌ڵاتدارانى یه‌كبه‌دواى یه‌كى عێراق دانیان به‌ فره‌جۆرى نه‌ناوه‌، هه‌میشه‌ چه‌مكى نیشتمانپه‌روه‌رى عێراقییان خستۆته‌ ڕوو  و به‌م شێوه‌یه‌ش كۆتاییان به‌ مافى كه‌مایه‌تیه‌كان هێناوه‌، و هه‌میشه‌ هیچ ئیراده‌ت و خواستێك نه‌بووه‌ بۆ به‌ ئامێزگرتنى كه‌مایه‌تیه‌كان و ئه‌مه‌ش تۆى دووبه‌ره‌كیى له‌ناو كۆمه‌ڵگا چاندووه‌. و ڕژیمه‌كانیش ته‌نیا به‌ هێزى سه‌ربازى مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ داواكاریه‌ ڕه‌واكانى كه‌مایه‌تیه‌كان كردووه‌، و چه‌مكى هاوبه‌شى بوونى نه‌بووه‌، و هه‌میشه‌ كه‌مایه‌تیه‌كانیان به‌ لایه‌نگرى و به‌كرێگیراوى بۆ بێگانه‌ تۆمه‌تباركردووه‌.

له‌ دواته‌وه‌رى كۆڕه‌كه‌دا وه‌ردا باسى عیراقى پاش 2003 ى كرد كه‌ گۆڕانكاریه‌كى گه‌وره‌ى به‌خۆوه‌ بینیوه‌، به‌ڵام له‌ئاستى خوازراو نه‌بووه‌، چونكه‌ كه‌مایه‌تیه‌كان به‌گشتى و مه‌سیحیه‌كان به‌تایبه‌تى هێشتا هه‌ست به‌ پشتگوێخستن وله‌په‌راوێزخستن ده‌كه‌ن و هه‌ندێك لایه‌نیش هه‌یه‌ راى گشتى له‌ دێوه‌زمه‌ى مه‌سیحى ده‌ترسێنن كه‌ به‌ ئه‌وه‌ تۆمه‌تبارى ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌ڵقه‌له‌گوێى ئیستعمار و ئمپریالیه‌تى ئه‌مریكایه‌ و ئه‌وه‌یان له‌بیر بردۆته‌وه‌ كه‌ كاتێ مه‌سیحیه‌كان له‌ عیراق ژیاون هێشتا كۆنتینێنتى ئه‌مریكا نه‌دۆزرابووه‌وه‌.

كۆڕگێڕ وتى: له‌ كۆتایى ئه‌م كۆڕه‌دا ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و ئاكامه‌ كه‌ یه‌كگرتن و له‌ناویه‌ك تواندنه‌وه‌ى هیچ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كى فره‌نه‌ته‌وه‌ و فره‌ ئاین له‌ ڕژێمێكى سه‌ركوتكه‌ر هه‌رگیز به‌زۆر نابێت(له‌ پێناسه‌یه‌كى عیراقى عه‌ره‌بى).

كۆرگێر چه‌ند ڕاسپارده‌یه‌كى خسته‌روو وتى: ته‌نیا ده‌قى ده‌ستوورى مافه‌كان مسۆگه‌ر ناكات به‌ڵكو ده‌بى ده‌قه‌كان پراكتیزه‌ بكرین و كار به‌ده‌ستان باوه‌ڕیان به‌ده‌قه‌كان بێت و ڕێز له‌ تایبه‌تمه‌ندى كه‌مایه‌تیه‌كان بگرن (به‌ پێى بنه‌ماى هاووڵاتیبوون بۆ هه‌موانه‌) سه‌ره‌راى پابه‌ند بوون به‌ په‌یماننامه‌ ناوده‌وڵه‌تیه‌كان و پڕاكتیزه‌كردنى ئه‌و سسته‌مى فیدرالیه‌ كه‌ له‌ ده‌ستوور هاتووه‌، به‌ بیناكردنى سووپایه‌ك كه‌ له‌ رۆڵه‌كانى هه‌موو پێكهاته‌كانى نیشتمان پیكهاتبێت؛ و دامه‌زراندنى سیسته‌مێكى په‌روه‌رده‌و خویندنى یه‌كگرتوو (هه‌ر لایه‌نیك زمانى خۆى بخوێنێت) و ده‌بێت دامه‌زراندنى هه‌ر هه‌رێمیك له‌سه‌ر بنه‌ماى نه‌ته‌وه‌یى و ئایینى نه‌بێت، هه‌روه‌ها دوباره‌ پێداچوونه‌وه‌ بۆ پرۆگرامه‌كانى په‌روه‌رده‌ و خوێندن بكرێ.

ڕاپۆرت: ماجد سوره‌مێری
فۆتۆ: شه‌فه‌ق