شار كۆیه‌

شفق نيوز

 

كۆیه‌ له‌ڕوى ئداریه‌و سه‌ر وه‌ پارێزگاى هه‌ولێره‌، له‌ڕوى جوگرافیه‌و كه‌فێده‌ دویرى 75كم باشوور خوه‌رهه‌ڵات شار هه‌ولێر و دویرى 75 كم له‌شار كه‌ركووك و مه‌رز شاره‌وانیه‌گه‌ى كه‌فتگه‌سه‌ ناونى هه‌رسێ پارێزگاى سلێمانى و هه‌ولێر و كه‌ركووك.

 

ئى شاره‌ كه‌فتگه‌سه‌ ناونى هه‌ردوگ كویه‌ى به‌رز "باواجێ" و "هه‌یبه‌ت سوڵتان" و باشوور شاره‌گه‌یش پیكهاتگه‌ له‌ ده‌یشتیگ وه‌رفراوان و پان، زه‌ویه‌گه‌یشى پڕ پیت و به‌ره‌كه‌ته‌، سه‌نته‌ر شاره‌گه‌یش كه‌فێده‌ ناوچه‌یگ نیمچه‌ جه‌وه‌ڵى و ئاو چه‌ماویگیش وه‌لاى خوه‌رهه‌ڵات شاره‌گه‌ گوزه‌ر ئه‌كاو چه‌ن جوویگیش له‌و كانیه‌یله‌ رشیه‌یده‌ ناو ئه‌و چه‌مه‌ ك وه‌ كنار شار كۆیسنجقه‌و گوزه‌ر ئه‌كاو گه‌وراوه‌ بوود.

 

زوورم سه‌رچه‌وه‌یل مێژوویى ئاماژه‌ وه‌ ئه‌وه‌ كه‌ن ك شار كۆیه‌ هه‌ر له‌ سه‌رده‌م زویه‌و ناوچه‌یگ پڕ جموجویل و ئاوه‌دان بویه‌، ك وه‌بى داوڕیان ئاده‌میزاد له‌تى نیشته‌جى بویه‌، ئه‌را نموونه‌: ئاوایى پیبازۆك یه‌كیگه‌ له‌ ئاوایه‌یل كویه‌ن ناوچه‌ى كۆیه‌ ك 3000ساڵ فیشتره‌ ئى ئاوایه‌ وه‌ ئاوه‌دانى مه‌ندگه‌سه‌و. ئمجا وه‌ گووره‌ى بڕێگ له‌ سه‌رچه‌وه‌یل تر، مێژوو دروسكردن ئى ئاوایه‌ چووده‌و ئه‌را 10هه‌زار ساڵ وه‌رجه‌ زایین و بێجگه‌ ئه‌وه‌یش تویژینه‌وه‌یل تازه‌یش ئه‌و راسیه‌ ئسبات كه‌ن ك نه‌خش و ناو كۆیسنجه‌ق له‌ ده‌قه‌یل كویه‌ن هاتگه‌، ك یه‌یش ماناى ئه‌وه‌سه‌ كۆیه‌ مێژوو كویه‌نیگ دیرێد و هه‌ر له‌ كویه‌نه‌و ناوچه‌یگ گرنگ شارسانیه‌ت بویه‌.

 

رویوه‌ر ئى قه‌زا 2050كم4 و به‌رزایه‌گه‌ى 1260مه‌تره‌ له‌ئاست ده‌ریا، باس له‌وه‌ كه‌ن و ئویشن ك مێژوو دروسبوین شار كۆیه‌ چووده‌و ئه‌را ئاوایى"ئاسك كۆیه‌" ك وه‌پى وتریاگه‌ ئه‌سكى كۆ (وه‌ ماناى كویه‌نه‌ ئاواى)، وه‌لى دویاخر مه‌ردمه‌گه‌ روى له‌ حه‌مامۆك كردنه‌ ك خاوه‌ن سه‌رچه‌وه‌ى ئاوى فره‌یگه‌و دى وه‌و ناوچه‌یشه‌ وتریاگه‌ كاوله‌ كۆ. دویاى ئه‌وه‌یش له‌ شوون ئیسه‌ى كۆیه‌ جێگیر بوینه‌و ده‌وڵه‌ت عوسمانى له‌دویاى نه‌مه‌ندن میرنشینى بابان و سۆران ئداره‌یگ فه‌رمى له‌تى دامه‌زرانگه‌و ناوى ناگه‌ "كۆى سنجاق" ، ئمجا سنجاقیش یه‌كه‌یگ ئدارى بوى له‌ ده‌وڵه‌ت عوسمانى.

 

كۆیسنجه‌ق فیشتر له‌ 80 شوونه‌وار دیرید، له‌وانه‌یش: كلێسه‌، خرابه‌، قه‌ڵاى شیله‌، ئه‌سكى كۆیه‌، گوبته‌په‌، سكتاى قه‌یسه‌رى، باواجى، سماقۆڵى میر سه‌ید، چنارۆك، حه‌مامۆك...هتد.

 

هونه‌رمه‌نده‌یل شار كۆیه‌ فره‌ن، له‌وانه‌یش: مام سێوه‌، تایه‌ر ته‌وفیق، روسه‌م ئاغا، حه‌نیل، مه‌تى، مسته‌فا عومه‌ر كه‌مه‌ندى، ده‌وریش حه‌مید، مام ته‌هاى خه‌لیلى، مه‌لا ئه‌سعه‌د...هتد.

 

له‌ شاعره‌یل ئه‌و شاریشه‌ ئه‌یانه‌ن: حاجى قادر كۆیى"1817-1897"، مه‌لاى گه‌وره‌"1876-1943" ، دڵدار"1918-1948، قوباد جه‌لیزاده‌، دڵزار، عه‌ونى، دلێر، ئه‌خته‌ر، عاسى، وردى، سامى عه‌وداڵ، تایه‌ر حه‌ویزى، مه‌نفى ، نیهانى، لامیع، كه‌ماڵ غه‌مبار...هتد.

 

له‌ساڵ 1988 له‌ژیر كاردانه‌وه‌یگ دژ  جمشت پێشمه‌رگه‌ له‌و ناوچه‌، ئه‌وه‌ بوى حكوومه‌ت عراق كۆیه‌ له‌ قه‌زا بویچگه‌و كرد ئه‌را ناحیه‌، وه‌لى له‌شوون ساڵ 1991 جاریگ تر حكوومه‌ت هه‌رێم كوردستان كۆیه‌ كرده‌ قه‌زا.

 

سه‌رچه‌وه‌: ویكیپیدیا

ج . أ