كورد و هه‌ل تاریخى

شفق نيوز

بڕه‌سیگه‌ ئاست نه‌ته‌وه‌یل تر له‌ڕوى سه‌روه‌خوه‌یى و ده‌وڵه‌تدارى، دیاره‌ یه‌یش هووكار فره‌یگ له‌پشتى بویه‌و دابه‌شكردن كوردستان كاریگه‌رى فره‌ خراویگ داشت له‌بان نه‌ته‌وه‌ى كورد وه‌گشتى.

ژیان كورد هه‌میشه‌ په‌یوه‌س بویه‌ وه‌جه‌نگ و شووڕشه‌یل یه‌ك له‌شوون یه‌ك له‌وه‌ر خاتر ئازادى و دیموكراسى، ك یه‌یش ماڵویرانى و ئاواره‌یى فره‌یگ له‌لى كه‌فته‌سه‌وه‌و ته‌نانه‌ت كاریگه‌رى فره‌یگ ناسه‌بان كلتوور و زووان و فه‌رهه‌نگه‌یلى. هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش مه‌ردمان بیگانه‌ وتنه‌: كورده‌یل له‌ڕوى كلتووریه‌وه‌ به‌شبه‌شن و تواناى هاوكارى نه‌یرن وه‌ل یه‌كا، وه‌لى تاڕاده‌یگ ئیسه‌ ئه‌و دید و نووڕستنه‌ ئه‌را كورد له‌ى باوه‌ته‌و ئاڵشتكارى خاسیگ هاته‌سه‌ بانى.

ئیمه‌ى كورد هه‌وه‌جه‌ وه‌ ئه‌وه‌ دیریم هه‌میشه‌ ته‌ماشاى تاریخ خوه‌مان بكه‌یم و خوه‌ندنه‌وه‌یگ زانستیانه‌ ئه‌ڕاى بكه‌یم له‌گشت مه‌یدانیگه‌وه‌، چوینكه‌ كورد هه‌ر له‌ زویه‌وه‌ خاوه‌ن جموجویل و شووڕش بویه‌ له‌وه‌ر خاتر ئه‌وه‌ك جویر نه‌ته‌وه‌یگ ئازادو خاوه‌ن خاك و نیشتمان له‌وڵات خوه‌ى وه‌ئازادى بژیه‌یگ دویر له‌سته‌م و ژیرده‌سه‌یى. وه‌لى جى داخه‌ ئه‌و باوه‌ڕ نه‌ته‌وه‌یى و نیشتمانیه‌ هیمان له‌لاى مه‌ردمانیگ كزه‌وجیگیر نه‌ویه‌و نیه‌توان لایگ له‌ مه‌ینه‌تیه‌یل ئى ملله‌ت سته‌مدیده‌ بكه‌نه‌وه‌.

له‌سه‌رده‌مه‌یلیگ ك تاریخ باس ئه‌كاو ئویشیگ: كورده‌یل هه‌میشه‌ خوه‌یان دانه‌سه‌ پاڵ ئمپراتۆریه‌ت و هیزه‌یل تر بیگانه‌و داگیركه‌ر، ئه‌ویش وه‌بوونه‌ى ئه‌وه‌ك ده‌ره‌قه‌ت هیزه‌یلیان ناتنه‌و ده‌وڵه‌ته‌یل گه‌وراهیز پشتگیرى له‌هیزه‌یل كورد نه‌كردنه‌، جویر جه‌نگ چاڵدیران ساڵ 1514 ك كورده‌یل بوینه‌ به‌شیگ له‌ئمپراتۆریه‌ت عوسمانى، بیگومان یه‌یش وه‌سه‌ره‌تاى دابه‌شكردن كوردستان دریه‌یگه‌ قه‌ڵه‌م، ك هه‌رچه‌نى له‌و سه‌رده‌مه‌ دگان وه‌ بڕیگ میرنشینیه‌یل كوردا نریا، وه‌لى ئه‌نجامه‌گه‌ى ئاشكرا بوى، چوینكه‌ گرنگترین چشت ئه‌را كورد شوناسنامه‌ى نه‌ته‌وه‌یى بوى، وه‌لى بیبه‌ش كریاو دى له‌وه‌وه‌ ده‌سكریا ئاڵشتكارى و شیوانن ماڵ كورد.

وه‌ختیگیش ك ئمپراتۆریه‌ت عوسمانى شكه‌ست وه‌ خوه‌یه‌وه‌ دى، ملله‌ته‌یل تر تواناى ئه‌وه‌ داشتن بڕه‌سنه‌ خوه‌یاناو سه‌روه‌خوه‌یى خوه‌یان ئاشكرا بكه‌ن ته‌نیا كورد نه‌وگ به‌ توانا بوى، تا ئه‌وه‌ بوى ره‌سیه‌ رییكه‌فتن سیڤه‌ر له‌سه‌ره‌تاى ساڵه‌یل 20 سه‌ده‌ى وه‌رین، وه‌لى جى داخه‌ له‌وه‌یش هویچ خه‌یریگ نه‌ینه‌ چه‌و، چوینكه‌ په‌یماننامه‌ى لۆزان دویاى سێ ساڵ گورزیگ بوى و دریا له‌ هه‌نگڵ سیڤه‌ر.

له‌یرا له‌ ریككه‌فتننامه‌ى سیڤه‌ر كورد نه‌تویه‌نست له‌و هه‌ل تاریخیه‌ نه‌ف وه‌ربگیریگ ، ئه‌و سیاسه‌ت بته‌وه‌ نه‌یاشتن مامڵه‌ى دبلۆماسیانه‌ى خاسیگ بارنه‌ كار، دى وه‌یه‌كجارى خاك كورد دابه‌ش و داگیر كریا.

ئیمه‌ ئه‌گه‌ر ته‌ماشاى رووژگار كورد بكه‌یم، فره‌جار هه‌ل تاریخى داشتنه‌ ئه‌را ئه‌وه‌ك ده‌وڵه‌ت و سه‌روه‌خوه‌یى ئاشكرا بكه‌ن، وه‌لى دیاره‌ بیجگه‌ ناكووكى و نه‌گونجیان له‌ناونى هیزه‌یل كوردو نه‌فوه‌رگرتن بیگانه‌ له‌و ناكووكیه‌یله‌، ریكخستن و یه‌كده‌نگییگ له‌یوا له‌وجوود نه‌وى له‌ناونى كورده‌یل ئه‌را ئه‌و هه‌ل تاریخیه‌و ته‌نیا زه‌ره‌د نه‌وگ له‌و چه‌وه‌ڕیكردنه‌له‌ڕوى سیاسى و جوگرافى.

تویه‌نیم بویشیم وه‌ دریژایى سه‌ده‌یگ كورده‌یل نه‌تویه‌نستنه‌ وه‌ دڵ و گیان هاوكارى یه‌كترى بكه‌ن ئه‌را ئه‌را به‌رژه‌وه‌ندى و چاره‌نویس سیاسیان و هه‌ل فره‌یگ ئه‌ڕایان هه‌ڵكه‌فت، وه‌لى دویاخر هه‌ر چه‌وسیان و ژیرده‌سه‌یى بویه‌سه‌ به‌شیان. له‌ سه‌رده‌م تازه‌یش وه‌تایبه‌ت له‌سه‌ره‌تاى راپه‌ڕینه‌ گه‌وراگه‌ى وه‌هار ساڵ 1991 هه‌لیگ تر تاریخى هه‌ڵكه‌فت ئه‌را كورد له‌باشوور كوردستان، ئه‌وه‌یش هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌ك كورد لایه‌ن سووزداى نیشاندا ئه‌را لایه‌نه‌یل تر ئۆپۆزسیۆن و تواس به‌شدار بووگ له‌هاوكارى و ده‌سمیه‌تداین چینه‌یل و ملله‌ته‌یل تر كومه‌ڵگاى عراقى، وه‌لى ئه‌نجامه‌گه‌ى ئه‌وه‌ بوى ئه‌و سووزداریه‌ ئه‌نجامیگ  دڵخوه‌شكه‌ر له‌لى نه‌كه‌فته‌وه‌و ته‌نانه‌ت فیدراڵیه‌تیش ئه‌را كورد بویه‌ مایه‌ى كیشمه‌كیش و ناكووكى لایه‌نه‌یل تر عراقى و كورد له‌ هه‌ڵ سه‌روه‌خوه‌یى فره‌ دویره‌و كه‌فت، یه‌یش له‌وه‌ختیگ  ك كورد تویه‌نستیاگ گام زیاتر بنه‌یگ وه‌ره‌و هه‌قه‌یل ره‌واى. دى ئه‌وه‌ بوى جه‌نگ براكوشى و دویاخستن پرووسه‌ى سیاسى كورد ئه‌و مووڵه‌ت له‌ده‌سداو كورد له‌ناوخوه‌ى چه‌كیان له‌یه‌كترى و دوشمنیش نه‌ف له‌و چه‌كیانه‌ وه‌رگرت.

دویاى رمیان رژیم دكتاتۆر به‌عسیش، غه‌ڵه‌ت گه‌وراى كورد ئه‌وه‌ بوى ك ته‌نیا په‌به‌ند بوین وه‌و سێ پاریزگاى كوردستانه‌(دهۆك، هه‌ولێر، سلێمانى)و له‌و هه‌ل تاریخیه‌ ك هانه‌ نوا ئه‌ڕایان نه‌ف وه‌رنه‌گرتن و نه‌تویه‌نستن كه‌ركووكیش وه‌ ته‌واوى كۆنترۆڵ بكه‌ن و بخه‌نه‌ى ژیرده‌س ئداره‌ى حكوومه‌ت هه‌رێم كوردستان.

وه‌هه‌رحاڵ هه‌ل تاریخى فره‌یگ له‌ده‌سدایم و ئاڵشتكارى بنه‌ڕه‌تییگ له‌ڕوى جوگرافیه‌وه‌ ئه‌نجام نه‌دریا، چوینكه‌ له‌ساڵه‌یل هه‌فتاى وه‌رینیش هه‌مان ئه‌و پاریزگایه‌یل كوردیه‌ كه‌فته‌ وه‌ر ئۆتۆنۆمى ك هه‌رچه‌نى له‌شوون ماوه‌یگ كاره‌ سه‌رنه‌گرت، ئیسه‌یش هه‌ر هه‌مان ئه‌و شوونه‌یله‌سه‌ ك كورد حوكمڕانى له‌تیان ئه‌كا، چوینكه‌ ئه‌و خه‌باته‌ ك كورد كردیاگه‌ى وه‌ دریژایى ساڵه‌یل فره‌یگ وه‌رده‌وام نه‌وى و زوى وچان وه‌خوه‌ى دا، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش مه‌سه‌له‌ى سه‌روه‌خوه‌یى و ده‌وڵه‌تیش فره‌ له‌خوه‌ى دویره‌و خست.

ئه‌گه‌ریش بایمنه‌ بان مه‌سه‌له‌ى مادده‌ى 140 ده‌ستوور و ناوچه‌یل داوڕیاگ، له‌ى لایه‌نیشه‌وه‌ راسه‌ كورد هه‌وڵ فره‌یگ داگه‌ ئه‌را هاوردنه‌وه‌ى ئه‌و ناوچه‌یله‌، وه‌لى وه‌ل ئه‌وه‌یشا كه‌م و كوڕى فره‌یگیش كریه‌یگه‌ دى له‌ سیاسه‌ت كورد، چوینكه‌ هیمان لایه‌ن وه‌رانوه‌ر نه‌ف وه‌رگرتگه‌و ئیمه‌ى كوردیش هه‌ر چه‌وه‌ڕى چاره‌نویسیگیم و له‌هه‌مان وه‌خت له‌ناوبردن وه‌ختیش له‌به‌رژه‌وه‌ندى كورد نیه‌، وه‌تایبه‌ت ئه‌گه‌ر حكوومه‌ت عراق وه‌ ته‌واوى بوسیه‌یگه‌ بان پاى خوه‌ى و كۆنترۆڵ وه‌زع ئه‌منى و سیاسى ناوچه‌گه‌ بكا شایه‌ت وه‌ زه‌ره‌د كورد بووگ و ئه‌مریكایش له‌ دویره‌وه‌ ته‌ماشا بكا.

كورد له‌ى وه‌خته‌یله‌ بایه‌سه‌ یه‌كده‌نگ و یه‌ك ڕه‌نگ بوون و په‌ند وعبره‌ت له‌ گوزه‌یشته‌ وه‌ربگرن و هویچ وه‌ختیگ هه‌ل تاریخى له‌ده‌س خوه‌یان نه‌یه‌ن، بایه‌سه‌ گشت جیاوازییگ بخه‌نه‌ كنار و هویر له‌به‌رژه‌وه‌ندى ملله‌ت بكه‌ن و مقه‌یه‌ت ئه‌و ده‌سكه‌فته‌یله‌ بوون ك هاوریانه‌و هه‌وڵ ئه‌را ده‌سكه‌فت زیاتر بیه‌ن، چوینكه‌ له‌سایه‌ى خوداوه‌ سه‌ركردایه‌تى كورد فره‌ گه‌وراتره‌ له‌وه‌ك ناته‌بایى و نه‌گونجیان هه‌ڵوژنن. وه‌تایبه‌ت سه‌رۆك مه‌سعود بارزانى وه‌ هه‌وڵ و ته‌قه‌لاى پڕ له‌دبلۆماسیه‌تى ئومید گه‌ورایگه‌ ئه‌را ملله‌ت كوردو باوه‌ڕ ئه‌وه‌ وه‌پى دیریم گشت كیشه‌یگ چاره‌سه‌ر بكاو كورد له‌قه‌یران قورتار بكا، وه‌لى وه‌ مه‌رجیگ بتویه‌نیم وه‌ حزب و لایه‌ن و چین رووشنهویر و كارگه‌ر و كه‌سه‌یل خه‌مخوه‌ر نیشتمان پشتگیرى له‌هویرو ئه‌ڕاى چوینه‌یلى بكه‌یم و دى با هه‌ل تاریخى له‌ده‌س خوه‌مان نه‌یه‌یم.