ملله‌ته‌یل و هه‌قه‌یلیان له‌ بڕیار چاره‌نویس

شفق نيوز

به‌رژه‌وه‌ندى گشت ئاده‌میزاد له‌بان بنه‌ماى خوه‌شه‌ویسى و ئاشتى و له‌هه‌مان وه‌خت دگان وه‌ هه‌قه‌یل ئاده‌میزادا بنه‌یگ . وه‌ل ئه‌وه‌یشا په‌یمان ناوده‌وڵه‌تى ك له‌لایه‌ن كوومه‌ڵگاى گشتى ملله‌ته‌یل یه‌كگرتگه‌وه‌ ده‌رچى له‌ساڵ 1966 جه‌ت له‌بانى كردو بیجگه‌ ئه‌وه‌یش جه‌خت له‌بان هه‌ق ملله‌ته‌یل كرد له‌ خود خوه‌یان بڕیار چاره‌نویس خوه‌یان بیه‌ن. ئمجا هه‌ر له‌بان ئى بنه‌مایشه‌ گشت ده‌وڵه‌ته‌یل قه‌وڵ ئه‌وه‌ دان ك ریز و حورمه‌ت بنه‌ن له‌ هه‌قه‌یل ئاده‌میزاد و ئه‌رك ئه‌و هه‌قه‌یله‌ بگرنه‌ مل ك تایبه‌ته‌ وه‌ هاووڵاتیه‌یل و تاكه‌یل كوومه‌ڵگایه‌یلیان.

هه‌ق دیاریكردن چاره‌نویس ئه‌را ملله‌ت و نه‌ته‌وه‌یل، مه‌سه‌له‌یگ  سیاسى تازه‌سه‌، ك له‌مه‌یدان سیاسى ده‌ركه‌فت وه‌ل پیشكه‌فتن كوومه‌ڵگایه‌یل ئاده‌میزاد(ئنسانى) تازه‌یا، بیگومان یه‌یش شیوه‌ى تازه‌یگ  له‌ جموجویل سیاسى وه‌ل خوه‌یا هاورد، ك ئه‌ویش جموجویل نه‌ته‌وه‌یله‌و له‌تى داواى ئازادى و سه‌روه‌رى كردن له‌بان بنه‌ماى ڕه‌گه‌زى و زوان و تاریخ و خاك، ئمجا وه‌ل ئه‌وه‌یشا له‌یوا بوى وه‌گووره‌ى وه‌خت هه‌ق دیاریكردن چاره‌نویس نه‌ته‌وه‌یى بویه‌ یه‌كیگ  له‌ مه‌سه‌له‌ى گرینگى یا ئه‌همیه‌تداین یه‌كه‌مین ریكخریاگ جه‌هانى(عصبه‌ الامم).

وه‌ل سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى (20)، مه‌ردم هس وه‌ ناسه‌قامگیرى و ڕویداگه‌یل و كاره‌سات فره‌یگ سیاسى و ئابوورى كردن، وه‌لى دویاى (20) ساڵ جه‌هان چیه‌ ناو قوناغیگ  و قه‌یریگ  له‌ سه‌قامگیرى، ئمجا دویاخریش وه‌ختى ئمپراتۆریه‌ته‌یل شكه‌ست هاوردن سه‌رنه‌كه‌فتن جویر ئمپراتۆریه‌ت عوسمانى له‌ ڕووژهه‌ڵات، دى ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌یله‌ ك له‌ژیر كۆنترۆڵ ئه‌وان بوین ده‌نگیان به‌رزه‌و بوى و داواى ئازادى و سه‌روه‌خوه‌یى و هه‌ق دیاریكردن چاره‌نویس خوه‌یان كردن. ئمجا ئه‌وه‌ بوى بڕیگ  له‌ ملله‌ته‌یل به‌ختیان هه‌ڵكه‌فت و سه‌روه‌خوه‌یى خوه‌یان وه‌رگرتن، وه‌لى قه‌یریگیش له‌لیان هه‌ق چاره‌نویسیان دیارى نه‌كریاو له‌وانه‌یش ملله‌ت كورد ك تا ئیسه‌یش خاوه‌ن سه‌روه‌خوه‌یى و ده‌وڵه‌ت خوه‌ى نیه‌. ملله‌ت كورد یه‌كیگه‌ له‌ كویه‌نترین ملله‌ته‌یل ڕووژهه‌ڵات ناوڕاس، وه‌ل ئه‌وه‌یشا ئه‌و به‌حسه‌یله‌ ك له‌باوه‌ت زانست شوونه‌واره‌وه‌ ئه‌نجام دریا، ئشاره‌ت وه‌ ئه‌وه‌ كه‌ن ك ناوچه‌یل كوردستان هه‌ر له‌قوناغ وه‌رجه‌ تاریخ شوون ئاوه‌دانى ئاده‌میزاد بویه‌و بیجگه‌ ئه‌وه‌یش ژیار یا حزاره‌ى وڵات ناونى دوچه‌مانیش جویر ئه‌وه‌ك له‌ نه‌خشه‌یل كوچگین دیاردا په‌یوه‌ندى وه‌رده‌وام داشتنه‌ وه‌ل ملله‌ت كوردا. ئمجا هه‌ر له‌ى باوه‌تیشه‌وه‌ زوورم شاره‌زایه‌یل و تاریخنویسه‌یل ریككه‌فتنه‌ له‌بان ئه‌وه‌ك ئه‌و میدیه‌یله‌ ك سه‌ركه‌فتن له‌بان ئاشووریه‌یل له‌ساڵ (612) وه‌رجه‌ زایین، گشت ئه‌وانه‌ له‌ نه‌وه‌یل ملله‌ت كوردن و گشت به‌ڵگه‌یل ئسلامى و بریتانى ئشاره‌ت وه‌پى كه‌ن. هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش ناوه‌یل فره‌یگ  نریا قه‌ى وڵات كورده‌یله‌وه‌، ك ئه‌غریقیه‌یل وه‌پى وتیان (غوردونس) و ئه‌رمه‌نه‌یل وه‌پى وتیان (كوردین) و ئاشووریه‌یلیش ناوى نان (كاردو)، ئمجا وشه‌ یا كه‌لیمه‌ى كوردستان له‌ سه‌ده‌ى 12 له‌ نویساننه‌یل ئسلامى ده‌ركه‌فت.

له‌وه‌رجه‌ زایین وه‌ چه‌ن سه‌ده‌یگ ، دى كورده‌یل له‌وڵات خوه‌یان(كوردستان)جینشین بوین و گه‌شتكه‌ر ئیتالى(ماركو بولو) یه‌كه‌مین كه‌سیگ  بوى ناو كوردستان له‌ كتاوه‌یلى نویسا.

له‌و به‌ڵگه‌و شوونه‌واره‌یله‌ له‌تاریخ ناوچه‌ى كوردستان ئه‌وه‌سه‌، ك كویه‌نترین ئه‌و ملله‌ت و نه‌ته‌وه‌یله‌ ك وه‌ خه‌ت بزمارى ناویان نویسیاگه‌، ئه‌ویش ملله‌ت كورده‌ نیشته‌جى ناوچه‌گه‌ بوینه‌. له‌ سه‌ده‌ى 17ى زایینى و له‌وه‌خت ده‌سڵات ئمپراتۆریه‌ت عوسمانى مسته‌ڵحیگ  بوى ك وه‌شیوه‌یگ  ره‌سمى وتیان (ولایه‌ت كوردستان).

بیگومان ئه‌گه‌ر بایم و لاپه‌ڕه‌یل كویه‌ن كورد به‌یمنه‌ یه‌كا، ئه‌وه‌ دوینیم تاریخ ملله‌ت كورد چووگه‌وه‌ ئه‌را زیاتر له‌(3500) ساڵ وه‌رجه‌ زایین، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش كورد وه‌و ملله‌ته‌ دانریه‌یگ  ك په‌خشبوین وه‌رفراوانیگ  داشتن و تویه‌نیم وڵاته‌گه‌ى ده‌سنیشان بكه‌یم هه‌ر له‌ خوه‌راسان و هه‌مه‌دان تا مه‌رز ئاسیاى بویچگ .

ملله‌ت كورد له‌گشت كوردستان كه‌مینه‌ یا ئه‌قه‌لیه‌و په‌نابه‌ر و قه‌یریگ  هووز یا ته‌نیا پیاوه‌یل جه‌وه‌ڵ یا نه‌وه‌یل كووچكه‌ر نین ك هاتنه‌سه‌ كوردستان و نیشته‌جى بوینه‌، به‌ڵكوو ملله‌تیگ  ڕه‌سه‌ن ناوچه‌گه‌ن له‌ تاریخ كویه‌ن و هویچ ملله‌تیگ  له‌وانه‌ك ئمڕوو هاوساى كوردن نیه‌تویه‌نن بویشن كوردستان خاك كورد نه‌ویه‌.

شووڕش فره‌نسى ده‌سپیشخه‌ر بوى له‌ دیاریكردن هه‌ق چاره‌نویس، وه‌ل ئه‌وه‌یشا (ولسن) سه‌رۆك ئه‌مریكى وه‌رین دویاى جه‌نگ  جه‌هانى یه‌كم (14) خاڵ ئاشكرا كرد له‌باوه‌ت هه‌ق چاره‌نویس ملله‌ت و نه‌ته‌وه‌یل، ك مه‌عنایه‌یل فره‌یگ  داشت جویر هه‌ق نه‌ته‌وه‌و ملله‌ته‌یل له‌ هه‌ڵوژانن شیواز حوكم وه‌و جووره‌ ك بگونجیه‌یگ  و خوه‌یان حوكم خوه‌یان بكه‌ن، بیجگه‌ ئه‌وه‌یش نیه‌وگ هویچ به‌شیگ  له‌ ده‌وڵه‌ت بلكیه‌یگه‌ هه‌رێم ده‌وڵه‌تیگ  تره‌وه‌ تا ڕاپرسى یا ئستفتا نه‌كریه‌یگ  له‌لایه‌ن ئه‌و مه‌ردمانه‌وه‌ ك له‌و به‌شه‌ ژیه‌ن و نیه‌توان داوڕیه‌یگ  و بخریه‌یگه‌ بان ده‌وڵه‌تیگ  تر. دى كیشه‌ى كورد تائیسه‌یش له‌لایه‌ن سه‌قامگیرى ناوخوه‌ییه‌وه‌ گرینگى یا ئه‌همیه‌تیگ  دیریگ  ئه‌را ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌یله‌ ك كورد له‌تیان وجوود دیریگ . هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش نوڕید قه‌یرانه‌یل ناوخوه‌یى په‌ره‌ سه‌ند و بویه‌ مه‌سه‌له‌یگ  هه‌رێمى و ناوده‌وڵه‌تى.

ملله‌ت كورد شماره‌ى ڕه‌سیگه‌ نزیكه‌ى (40) ملیۆن كه‌س و تائیسه‌یش خاوه‌ن ده‌وڵه‌ت نین، ك هه‌رچه‌نى واده‌و قه‌وڵه‌یل ناوده‌وڵه‌تى فره‌یگ  وه‌پیان دریا له‌شوون جه‌نگ  جه‌هانى یه‌كم ئه‌را بنیاتناین ده‌وڵه‌ت كوردستان، وه‌لى كیشه‌ى كورد هه‌ر له‌یوا مه‌نده‌وه‌و چاره‌سه‌ر نه‌كریا، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش جموجویل رزگاریخواز كورد هه‌ر له‌سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى بیسه‌وه‌ بویه‌ دیارده‌ى ئاشكرایگ  سیاسه‌ت ناوخوه‌یى له‌و ده‌وڵه‌ته‌یله‌ ك كورد له‌بانیان به‌شبه‌شه‌و كریا. ئمجا شماره‌یگ  له‌ سیاسه‌تمه‌داره‌یل له‌و ده‌وڵه‌ته‌یل ك كورد له‌تیان وجوود دیریگ  هه‌وڵ ئه‌وه‌ دان حاشا له‌وجوود نه‌ته‌وه‌ى كورد و له‌كه‌دار شووڕش و ڕاپه‌ڕینه‌یل كورد بكه‌ن ك داواى هه‌ق نه‌ته‌وه‌یى و هه‌ق چاره‌نویس كورده‌یل وه‌ یاخیبوین و گومڕا دانان.

له‌وه‌رانوه‌ر ئه‌وه‌یشه‌ وه‌گووره‌ى ئه‌و به‌حس و له‌یه‌كه‌وداینه‌یله‌ ك ڕووشنهویره‌یل عه‌ره‌ب ئه‌نجامى دان، تویه‌نیم ئشاره‌ت وه‌پى بكه‌یم جویر ئه‌وه‌ك هاوكارى گه‌ورایگه‌ ئه‌را ملله‌ت كورد. وه‌ل ئه‌وه‌یشا له‌ سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى (15) تا ناوڕاس سه‌ده‌ى (19) قه‌یریگ  له‌ میرنشینیه‌یل كوردى ده‌ركه‌فتن و تاڕاده‌یگ  سه‌روه‌خوه‌یى خوه‌یان داشتن له‌وه‌خت ئمپراتۆریه‌ت عوسملنى و فارسى، بیجگه‌ ئه‌وه‌یش خاك كوردستان چه‌نه‌ها شووڕش و ڕاپه‌ڕین وه‌خوه‌یه‌وه‌ دى. ئه‌را نموونه‌: له‌ساڵ (1880) ناوچه‌ى شه‌مدینان له‌كوردستان ئیران راپه‌ڕین مه‌ردمى فره‌ گه‌ورایگ  له‌تى ئه‌نجام دریا، ك ئه‌ویش وه‌ سه‌ركردایه‌تى سه‌ركرده‌ى دینى (شێخ عه‌بدوڵڵاى نه‌هرى)و ئامانج له‌و راپه‌ڕینه‌ دامه‌زرانن ده‌وڵه‌تیگ  كوردى سه‌روه‌خوه‌یى و ئازاد بوى و شماره‌ى فره‌یگ  له‌ناوداره‌یل و گه‌ورا پیاوه‌یل له‌ سه‌رانسه‌ر كوردستان به‌شدارى له‌و راپه‌ڕینه‌ كردن، ك بیگومان تویه‌نیم ئه‌و ڕویداگه‌و ڕاپه‌ڕینه‌ وه‌ یه‌كه‌مین كۆنگره‌ دابنه‌یم له‌تاریخ كورد. بیجگه‌ ئه‌وه‌یش له‌سه‌ده‌ى وه‌رین له‌ساڵ (1930)یش یه‌كه‌مین راپه‌ڕین كوردى ڕویدا له‌ باشوور كوردستان له‌شار سلێمانى و ئه‌وه‌ بوى ئه‌و وه‌خته‌ نوێنه‌ر ملله‌ت كورد یاداشتیگ  یا مزه‌كه‌ره‌یگ  به‌رزه‌و كرد ئه‌را كۆنگره‌ى (سان فرانسسكۆ)و له‌تى داواى دامه‌زرانن ده‌وڵه‌تیگ  سه‌روه‌خوه‌یى كوردى كردن وه‌گووره‌ى ئه‌و په‌یماننامه‌یل ناوده‌وڵه‌تى و ئه‌و په‌یماننامه‌یله‌ ك له‌شوون كووتایى جه‌نگ  جه‌هانى یه‌كم دگان وه‌پیا نریا له‌وه‌ر خاتر بڕیار هه‌ق چاره‌نویس ملله‌ته‌یل.

له‌ ئیرانیش جویر ئه‌وه‌ك زانیم كوومار مه‌هاباد دامه‌زریا، ك وه‌ داخه‌وه‌ ته‌نیا ساڵیگ  عومرى بوى، وه‌لى ئه‌گه‌ر بایمنه‌ پاى ڕاسى گرینگى یا ئه‌همیه‌ت تاریخى فره‌ خاسیگ  داشت و له‌ هه‌مان وه‌خت رووح دیموكراسى كه‌فته‌ گیان كوومه‌ڵگاى كورده‌وارى و ئه‌وه‌  بوى مه‌ردم كورد ده‌س كردنه‌ جموجویل و به‌شدار بوین له‌ هووشیارى نه‌ته‌وه‌یى كورد. وه‌ل ئه‌وه‌یشا بانگه‌وازه‌گه‌ى قازى محه‌مه‌د سه‌رۆك كوومار مه‌هاباد وه‌رجه‌ ئه‌وه‌ك بدریه‌یگ  له‌سێداره‌ ك وت(له‌سێداره‌داین من ته‌نیا ژیان یه‌ك كه‌س فه‌وتنین ك ئه‌ویش قازى محه‌مه‌ده‌، وه‌لى ئه‌گه‌ر ئامانجدان ئه‌وه‌سه‌ زاڵ بوینه‌ بان ملله‌ت كورد، ئیوه‌ هاینه‌ بان غه‌ڵه‌ت، چوینكه‌ گشت كه‌سیگ  له‌كورد هه‌ر قازى محه‌مه‌ده‌ له‌مه‌یدان خه‌بات و كورد ئه‌رك خوه‌ى ئه‌نجام ده‌یگ  له‌وه‌ر خاتر سه‌ركه‌فتن).

وه‌ هه‌رحاڵ دى ئه‌و ڕووژه‌یل پڕ له‌ نائمیدى و ناخوه‌شیه‌یله‌ نه‌مه‌ند ك كورد جاریگ  تر بووگه‌ گه‌مه‌ى ده‌س بى وژدانه‌یل و به‌رژه‌وه‌ندى به‌عزه‌ ده‌وڵه‌ته‌یلیگ  كینه‌تدار له‌بان ملله‌ت كورد، له‌وه‌ر ئه‌وه‌ ئیسه‌ ده‌نگ  كورد وه‌ ئاشكرا له‌گشت جه‌هان ژنه‌فیه‌یگ ، ئه‌را نموونه‌: ئه‌و سه‌ردانه‌یل وه‌رده‌وامه‌ ك وه‌رپرسه‌یل كورد ئه‌نجامى ده‌ن ئه‌را ده‌وڵه‌ته‌یل جیاجیاى جه‌هان وه‌تایبه‌ت ئه‌را وڵاته‌یل یه‌كگرتگ  ئه‌مریكاو پیشوازیكردنیان له‌لایه‌ن سه‌                     رۆك ئه‌مریكا خاسترین به‌ڵگه‌س ئه‌را وسیان و پشتگیریكردن جه‌هان له‌ كورد له‌وه‌ر خاتر وه‌ده‌سهاوردن گشت هه‌قه‌یل و ئاره‌زووه‌یلیان.