رێ و ره‌سم خوازمه‌نی له‌ ناو هووزه‌يل كورد كرمانج

شفق نيوز

ره‌سم بويه‌ ك دويه‌ت هه‌ر هووزێگ به‌نه‌ شوی له‌ ناو ئه‌و هووزه‌گ دويته‌ هه‌س و وه‌ ئه‌ی چنه ره‌سمگيش‌ فره‌ ئيهتمام دانه‌.

 

ئه‌ڵوژانن هاوسه‌ر ئه‌را كوڕ، له‌ ناو كورده‌يل كوچه‌ر، فێشتر له‌ ئێڵاخ ك هووزه‌يل، سيه‌ماڵه‌يل خوه‌يان له‌ لای يه‌كتره‌كی ئه‌ڵده‌ن و وه‌ كاروبار ئه‌شايری خوه‌يان ئه‌نجامده‌ن- ده‌س وه‌پێ ئه‌كا.

وه‌ی جووره‌گ كوڕه‌يل و دويته‌يل له‌ وه‌خت ئاو ونجان وهاوردن له‌ تيه‌نی يا كيه‌نی يا شيردوشين يا چێن ڕيه‌ن، يه‌كتره‌كی دوينن و وه‌ يه‌ك دڵ به‌سن و هاوسه‌ر دڵخواز خوه‌يان له‌يوا ئه‌ڵوژنن.

كوڕ دويای دڵ به‌سين وه‌ دويه‌تێگ ك دڵێ ئه‌خوازيده‌ی، ئه‌ی باوه‌ته‌ وه‌ل داڵگ و  خوه‌شك خوه‌يا نه‌يده‌ی باس و ئه‌رايان ئويشێده‌ی. وه‌لی له‌وه‌ر ئه‌و ك ژن و ژنخواز له‌ ناو هووزه‌يل كورد خوراسان له‌ شێوه‌ی ناوگرووپيه‌، خێزانه‌يل مه‌يلێگ وه‌ شوی كردن دويه‌ته‌گه‌يان وه‌ كه‌س بێگانه‌يا نه‌يرن. وه‌ ئه‌ی مه‌مه‌ريشه‌، فێشتر هاوسه‌رگيريه‌يل ك له‌ ناو هوزه‌يل كورد باوه‌، ژن و ژن خواز ناوگرووپيه‌، چوی: شوی كردن دويه‌ت تاتگ وه‌ل كوڕ مه‌موێا هه‌س. ئارمانج له‌ ئه‌ی جووره‌ هاوسه‌رگيری، بێجگه‌ له‌ وه‌گ هانه‌ سه‌ر ئه‌ی باوه‌ڕه‌ ك ماره‌ی ئاموزايل له‌  ئاسمان به‌سيايه‌، فێشتر له‌يه‌ ئه‌را پاراستن ناو وه‌ ميرات خێزانه‌.

خوازمنی له‌ ناو هووزه‌يل كورد باكوور خوراسان چ ئه‌را قه‌ومه‌يل نزيك چ ئه‌را دوير، كه‌م تا فره‌ هه‌ چوی يه‌كه‌.

خوازمنی وه‌ل ده‌س وه‌كار بوين باوگ و داڵگ كوڕا ك له‌ قۆناغ يه‌كم ژنه‌يل ئه‌ی كار كه‌ن و وه‌ل چێن وه‌ ماڵ دويه‌تێگ ها له‌ وه‌ر چه‌ويان تا ئه‌را كوڕيان بخوازنه‌ی ده‌س وه‌پێ ئه‌كا تا هوير و ئه‌را چێن باوگ و داڵگ دويه‌ت وه‌ره‌و لای خوه‌يان بكێشن.

خوازمنی كه‌ره‌يل له‌ كه‌سه‌يل نزيك وه‌ ژنخواز يا زاوا يا كه‌يوانوه‌يلێگ ك قۆربێگ و ئه‌زموون فره‌ی له‌ی باوه‌ته‌و دێرن، ئه‌ڵوژيه‌يد.

خوازمنی كه‌ره‌يل ئه‌ی كاره‌ ها له‌مليان ك دويه‌ته‌گه‌ له‌ باوه‌ت خێزانی و ره‌ينی و  خوه‌ش ره‌فتاری و توانای كار له‌ ناو هووز په‌سه‌ن‌ بكريه‌ي‌د و پرس و جوو بكه‌ن ك ئه‌ی دويه‌ته‌، بخواز يا ده‌زويران تره‌ك ديرێد يا نه‌.  ئه‌ڵبه‌ت ئاشكرايه‌ ك ئه‌ی له‌يه‌كه‌وده‌ريله‌ وه‌ شێوه‌ێگ ئه‌ڵسوبنيش يا قسيه‌ی ناكه‌ن ك فره‌ زه‌ق و تانه‌دار يا چوی بێ رێزی بوود.

دويای وه‌گ كه‌مێگ قسيه‌ كردن له‌ی لاوئه‌وڵا، ئه‌گه‌ر خوازمنیكه‌ره‌يل، دويه‌ته‌ وه‌ دڵيان نه‌وی له‌ ماڵ دويه‌ته‌گه‌ی دوا ئويشی كه‌ن و تيه‌نه‌ رێه‌و، وه‌لی ئه‌گه‌ره‌گه‌ دويه‌ته‌ ئه‌رايان گونجيای بوی و بپه‌سننه‌ی، ئه‌ی باوه‌ته‌ بێ په‌رده‌ وه‌ل داڵگ و نزيك ترين كه‌سه‌يل وه‌ دويه‌ته‌ ئه‌ێرنه‌ی زووان و ئويشن: ئيمه‌ هاتيمه‌ تا دويه‌ته‌دان ئه‌را فڵانه‌ كه‌س بتوايمه‌ێ.

داڵگ و نزيكه‌يل وه‌ دويه‌ته‌، ئيجازه‌ توان و له‌ جووا ئويشن: وه‌ ناوچه‌و، ئيجازه‌ بيه‌ن تا وه‌ل دويه‌ته‌ياو باوگ و برايل و نزيكه‌يل تره‌ك خوه‌يان ئه‌ی باوه‌ته‌ باسێ بكه‌ن، ئه‌وسا جووا ده‌يمه‌ پيدان.

ميوانه‌يل خوازمنی كه‌ره‌ وه‌ل گرتن ئيجازه‌ی چێنا، قه‌وڵ يه ‌گرن تا چه‌ن رووژ تره‌ك بانه‌و خه‌وه‌ر بگرن له‌ خێزان دويته‌.

خێزان دويه‌ته‌ له‌ ماوه‌ێگ دياری كريا، ئه‌ی باوه‌ته‌ وه‌ل نزيكه‌يل و ئه‌شره‌ت خوه‌يانا باس و شه‌ورێ كه‌ن. له‌ ئه‌ی چنه‌ قسيه‌يل و باسێگ، فێشتر ناسازيه‌يل تنه‌و ئه‌دۆن. وه‌ تايبه‌ت وه‌ختێ جايڵێگ له‌ بنه‌ماڵه‌ی خوه‌يان چوی: ميمزا، ئاموزايل وانه‌ چه‌وه‌ێگ وه‌ دويه‌ته‌ داشتوود و بتوايده‌ی. له‌ ئه‌ی چنه‌ وه‌ختێگ، له‌ دويايی داڵگ دويته‌ قسيه‌ی خوه‌ی ئه‌كاو له‌ وه‌ختێگ نانه‌، بڕيار ئاخر خوه‌يان ئويشنه‌ی.

له‌ رووژێگ وه‌خت نانه‌ ئه‌را جوواوه‌و‌دان، يه‌كێگ له‌ لايه‌ن خێزان كوڕه‌و تێدو وه‌پێان ئويشێ: ئويه‌ قه‌وڵ و قه‌رارێگ وه‌ خێزان فڵان داشتينه‌، ئيسه‌ ئيجازه‌ ئه‌ده‌ين تا ئه‌را خوازمنی فه‌رمی بانه‌ خزمه‌تدان!؟.

ئه‌گه‌ر جووا خێزان دويته‌ نه‌ بوود، باوه‌ته‌گه‌ی دی له‌ هويره‌ ئه‌چێ. ئه‌گه‌ريش جوواو ئا بوود، باوگ دويته‌، په‌يامێگ ئه‌را خێزان كوڕه‌ كل ئه‌كا و ئويشێده‌ پێان: قه‌ی ناكا، بان ئه‌را نيشان كردن. ئه‌گه‌‌ريش كوڕێ له‌ نزيكه‌يل و ئه‌شره‌ت دويته‌، بخواز دويته‌ بوود، خێزان دويه‌ته‌يش خوه‌شيان له‌لێ بايد، خێزان كوڕه‌گ ئه‌شره‌ت نزيك خوه‌يانه‌ ئه‌را ئه‌ی كاره هه‌ڵه‌په‌ڵه‌ كه‌ن و‌ پا نه‌نه‌و نوا.

خوازمنی فه‌رمی:

وه‌ هه‌ر شێوه‌، خوازمنی فه‌رمی ده‌س وه‌پێ ئه‌كا. باوگ زاوا وه‌ل چه‌ن كه‌س له‌ ريش چه‌رمه‌گه‌يل و گه‌ورايل هووز خوه‌يانا ئه‌را قسيه‌كردن و قه‌وڵ و قه‌رارنان چن ئه‌را ماڵ باوگ دويته‌و باوه‌ت خوازمنی كردن فه‌رمی ئه‌ێرنه‌ زووان.

خوازمنيكه‌ره‌يل له‌ لایه‌ن زاواو ژن خوازه‌و‌ چن، له‌ لای تره‌كيشه‌، بڕێگ له‌ ئه‌شه‌ره‌ته‌يل و قه‌ومه‌يل نزيك وه‌ دويه‌ته‌ ئه‌را ئه‌ی نيشتن خوازمنيه‌ له‌ لایه‌ن ماڵ دويته‌و داوه‌ت كريه‌ن و پرسيار كه‌ن: ئويه‌ چه‌ خوزاين بكه‌ين؟. چوين ك ته‌مام جه‌هاز و خرت و پرت ناوماڵه‌ ها له‌ مڵ خێزان زاوا(ژن خواز)، وه‌ی مانا ك بايه‌د ناوماڵه‌ێگ ئه‌را ژيان هاوسه‌رگيری‌ له‌ زاوا ئه‌‌خوازان يا بايه‌د گشتێ ئاماده‌ كردويد يا پويل‌ به‌ی تا خێزان دويه‌ته‌ بسێننه‌ی. له‌ باوه‌ت ئه‌ی چنه‌ ره‌سمێگ، سێ رێ ها له‌ نوايان:

١- شايه‌د خێزان دويه‌ت، وه‌رجله‌ ئه‌ی دويته‌، دويه‌ت تره‌ك داوينه‌ شوی، له‌ ئه‌ی چنه‌ شێوه‌ێگ ئويشن: هه‌ چوی فلان دويه‌ت ك وه‌رجله‌ يه‌ درياسه‌ شوی بكه‌ن. وه‌ی شێوه‌ هه‌ر ئه‌و جووره‌گ له‌ باوه‌ت شويدان ئه‌ی دويه‌ته‌ كريايه‌، ئه‌را يه‌يش بايه‌د بكريه‌يد.

٢- ئه‌گه‌ر وه‌رجله‌ ئه‌ی دويه‌ته‌، دويه‌تێگ نياوينه‌ شوی وه‌ هاورزاره‌يل وه‌ل خوه‌يانا نوڕن ك چوين و وه‌ چ مه‌رجێگ دويه‌ت دانه‌سه‌‌ شوی و هه‌ر وه‌و شێوه‌ی ره‌فتار كه‌ن.

٣- بێجگه‌ له‌يانه‌، وه‌ باس و قسيه‌ كردن و جه‌ڕه‌مل كردن وه‌ل يه‌كا ره‌سن خاڵ هاوبه‌ش تا وه‌ په‌نج په‌نج يا شه‌ش‌ يا شوماره‌ی تره‌ك هاوتراز وه‌ل يه‌كا بره‌سن.

ئه‌را نموونه‌: ئه‌گه‌ر وه‌ په‌نج په‌نج وه‌ل يه‌كا بره‌سن خاڵ هاوبه‌ش، وه‌ی ماناسه‌: ك په‌نج مه‌ن روين، په‌نج ده‌س شه‌وخه‌ف، په‌نج گله‌ ميه‌، پانسه‌د تمه‌ن، په‌نج مسقاڵ ته‌ڵايش به‌شێگه‌ له‌لێ.

وه‌لی ئه‌گه‌ر زاوادار بوودو داشتوود، پێشنياره‌يل خێزان دويه‌ته‌ ك ئه‌خوازێد بوده‌ بووك، فره‌وه‌و ئه‌ده‌ی. ئمجا بڕێگ له‌ خێزان هه‌ردولا چن ئه‌را سه‌نن وه‌سيله‌و چشت و مێشت ناوماڵه‌ێگ له‌ سه‌رێ رێكه‌فتنه‌و وه‌ره‌و شار چن. ئه‌گه‌ر له‌ ئاوايی يا ناو هووز، مه‌ڵاێگ نه‌ود، بووك و زاوا ئه‌را ماره‌ كردن به‌ن ئه‌را شار. چشتێگ هه‌وه‌جه‌ وه‌پێ دێرن سێنن و تيه‌رن ئه‌را ئاوايی يا هووز خوه‌يان و ئه‌و چشته‌يله‌گ سه‌ننه‌ به‌نان ئه‌را ماڵ زاوا.

هاوسه‌رگيری كرمانجه‌يل، جه‌ژن سوير كرمانجی

ره‌سم شرينی خوه‌ران:

روژێگ دويا يه‌گ باوگ يا گه‌ورای زاوا، داوه‌تنامه‌ ئه‌را ميوانه‌يل رێ دوير كل ئه‌كا يا نامه‌ره‌سنێگ وه‌ل كل كردن كاخه‌زا ئه‌نيێرێد، ئمجا خوه‌ی ئه‌ودويای ميوانه‌يل داوه‌ت ئه‌كاو كاسه‌ێگ پڕ له‌ شرينی و نقڵ گرديده‌ ده‌سه‌و تا گله‌گله‌ خێزانه‌يل ئه‌را ئاهه‌نگ شرينی خوا‌ردن(قه‌ن شكانن) داوه‌ت بكا.

ئمجا له‌ رووژێگ واده‌ نانه‌، ته‌مام ميوانه‌يل تيه‌ن ئه‌را ماڵ باوگ زاوا، وه‌رجله‌ رووژ ئه‌‌نجامدان ئه‌ی ئاهه‌نگه‌، سه‌ره‌تا له‌ ماڵ زاوا بڕێگ برنج، روين، نان يا ئارد، قه‌ن و چای، شرينی وه‌ل يه‌ك يا چه‌ن كاوڕ يا گيسكا كل كه‌ن ئه‌را ماڵ باوگ دويه‌ته‌ تا ئه‌را نان ئيواره‌ی ميوانه‌يل هه‌رد‌ولا، خواردن دروس بكه‌ن.

له‌ ماڵ زاوايش شوور و هه‌يجانێگ وه‌پا ئه‌ده‌ی، ميوانه‌يل له‌وه‌خت هاتن وه‌ ماڵ زاوا، وه‌ وتن پيرۆزه‌ و موباره‌كد بوود، ميوانداريان شاده‌و كه‌ن و له‌وه‌ڕايوه‌‌ريش ميوانداريش وه‌ نقڵ و شرينی له‌وان ميوانداری خوه‌ی وه‌رده‌وامه ئه‌كا.‌

ئمجا، ميوانه‌يل وه‌ل موزيكژه‌نه‌يلا(دوتارچی، ساز و دوهه‌ڵ و زۆرنا له‌ نوا)، له‌  وه‌ختێگ ژنه‌يل وه‌ جنگه‌يل خوه‌ماڵی خوه‌يان وه‌ل چادر چه‌رمگاو خونچه‌ێگ ك كه‌له‌ قه‌نێگ هاله‌تێ و بانێ وه‌ شاڵ قرمزێگ پوشانه‌و نانه‌سيه‌و بان سه‌ريان، له‌دويای يه‌ك و له‌ ناونی سائه‌ت سێ تا چوار دويای نيمه‌رو چن وه‌ره‌و ماڵ بووك.

له‌ نزيك ماڵ بووك، ريش چه‌رمگه‌يل و گه‌ورايل خێزان بووك، تيه‌نه‌‌ پێشوازی كردن له‌ خێزان زاوا و له‌ ناو بڕێ له‌ هووزه‌يليش كاوه‌ڕێگ له‌ نوایان قوروانی كريه‌يد.

ئمجا وه‌ل ميوانه‌يلا وه‌ره‌ ماڵ باوگ زاوا چن، له‌ نوای ده‌ر ماڵ باوگ بووك، ژنێگ وه‌ مه‌نقه‌ڵيگ ل مويشكه‌ی گڕ و ئه‌سپه‌نێگ ها له‌ ناو سينی وه‌ ده‌سيه‌و چه‌وه‌رێانه‌ و  وه‌ل يه‌يا ك ميوانه‌يل تيه‌نه‌و ناو ماڵ، خوه‌شهاتن وه‌پێان ئويشێد.

ئاهه‌نگ هاسه‌رگيری ژنه‌يل و پياوه‌يل كرمانج

شيروای:

ميوانه‌يل ئه‌وه‌گ له‌ توان دێرن، وه‌ پێشكه‌ش كردن بڕێگ پويل و موباره‌ك بوين وتن، چنه‌و ناو ماڵ باوگ بووكه‌گه‌. موزيك ژه‌نه‌يليش چنه‌ پێشواز ميوانه‌يلێگ تازه‌ هاتی و له‌وان پێشكه‌شی سێنن.

دويای ميوانداری و خواردن شرينی، موزيك ژه‌نه‌يل ده‌س كه‌ن ژه‌نين ساز و ده‌هه‌ڵ و موزيكه‌يل خوه‌ماڵی ژه‌نن. ئمجا ريش چه‌ر‌مه‌گێ ك نه‌خش گه‌وار گرتيه‌سه‌و مل، فه‌رمان ئه‌ده‌ی تا خوه‌انچه‌يل بارنه‌ ناو ژويه‌رميوانداری و وه‌ يه‌كێگ له‌ خزمه‌تكاره‌يل ئيشاره‌ ئه‌ده‌ی تا سه‌ر خوانچه‌گه‌ی لا به‌يد.

دويا لاوردن سه‌ر خاونچگه‌ی، ريش چه‌رمگ خێزان بووك، روی ئه‌كا وه‌ميوانه‌يل و ئويشێ: ئه‌گه‌ر ئه‌مانتێگ هاولدانا، بنيه‌و ده‌س.

يه‌كێگ له‌ ئه‌ندامه‌يل خێزان زاوا ك پويل وه‌ل خوه‌يا هاورديه‌، چوودو نوا و  پويلێگ له‌ ناو ده‌سماڵ ئه‌وريشمێگ پێچيايه‌، پێشكه‌ش ئه‌كا. ريش چه‌رمگه‌يل خێزان بووك وه‌ ره‌سم رێزنان سه‌ر خوه‌يان چه‌منن و ده‌سماڵ ئه‌وريشم پويله‌گه‌ سێنن و شوماه‌ری كه‌ن. ئمجا بڕێگ له‌ ئه‌ی پويله‌گ ها له‌ ناو ده‌سماڵه‌گه‌ هه‌ڵيه‌وگه‌ردنن. ئه‌ی ره‌سمه‌ و سونه‌ته‌، فره‌ كوينه‌س ك بايه‌د باوگ بووك، كه‌مێگ له‌ی پويله‌ ئه‌ڵه‌وگه‌ردنێگه‌ وه‌ ماڵ زاوا و هه‌روه‌يجووريشه‌ ئه‌خوازن ده‌سماڵه‌گه‌ وه‌ په‌تی نه‌نه‌ی ده‌سه‌و. وه‌يجووره‌ دی ده‌س بووك گيريه‌دو تيه‌رن ئه‌را ماڵ زاوا.