مه‌سه‌له‌ى ژنه‌یل له‌ناونى هووشیارى و ناهووشیارى

شفق نيوز

ك له‌سه‌ره‌تاوه‌ ئه‌و چه‌مكه‌ یا ئه‌و باوه‌ته‌ ئه‌راى هاتگه‌سه‌ دى، گوم بوودو بووده‌ بڕێگ سووزدارى و قسه‌ى بریقه‌دار و دویاخریش جه‌وهه‌ر خوه‌ى له‌ده‌س ئه‌یاد.

 

كێشه‌ى ژنه‌یل كێشه‌یگ گشتگیرى و جه‌هانیه‌، گشتگیریه‌ چوینكه‌ په‌یوه‌ندى دیرێد وه‌ لایه‌نه‌یل تر ژیانه‌و جوور سیستم ئابوورى و راده‌ى هووشیارى كوومه‌ڵگا. جه‌هانییشه‌ چوینكه‌ هویچ كوومه‌ڵگایگ و هویچ قوناغیگ مێژوویى نه‌ویه‌ كێشه‌و ركابه‌رى و خه‌بات له‌وه‌ر خاتر وه‌ده‌سهاوردن هه‌قه‌یل ژن له‌تى روى نه‌یاوید.  ئمجا بڕێگ له‌و كوومه‌ڵگایه‌یله‌ له‌ یه‌كیگ له‌ قوناغه‌یل مێژوو گام خاس نانه‌و بڕێگیانیش كه‌متر.

 

پرسیاریگ ك فره‌جار له‌ناو كۆنگره‌و سمینار و باوه‌ته‌یل نویسریاگیش ده‌ركه‌فێد، ئه‌وه‌سه‌ ك ئه‌راچه‌ پرۆسه‌ى خه‌بات و جمشت ژنه‌یل وه‌ى جووره‌ سس و كزه‌ وه‌ تایبه‌ت له‌و كوومه‌ڵگایه‌یله‌ ك جوور كوومه‌ڵگاى ئیمه‌ سیستمیگ كوومه‌ڵایه‌تى باوگسالارى  له‌بانیان زاڵه‌؟ یا ئه‌راچه‌ فره‌جار ئه‌و پرۆسه‌ تووز كاڵه‌وبوین و نه‌ڕه‌سینه‌وه‌ نیشێده‌ بانى؟

 

فره‌جاریش جوواوه‌یل ئاماژه‌ وه‌ ئه‌وه‌ كه‌ن ك مه‌مه‌ر ئه‌و نه‌فامستنه‌ چووده‌و ئه‌را ناهووشیارییگ گشتگیرى له‌باوه‌ت چه‌مكه‌یل كوومه‌ڵگاى مه‌ده‌نى و چه‌مك ئازادى و دیمۆكراسى، یه‌یش ته‌واو راسه‌، وه‌لى دیاره‌ وه‌شیوه‌ى خستنه‌ڕوى ئه‌و مه‌سه‌له‌و هه‌ڵوژاردن ئه‌و دیدو نووڕستنه‌ ك له‌لیه‌و ته‌ماشاى پرۆسه‌گه‌ كریه‌ێد هووكاریگ ترن ئه‌را ئه‌و نه‌فامستن و كاڵه‌وبوینه‌ له‌و پرۆسه‌.

 

ئه‌و جووره‌ وشه‌و دیدگایه‌یله‌ ك ئمڕوو تیه‌ریه‌نه‌ كار، بوونه‌ مایه‌ى دروسكردن خه‌یاڵ سه‌نگه‌ریگ له‌ناونى ژن و پیاو و  له‌خه‌یاڵ دو چین كوومه‌ڵگا ك ئه‌وانیش ئه‌و پیاوه‌یله‌نه‌ ك وه‌ ناچارى دگان وه‌ پرۆسه‌گه‌یا نانه‌و دویه‌میش ئه‌و ژنه‌یله‌نه‌ ك پرۆسه‌گه‌ له‌وه‌ر خاتریان هاتگه‌سه‌ دى، ئه‌یانه‌یش بیگومان له‌ كوومه‌ڵگایگ جوور كوومه‌ڵگاى لاى ئیمه‌ به‌ش فره‌یگ پێك ئه‌یه‌رن و یه‌یش چه‌ن نموونه‌یگه‌ له‌و دیدو نووڕستنه‌یله‌:-

 

* فره‌جار له‌ باسكردن كێشه‌ى ژنه‌یل زووانیگ زبر وه‌رانوه‌ر وه‌پیاو تیه‌ریه‌یده‌ كار و ئیچنه‌ ئه‌یه‌ێده‌ گووش ك ژنه‌یل كوومه‌ڵه‌یگ بى نه‌خش و بى گوناه بوون پیاوه‌یلش گشت نه‌خشیگ ها ده‌سیان و گشت گوناهه‌یلیش ها ملیان.

ئى دیده‌ دیدیگ نازانستیانه‌س، چوینكه‌ هووكاره‌یل گه‌ورایى ژن ئه‌را پیاو ئه‌وه‌ فره‌ن، ده‌ركه‌فتن یه‌كیگ له‌و هووكاره‌یله‌ ك پیاوه‌ زه‌ره‌د وه‌ پرۆسه‌گه‌ ره‌سنێد، یه‌یش بیجگه‌ ئه‌وه‌یش ك ژنه‌یل فره‌جار خوه‌یان له‌و ناونیه‌ یه‌كتر چه‌وسننه‌و.

 

* جارجاریگ له‌لایه‌ن خود ژنه‌یله‌و ته‌نانه‌ت رووشنهویر و خوه‌نه‌وار و شاعریش، هووكار زاڵبوین كه‌سایه‌تى پیاو به‌نه‌و ئه‌را بنه‌ڕه‌ت فه‌سله‌جى و بایلۆژى پیاو، تا ره‌سێده‌ ئه‌و راده‌ ك ژنه‌فیم ژنه‌یلیگ ئویشن(ئاره‌زووم ئه‌وه‌ بوى من پیاو بویاتام و تنیش ژن، وه‌لى چ جیاوازییگ رویدا؟ ئمجا ئه‌و وه‌ختیشه‌ من تۆ چه‌وسانمه‌و).

ئى دیدو هویریشه‌ جى خوه‌شاڵى نییه‌، چوینكه‌ پیاو له‌وه‌ر پیاویه‌تى نییه‌ ك هووكار ئه‌و مه‌سه‌له‌ بوود، به‌ڵكوو ناهووشیاریه‌ ك پیاو ئه‌كاده‌ هووكار مه‌سه‌له‌گه‌.

 

* گوناهباركردنیگ مێژوویى دینه‌یل وه‌تایبه‌ت ئسلام وه‌ شیوه‌یگ موتڵه‌ق، ئى دیدیشه‌ فره‌جا دید ناوژدانییگه‌، چوینكه‌ مێژوو ئنسانیه‌ت فره‌ دویر ودریژتره‌ له‌مێژوو دینه‌یل. بیجگه‌ ئه‌وه‌یش هه‌ر كوومه‌ڵگایگ ك له‌ سه‌ره‌تا دینیگ له‌تى سه‌رهه‌ڵداگه‌ بویه‌سه‌ هووكار خاسكردن ره‌فتار ژن و به‌رزه‌وكردن پله‌ى كوومه‌ڵایه‌تى، ئه‌ویش وه‌ به‌راوردكردن ره‌فتار ژن له‌و كوومه‌ڵگا له‌وه‌رجه‌ سه‌رهه‌ڵداین ئه‌و دینه‌ نه‌ك وه‌ هه‌ڵوێست وه‌رگرتن وه‌و قوناغه‌ ك ئه‌و دینه‌ ڕوى له‌ كزى ئه‌كا و گه‌ورایى و ڕوخسار شارستانیه‌ت خوه‌ى له‌ده‌س ئه‌یاد. جه‌نگ و نه‌خوه‌نه‌وارى و تایفه‌گه‌رى و فه‌قیرى له‌ كوومه‌ڵگا بڵاوه‌و بوود، له‌یریشه‌و هه‌ڵسووكه‌فت ژنیش شیویه‌ێدو ناوه‌رانوه‌رى بووده‌ چشتیگ ئاسایى، ئیمه‌ نیه‌ویشیم دین یا شێواز ره‌سینه‌وه‌ له‌ دین و خراو وه‌كارهاوردنى نه‌خش نه‌یاشتگه‌ له‌ دویاكه‌فتن ره‌فتار ژن، وه‌لى مه‌به‌سمان ئه‌وه‌سه‌ ك شێواز فامستن له‌ دین یه‌كێگه‌ له‌ هووكاره‌یل  نه‌ك گشت هووكاره‌یل.

 

* به‌ساننه‌وه‌ى مه‌مه‌ر ناوه‌رانوه‌ر و زاڵبوین پیاو وه‌ مه‌ته‌ڵه‌یل میتۆلۆژى دروسبوین ئاده‌میزاد، جوور ئه‌وه‌ك گوایا خودا ئه‌راچه‌ ژن له‌وه‌رجه‌ پیاو دروس نه‌كرد؟ یا ئه‌را ژن له‌ په‌راسوى پیاو دروس كرد؟ یا ئه‌راچه‌ بایس گوناه ده‌ركردن ئاده‌م له‌ به‌هه‌یشت حه‌وا بوود؟

گشت ئى دیدو پرسیاره‌یلیشه‌ چنه‌ خانه‌ى فره‌ وتن بى قانجاز، چوینكه‌ ئه‌یانه‌ مه‌ته‌ڵن ئه‌را ئه‌وانه‌ك باوه‌ڕ نه‌یرن وه‌ى مه‌ته‌ڵه‌یله‌و ئه‌را ئه‌وانه‌یش ك باوه‌ڕ وه‌پى دیرن جوور راسییگه‌، وه‌لى یه‌یش ماناى ئه‌وه‌سه‌ بڕێگ نه‌فامى بویه‌سه‌ مایه‌ى دروسبوین ئى پرسیاره‌یله‌، چوینكه‌ ئه‌گه‌ر ژنیش له‌وه‌رجه‌ پیاو دروس بكردیاد هه‌ر هه‌مان گله‌یى كریا.

 

* خاڵێگ تر، ئه‌وه‌سه‌ ك گوایا پیاوه‌یل ئیچنه‌ دروس كریانه‌ ك هه‌میشه‌ باڵاده‌س بوون، یه‌یش دیدیگه‌ دویره‌ له‌ لۆژیك، چوینكه‌ ئه‌گه‌ر ئیچنه‌ بوود ئه‌وه‌ ژنه‌یلیش له‌یوا دروس كریانه‌ ك هه‌ر خزمه‌تكار پیاو بوون، ماناى ئه‌وه‌سه‌ ك بایه‌د ئى جه‌هانه‌ له‌بان نادادگه‌رییگ  بنه‌ڕه‌تى دروس بویاتادو هویچ وه‌ختێگ یه‌كسانى و دادوه‌رى له‌تى ده‌سه‌وه‌ر نه‌ود، یه‌یش وه‌ چه‌واشه‌ى ئه‌و ئاراسته‌سه‌ ك ئنسانیه‌ت گام ئه‌راى نه‌ێد، وه‌و مانا ك بایه‌د ئاده‌میزاد وه‌ ژن و پیاویشه‌و هه‌میشه‌ هویر له‌ غه‌ڵه‌ت نه‌كا.

 

* ئاماژه‌كردن وه‌ مه‌به‌س داكووكیكردن له‌ هه‌ق ژنه‌یل  وه‌و دیده‌ ك ئویشێد(خوو  ژن هه‌ر  ئه‌را ئمایه‌تكردن ماڵ ومناڵ دروس نه‌كریاگه‌) یه‌یش دید گومانداریگه‌و زه‌ره‌د ره‌سنێده‌ پرۆسه‌گه‌، چوینكه‌ ئه‌نجامداین كار ناوماڵ ماناى نزمه‌وبوین پله‌و بیقه‌دركردن ژن نییه‌، به‌ڵكوو ژن له‌ماڵ ئه‌یه‌یده‌ ده‌یشت تا بخوه‌نێد و رووشنهویر بوود و هووشیاره‌و بوود و ده‌وروه‌ر خوه‌ى بناسێد و ئه‌زموونه‌یلى له‌ ژیان ده‌وڵه‌مه‌نه‌و بوون تا بتویه‌نێد له‌كار ماڵ و مناڵى سه‌ركه‌فتگ بوود و تا راسه‌وخۆ بتویه‌نێد به‌شداریگ كارا بوود له‌دروسكردن كوومه‌ڵگایگ خاس وبته‌و.

 

فاتمه‌ عومه‌ر

 

ج. ا