زووان و رووشنهویرى

شفق نيوز

شایه‌ت وه‌رجه‌ ئه‌وه‌یش وه‌ ماوه‌یگ، ئه‌را نموونه‌: ئه‌غریقیه‌یل كویه‌ن جیاواز بوین له‌ناونى ملله‌ته‌یل شارستانى و ئه‌وانه‌ك زووانیان له‌ڕوى فامستنه‌وه‌ نادیار بوى، ئنجا له‌وه‌ر ئه‌وه‌ ئه‌وه‌ك ملله‌ت و مه‌ردمانیگ وه‌ زووان نه‌فامسته‌ قسه‌ كردیان و مه‌ردمانیگیش وه‌ زووان فامسته‌، دى ئه‌یه‌ نیشانه‌یگ به‌ڵگه‌دار بوى له‌بان جیاوازیه‌یل رووشنهویرى.

بیگومان لایه‌نگره‌یل جموجویل رۆمانس ئه‌ڵمانى له‌سه‌ده‌ى 19، وه‌ك(هورده‌ر وندت و هومبولت) باوه‌ڕیان له‌یوا بوى ك زووان ته‌نیا سفه‌تیگ نیه‌ له‌ناونى سفه‌ته‌یل رووشنهویرى، به‌ڵكوو هووكار یا وه‌سیله‌یگه‌ ئه‌را گوزارشكردن راسه‌وخۆ، وه‌لى وه‌شیوه‌یگ كه‌م و كوڵ.

 

(فرانز بواس)ك دامه‌زرنه‌ر ئه‌نترۆپۆلۆجیاى ئه‌مریكیه‌، ئه‌ویش جویر زانایه‌یل تر ئه‌ڵمان ها له‌و باوه‌ڕه‌ ك زووان هاوبه‌ش له‌ناونى كومه‌ڵگایه‌یل، جیوازكه‌ر بنه‌ڕه‌تى رووشنهویرى گشتیه‌، وه‌ل ئه‌وه‌یشا فرانز ك یه‌كه‌مین زانایه‌یل مه‌یدان ئه‌نترۆپۆلۆجیا بویه‌ وتگه‌: مه‌حاڵه‌ بتویه‌نید رووشنهویرى ملله‌ته‌یل بیگانه‌ بخوه‌نیده‌وه‌ ئه‌گه‌ر زووان تایبه‌تیان نه‌زانید. له‌هه‌مان وه‌خت باوه‌ڕى له‌یوا بویه‌ ك رووشنهویرى فكرى هه‌ر ملله‌تیگ وه‌كارهاوردن زووانه‌گه‌یانه‌و كلیل ره‌سینه‌وه‌ى رووشنهویریه‌.

یه‌یش له‌یرا ماناى ئه‌وه‌سه‌ ك زووان نه‌خش یاده‌ور گرنگ دیریگ له‌بان ره‌سینه‌ له‌رووشنهویرى ملله‌ته‌یل و ده‌سنیشانكردن رووشتنهویرى تایبه‌ت وه‌گووره‌ى فامستن زووان، وه‌لى وه‌ل ئه‌وه‌یشا خود فرانز وجوود په‌یوه‌ندى سه‌به‌بدار له‌ناونى زووان و رووشنهویرى ره‌ته‌و كرد، ك یه‌یش وه‌گووره‌ى هویروڕاو ئه‌و ئه‌زموونه‌ ك وه‌پیا گوزه‌ر كردگه‌ له‌سه‌رده‌م خوه‌ى، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش مه‌ردمانیگ پابه‌ند بوین وه‌ فكره‌و شیواز هویره‌وكردنى، ك هه‌رچه‌نى مه‌یل فره‌یگیش داشت ئه‌را په‌یوه‌سكردن په‌یوه‌ندى خاسیگ له‌ناونى زووان و رووشنهویرى.

له‌ڕاسى بنه‌ڕه‌ت زووان جویر ئه‌وه‌ك ئویشن تواناى ئاده‌میزاده‌ له‌بان شكانن وه‌ربه‌سه‌یل سه‌خت و سه‌رچه‌وه‌ى رووشنهویریه‌، ك هه‌ردوگیان وه‌یه‌كه‌وه‌ به‌شدارن له‌هه‌مان بنه‌ڕه‌ت ك پرووسه‌ى گه‌وشه‌كردن ئاده‌میزاد سه‌ره‌تاییه‌. وه‌ل ئه‌وه‌یشا تویه‌نیم تاریف زووان و رووشنهویرى وه‌ جیا بكه‌یم جویر هووكاریگ ئه‌را وه‌كارهاوردن نیشانه‌یلیگ له‌ بنیاتناین شوناسنامه‌ى كومه‌ڵایه‌تى و مقه‌یه‌تیكردن له‌بان یه‌كگرتگى كومه‌ڵایه‌تى له‌چوارچیوه‌ى گرووپه‌یل كومه‌ڵایه‌تى.

نوڕستنیگ تر هه‌س له‌ى باوه‌ته‌وه‌ له‌ناونى سستم رووشنهویرى و زووان، وه‌ ئه‌وه‌ك هه‌ر یه‌كیگ له‌لیان جووره‌ مه‌شقیگه‌و هه‌ردوگیان بڕیگ هووكار تایبه‌ت گرتنه‌سه‌ خوه‌یان. وه‌ل ئه‌وه‌یشا زانایه‌یل تر ئویشن: زووان به‌شیگه‌ له‌ رووشنهویرى كومه‌ڵگا، ئنجا ئاده‌میزاد زووان وه‌كار تیه‌ریگ له‌وه‌ر خاتر گوزارشكردن له‌ شوناسنامه‌ى رووشنهویرى له‌ناو كومه‌ڵگاى تایبه‌ت، وه‌لى نوڕید به‌عزه‌جاریگ جیاوازى هه‌س له‌وه‌كارهاوردن زووان و شیوازه‌یل فره‌یگ گریگه‌ خوه‌ى.