عه‌ره‌ب چشتيگ له‌باره‌ى كوردستان نازانن

عه‌لى  حسێن فه‌يلى

شه‌فه‌ق نيوز/ هاووڵاتيه‌يل عه‌ره‌ب له‌ى وڵاته‌ له‌ خوه‌يان ناپرسن كورد چه‌ ئه‌خوازێد، نه‌خێر به‌ڵكوو ئاماده‌يش نين ئه‌را ژنه‌فتن جواويشى، هه‌ر له‌يه‌يشه‌و بايه‌سه‌ ئه‌وه‌ بزانيم ئه‌وان ئه‌و چشته‌ ناخوازن، چوينكه‌ گشتمان ناچاريم له‌بان يايگرتن زووان عه‌ره‌بى ك هه‌رچه‌نى زووان كوردييش زووانيگ فه‌رميه‌ له‌ ده‌ستوور عراقى و له‌ناو په‌يڕه‌وه‌يل خوه‌نينيش وجود ديرێد، وه‌لێ كه‌سيگ نيه‌ فيره‌ى بدێ يا بخوه‌نێده‌ى مه‌گه‌ر ته‌نيا چه‌ن كه‌سيگ كه‌م.

 

كيشه‌گه‌ ها له‌وه‌ ك كورد چشته‌يل فريه‌يگ له‌بان عراق و به‌غدا ياى گرتنه‌ و فيشتريش دوينن و ژنه‌فن له‌بانى، وه‌لێ ئه‌و لايه‌نه‌گه‌ زانياريه‌يل كه‌م و نادروسيگ ديرێد ك هاووڵاتيه‌يل مه‌ده‌نى عه‌ره‌ب له‌ى ساڵه‌يل دوياخره‌ دينه‌ى و هووكاره‌ى بوين له‌ڕى كومپانيايه‌يل گه‌شتيارى له‌باره‌ى بار راسكانى كوردستان، يه‌يش نه‌ك له‌ ديد سياسى و سه‌ربازى هه‌ڵوه‌سرياگ ك وه‌ دريژايى مێژوو عراق بيبه‌ش بوين له‌لى.

 

عه‌يبيش نيه‌ ئه‌گه‌ر بويشيم ئه‌وان هويچ چشتيگ له‌بان جوگرافياو ديموگرافياى كوردستان نازانن و زه‌حمه‌تيشه‌ باوه‌ڕ بكه‌ن ك گوزه‌يشته‌ى ئى ناوچه‌ جياواز بويه‌و بايه‌سه‌ ئاينده‌ى ئاڵشت بكريه‌ێد. گه‌وراترين كيشه‌يلمان له‌ى وڵاته‌ خوه‌ى له‌وه‌ ديه‌سه‌و ك هاووڵاتيه‌يل مه‌ده‌نى عه‌ره‌ب تائيسه‌ نازانن چه‌ن ريككه‌فتن له‌ناونى كورد و عه‌ره‌ب ئمزا كرياگه‌و حكومه‌ت ناوه‌ندى ده‌س له‌لى هه‌ڵگرتگه‌و نازاننيش به‌غدا چه‌ن جار فه‌رمان په‌لامارداين و ويرانكردن كوردستان داگه‌و له‌وانوه‌ر شماره‌ى كه‌ميگ له‌ گفتگووه‌يل چينه‌ ناو پرووسه‌ى چاره‌سه‌ر ئاشتى ك هه‌ميشه‌ خواست كورد ئه‌گرێده‌ خوه‌ى، چوينكه‌ باوه‌ڕيان ئه‌وه‌سه‌ ك ئه‌گه‌ر په‌يڕه‌و تاوانه‌يل فه‌رمى حكومى لاوريا و فكره‌يل شوفێنى پاكه‌و كريا، ئه‌وه‌ عراق ئمڕوو به‌تاڵ ئه‌دێ له‌ مه‌ويسى.

 

خاس، وه‌ختيگيش زانن ك هويچ شماره‌يگ پيرووزى نه‌يرێد له‌لاى كورد، دى قسه‌يش له‌بان 13 له‌سه‌د يا 17 له‌سه‌د ته‌نيا هه‌ر ئامار و شماره‌يگ سياسى و حكوميه‌و هويچ وه‌ختى ئاماژه‌ وه‌ شماره‌ى قوربانيه‌يل و مه‌ويسى و ريژه‌ى زه‌ره‌ده‌يل ناكا، ك به‌شمان له‌لى هه‌زاران و هه‌زاران به‌شه‌رى و ماددى بويه‌.

 

ئه‌را نموونه‌: له‌ساڵ 1991 و ته‌نيا له‌ به‌ش ئازادكرياگ له‌ كوردستان ك سياسه‌ت زه‌وى سزياگ و ئه‌نفال و جينۆساێد وه‌خويه‌و دى، ئيمه‌ خاوه‌ن 5 هه‌زار ئاوايى ويرانكرياگ و سه‌دان هه‌زار شه‌هيد و بيسه‌روشوونكرياگ بويمن وه‌ل مليۆنه‌ها كه‌س له‌وانه‌گ ناڵنن وه‌ده‌س خراوى مه‌عيشه‌ته‌و، يه‌يش وه‌و مانا ك 90% له‌ كوردستان ويرانكريگ بوى نه‌ك 13%، نزيكه‌ى 20% شه‌هيده‌يل و زه‌خمداره‌يل و زيندانيه‌يل و بى سه‌روشوونه‌يليش، نه‌ك 13% و، 50%يش له‌ مه‌ردم ئاواره‌و كووچبه‌ره‌يل ناوخوه‌يى و ده‌ركى نه‌ك 13%، دى نوڕێد وه‌ل گشت ئه‌وه‌يشا به‌غدا ئاماده‌ نيه‌ وه‌رگه‌ى جه‌زره‌وه‌ى ئه‌و كاره‌يل ويرانكاريه‌ بگرێد له‌ ماڵيگ كاولكرياى، ئه‌ى خاس، گشت ئاوه‌دانييگ ك له‌و وه‌خته‌يله‌ وجوود داشت له‌ كوردستان كه‌متر بوى له‌ 15% و 30%يش له‌ خاكه‌يل كشتوكاڵييش له‌ڕوى سه‌ربازيه‌و داگير كرياوێد، ئمجا ئه‌ڵڵاجه‌وى ئه‌وه‌سه‌ له‌گشت ئه‌و كاره‌يليشه‌ كه‌سه‌يليگ هه‌ن قسه‌ له‌بان كه‌مينه‌و زوورمينه‌ ئه‌كه‌ن و باس له‌ برا گه‌ورا و برا بويچگ ئه‌كه‌ن و له‌ خاسترين حاڵه‌ته‌يليگ و له‌ گشت چشتيگ باس له‌ 13% بودجه‌ ئه‌كه‌ن و ئه‌را ويرانكارييش ئاماده‌س سه‌د له‌سه‌د.

 

ئه‌ى خاس كى ئى هه‌مگه‌ زه‌ره‌ده‌يله‌ قه‌ره‌بوو ئه‌كا، ك ئه‌گه‌ر 20 ساڵيش ئه‌راى ته‌رخان بكه‌يم له‌ كام نه‌وه‌ ئه‌ياد، ئمجا ئيمه‌ وه‌گووره‌ى ئى هساو و كاوه‌يله‌ پيشه‌كه‌ى په‌نج نه‌وه‌ زه‌ره‌د دايمنه‌ و هه‌ر ئاده‌ميزاديگيش 20 ساڵ له‌ ژيانى داگير ئه‌كه‌ن، ئه‌گه‌ريش له‌ گش نه‌وه‌يگ يه‌ك مليۆن كه‌س مه‌زه‌نه‌ بكه‌يم، ئه‌وه‌ ده‌رئه‌نجام په‌نج مليۆن كورد سه‌ده‌ى ته‌ماميگ له‌ گشتيان دزياگه‌، وه‌تايبه‌ت دويا نه‌وه‌ى وه‌رجه‌ 2003 ك قوربانى وه‌ 7300 رووژ دا، ئه‌گه‌ريش نرخ هه‌ر رووژيگ وه‌ 10 هه‌زار دينار ئيسه‌ دابنه‌يم، ئه‌وه‌ بڕگه‌ى ئه‌كاده‌ 73000000000، ك ئايا كى قه‌ره‌بوو ئى هه‌مگه‌ ئه‌كا؟ يه‌يش له‌وه‌ختيگ ك زه‌ره‌ده‌يل وه‌ ملياره‌هاو قوربانيه‌يليش وه‌ سه‌دان هه‌زارن و تاوانه‌يليش وه‌ ده‌يه‌ها ساڵ له‌ رووژگارن، ك وه‌ل ئه‌و هه‌مگه‌ زه‌ره‌ديشه‌ به‌غدا 13% موور كرد وه‌شيوه‌يگ شه‌فه‌هى نه‌ك كرده‌يى.

 

ملله‌تمانيش تيرن له‌ ئامانج و نوڕستن وه‌شيوه‌يگ ك ئه‌تويه‌نێد وه‌پى بنيات نيشتمانه‌گه‌ى بكا وه‌ پاشمه‌نده‌يل كوچگه‌يل و داره‌يل ويرانكرياگ ماڵه‌گه‌ى وه‌ جووريگ ك غيره‌ت لايه‌نه‌يل فريه‌يگ وه‌پى بكيشێد و ئه‌وه‌گ سه‌ردان كوردستان بكا شايه‌تى له‌بانى بيه‌ێد، هويچ كه‌سيگيش له‌ به‌غدا باس له‌وه‌ ناكا ك له‌ساڵ 2003 تائيسه‌ كورد قه‌واره‌ى سياسى و ئاسايشى و حكومى و په‌رله‌مانى تايبه‌ت وه‌خوه‌ى داشتگه‌و وه‌گشت قورساييه‌و چيه‌ ناو ئه‌زموون به‌غدايش.

 

ئايا پلاندانه‌ره‌يل له‌ به‌غدا زانن ك ته‌نيا ئاواييگ له‌ هه‌رێم وه‌لاى كه‌مه‌و ئه‌گه‌ر په‌نجا ماڵيگ له‌تى بويه‌، ئه‌وه‌ په‌نج هه‌زار ئاوايى ويرانكريا، ك يه‌يش ئه‌كاده‌ نزيكه‌ى 25 هه‌زار ماڵ له‌ هه‌ڵمه‌تيگ، ئمجا ئه‌گه‌ر رويوه‌ر هه‌ر ماڵيگيش يه‌ك نهۆمى وه‌لاى كه‌مه‌و 60 مه‌تر چوار گووش بدێ، ئه‌وه‌ ماناى ئه‌وه‌سه ‌1500000 مليۆن و نيميگ مه‌تر چوار گووشه‌ له‌ رويوه‌ر كوردستان ئه‌به‌دى ويران كرياگه‌، ئه‌ى خاس، ئيمه‌ ئاوايه‌يليگ ديرێم ويران كريان و دوباره‌ بنيتات نريان 13 جار، تائيسه‌يش 13 ساڵه‌ ئيمه‌ گه‌رديمنه‌ شوون هه‌مان مافه‌يل ك داواى كرديمنه‌ له‌ سه‌ره‌تاى دامه‌زرانن ده‌وڵه‌ت عراقيه‌و تائيسه‌، ك ئايا چوين هساو ئه‌را ئى مه‌سه‌له‌ ئه‌كريه‌ێد؟!

 

ئه‌گه‌ريش خه‌رج هه‌ر ماڵيگ وه‌ 10 هه‌زار دۆلار مه‌زه‌نه‌ بكه‌يم، ئه‌وه‌ ئاكام يه‌ك هه‌ڵمه‌ت ئه‌ڕه‌سێده‌ دو مليار و نيم وه‌ دۆلار ئه‌مريكى و ئه‌گه‌ريش فه‌رز بكه‌يم هه‌ر داريگ له‌ باخه‌يل كوردستان رويوه‌ر 10 مه‌تريش داشتگه‌، ئايا چه‌ن دار سزيا وه‌ گووره‌ى سياسه‌ت حاك سزياگ ك وه‌ پانى 20كم و دريژايى فيشتر له‌ 1000 كم، ك نزيكه‌ى 20 مليار مه‌تر چوارگووشه‌، يه‌يش بيجگه‌ هه‌زاران دۆنم له‌ بووسانه‌يل وه‌گشت به‌رهه‌مه‌يليگ كشتوكاڵى، ك چوين هساو ئى زه‌ره‌ده‌يله‌ ئه‌كريه‌ێد و كى زه‌مانه‌ت ئه‌و زه‌ره‌ده‌يله‌ ئه‌كا؟!

 

ئيوه‌ نازانن ك كوردستان سه‌ربازگه‌ى گه‌وراو خاكيگ ته‌لبه‌نكرياى بوى وه‌ ته‌له‌يل دڕگدار و له‌جياى هه‌زاران ماڵ ويرانكرياگ ده‌يان كومه‌ڵگه‌ى زووره‌ملى ته‌لبه‌نكرياى دروس كرياو سه‌ربازى ده‌ورى كرياو ئداره‌يشى وه‌خراوترين شيوه‌يليگ بوى، ئيوه‌ نازانن چه‌نه‌ها كه‌س وه‌ زووره‌ملى جيواز كريان و نازانن شماره‌ى سه‌ربازگه‌يل چه‌نيگ بوى له‌ كوردستان، وه‌لێ متمانه‌ داشتوين ك فيشتر له‌ سێكوتى سوپاى عراقى دابه‌ش كرياوێن له‌بان رويوه‌ر ئى هه‌رێمه‌ ك ته‌نيا 3 پاريزگا گرتوێده‌ خوه‌ى و شماره‌ى سه‌ربازگه‌و سه‌ربازه‌يل ك هه‌ميشه‌ له‌تى وجوود داشتن گه‌وراتر بوى له‌ شماره‌ى ئه‌و پرووژه‌يل خزمه‌تگوزارى و مه‌ردمان مه‌ده‌نى غه‌يره‌ كورده‌.

 

ئيوه‌ نازانن چه‌نيگ دارايى خه‌رج كريا ئه‌را ويرانكردن كوردستان و ژاركردن ملله‌ته‌گه‌ى، وه‌لێ باوه‌ڕ بكه‌ن ئه‌و بودجه‌ خه‌ياڵى بويه‌و له‌بان هساو گشت ملله‌ت عراقى بوى.

 

ئاماره‌يل باس له‌ شماره‌ى مينه‌يل له‌چاڵنرياى ئه‌كه‌ن ك مه‌زه‌نه‌ وه‌ مليۆنه‌ها مين ئه‌كريه‌ێد و ئه‌گه‌ريش بخوازيم وه‌لاى كه‌مه‌و مه‌زه‌نه‌يان وه‌ 10 مليۆن مين بكه‌يم، ئه‌وه‌ له‌ى حاڵه‌ته‌ ده‌ركه‌فێد ك رويوه‌ر خاكه‌يل مه‌ترسيدار چه‌نيگه‌ ك ئى مينه‌يله‌ له‌تى كاڵيانه‌؟! يه‌يش له‌ بويچگترين جووره‌يل مين TS 50 ك 90 غرامه‌و ئاده‌ميزاد ئه‌كوشێد له‌ دويرى 10 مه‌تر و خه‌تريه‌گه‌ى 20 مه‌تريش ئه‌گرێده‌و، ئمجا ئه‌گه‌ر له‌يوا دابنه‌يم ك 4 مليۆن له‌ى جووره‌ مينه‌يله‌ له‌چاڵ نرياوێد له‌ كوردستان، ئه‌وه‌ رويوه‌ر خاك مه‌ترسيدارى له‌ 80 مليۆن مه‌تر كه‌متر نيه‌ ك وه‌شيوه‌ى مه‌رگ شاريگه‌، يا جووريگ تر ك وه‌پى ئويشن والمرا ك ئه‌ويش كيشى نزيكه‌ى 3 كلغم و مه‌ترسى ئاسايشيه‌گه‌ى وه‌لاى كه‌مه‌و 120 مه‌تره‌، ك يه‌يش ئه‌گه‌ر دو ملۆن مين له‌لى له‌چاڵ نرياوێد، ئه‌وه‌ 240 مليۆن مه‌تر چوارگووشه‌ داگير كردگه‌، ك ئايا گشت ئه‌يانه‌ چه‌نيگ وه‌خت و هه‌وڵ ئه‌خوازێد ئه‌را پاكه‌و كردنيان؟

 

چه‌ن نه‌وه‌ له‌ كوردستان بوينه‌سه‌ قوربانى، ك هويچ باسيان ناكاو به‌غدايش باس له‌ زه‌ره‌ده‌يل و قه‌ره‌بووكردنيانيش ناكا!! ئه‌ى خاس كه‌ى هونه‌رايه‌ى ئبداع مه‌ويسى وه‌ ئبداع ئنسانى دانريه‌ێد، ئمڕوو ئه‌گه‌ريش به‌غدا زوورمى وه‌ شه‌رعيه‌ى ديموكراسيه‌و په‌يوه‌س كرد و له‌ناوبردن وه‌جه‌م ئه‌را كه‌مه‌ينه‌مان هساو كرد، ئه‌وه‌ ئبداعه‌يل و هونه‌رايه‌تى دويه‌كه‌ له‌ ئه‌نفال فكرى و لاشه‌يى و خاك و ئاگر و ئاسن وه‌ كاره‌يليگ شه‌رعى زانێد و دوياى 13 ساڵ ناتويه‌نێد وه‌بى ده‌سوه‌پيكردن جه‌نگ و ئه‌نجامداين تاوانه‌يل، ك وه‌ بڕياريگ سياسى قووت مناڵه‌يل شيره‌خوه‌ر و داڵگه‌يل و باوگه‌يل په‌ككه‌فتگ و پير و جوانه‌يل بووڕێد، ك ئايا ناو ئى كاره‌ بنه‌يم چه‌؟! له‌يرايش پرسياريگ تر ئه‌ياده‌ هويرم ك ئايا بودجه‌ى داوڕياى له‌ هه‌رێم وه‌ چه‌ خه‌رج كريا و له‌بان چه‌ خه‌رج بوى.

 

كورد ئويشن گرينگترين سفه‌ته‌يل فه‌رمانڕه‌وايه‌يل به‌غدا ئه‌وه‌سه‌ ك بايه‌سه‌ وه‌ زيره‌كى و دادگه‌رى ره‌فتار بكه‌ن و له‌ گوزه‌يشته‌ى نزيكيگ ئه‌وه‌ زانيم ك عراقيه‌يل ملله‌ت خاوه‌ن ئه‌ده‌ب فيشتر بوينه‌، وه‌لێ تويش وه‌ل زوورم حاكمه‌يل روێدار هاتنه‌و مه‌ردمانيگن زاڵن له‌ زووان و ئمڕوويش فريه‌يگ له‌ليان ناتوانن و ناخوازن قورتار بوون له‌و نه‌ريته‌يل خراو و فكره‌يل نه‌خوه‌ش و هه‌ڵسووكه‌فته‌يل نه‌خوازرياگه‌ ك ئه‌نجامى ئه‌يه‌ن له‌ڕى گرژه‌وكردن جاده‌ دژ كوردستان، ئمجا ئه‌و وه‌رپرسه‌يل ناوه‌رپرسن و ناتويه‌نن نه‌ف له‌بار تازه‌ وه‌ربگرن و زاڵ بوونه‌ بان تويڕه‌ييان و دڵه‌يليان له‌ خوه‌سه‌و كينه‌ت و شوفێنيه‌ت پاكه‌و بكه‌ن.

 

هه‌ر وه‌و خاتريشه‌ كورد و سه‌ركرده‌يليان خواسته‌يل ره‌وايان ئه‌را ساڵه‌يل فريه‌يگ دوياخستن له‌وه‌ر ئه‌وه‌گ عراق بڕه‌سێده‌ كنار ئه‌مان و سه‌قامگيرى و چه‌سپانن سيستم ديموكراسى فريه‌يى له‌ حوكم، ك يه‌يش ئه‌و مه‌نتقه‌سه‌ ك شه‌پۆل غه‌زه‌و جه‌هان عه‌ره‌بى له‌وه‌رانوه‌ر كيشه‌ نه‌ته‌وايه‌تيه‌گه‌مان ئارامه‌و كرد تا ڕاده‌يگ و ته‌كفيركردن كورديش هويچ له‌بانى ناژنه‌فيه‌ێد مه‌گه‌ر له‌ به‌عزه‌ شوونه‌يليگ و ته‌نيا له‌ لاى بڕيگ فكره‌يل تارمايى.

عه‌لى حسێن فه‌يلى