تاریخ وڵات ناونى دوچه‌مان

شفق نيوز

له‌گوزه‌یشته‌ى دویریگ و له‌و ملله‌ته‌یل به‌خته‌وه‌ره‌نه‌ ك مایه‌ى گرینگداین تاریخن له‌لایه‌ن زاناو گه‌شتیارو ریكخریاگه‌یل جه‌هانیه‌و. له‌هه‌مان وه‌خت گه‌شتیارى شوونه‌وار بویه‌سه‌ سه‌رچه‌وه‌یگ گرنگ داهات نه‌ته‌وه‌یى و ستوینیگ ئه‌را ژیان جوور ئه‌وه‌ك له‌مسر كه‌فێده‌ وه‌رچه‌و. هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش هه‌ر وڵاتیگ ئیچنه‌ شوونه‌واره‌یلیگ داشتوود ئاساییه‌ ك گرنگى تایبه‌تیگ وه‌پى بیادو مقه‌یه‌تى له‌لى بكا وه‌ هه‌ر جووره‌ خه‌رج پویلى و گیانى. شوونه‌وار جوور چاڵه‌یل نه‌فته‌ ك سه‌رچه‌وه‌ى داهاته‌، ئمجا له‌یره‌ چه‌ومان كه‌فێده‌ شوونه‌واریگ له‌و هه‌زاران شوونه‌واره‌یل كاولكریاگ میزۆپۆتامیا ك ئه‌ویش" ته‌په‌ى حه‌رمل" تاریخیه‌.

 

ئى ته‌په‌ى حه‌رمله‌ ك كه‌فێده‌ ناوچه‌ى به‌غداد جه‌دیده‌و تاریخى چووده‌و ئه‌را سه‌رده‌مه‌یل ژیار ئه‌كه‌دى، له‌یره‌ چشته‌یلیگ ئه‌یه‌ێده‌ هویرم ك بڕیگ له‌ شاره‌زایه‌یل شوونه‌وارناس و تاریخناس له‌بان ئى شوونه‌واره‌ وتنه‌سه‌ى، ئه‌وان وتنه‌ ته‌په‌ى حه‌رمل شوونیگ ژیاریه‌و كه‌فێده‌ به‌ش خوه‌رهه‌ڵات به‌غداو كویه‌نترین شوون نیشته‌جى مه‌ردم بویه‌ له‌وه‌خت ئه‌كه‌دى و سه‌رده‌م سولاله‌ى ئور سێیم(2115-3250و.ز) ك دویاى ئه‌وه‌یش بویه‌سه‌ مه‌ركه‌زیگ ئدارى له‌ وڵات ئه‌شنونا.

 

له‌ى شوونه‌ یه‌كه‌م ئه‌كادیمى زانستى دامه‌زریاس له‌جه‌هان له‌مه‌یدان خوه‌ندن هویركارى، هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش شماره‌یلیگ له‌خه‌ڕگ دروسكریاگ دوینریاسه‌و بیجگه‌ چشته‌یل ئه‌ندازیارى و له‌وانه‌یش: نه‌زه‌ریه‌ى ئه‌ندازیارى وه‌گووه‌رى له‌یه‌كچگن سێگووشه‌یل یا شیواز ئه‌قلیدس یونانى سه‌ده‌ى سێیم وه‌رجه‌ زایین، وه‌لى عراقیه‌یل كویه‌ن كه‌فتنه‌ نواى ئه‌قلیدس وه‌ نزیكه‌ى 1700ساڵ. سه‌رچه‌وه‌یگ تر ده‌ستوور ئه‌شنونا وه‌پیه‌و بوى له‌بان دو تابلۆ یا له‌وحه‌ى شكیاگ ك ئه‌ویش له‌ ته‌په‌ى حه‌رمل دوینریاوه‌، ئنجا ئه‌و دو تابلۆ شیوه‌ى یه‌كترى نه‌یاشتن و له‌یوا مه‌زه‌نه‌ كریه‌ێد ئى ده‌ستووره‌ له‌ده‌ستووره‌گه‌ى حه‌مورابى كویه‌نتر بوود.

 

ئنجا ئایا باوه‌ڕ كه‌ین ئى شوونه‌وار بى ته‌لبه‌ن و مقه‌یه‌تى نه‌كریاگه‌ پڕه‌ له‌زبڵ و پیسى له‌ هه‌ر چوار لاوه‌؟ له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش پرسیار له‌ یه‌كیگ له‌ خه‌ڵك ناوچه‌گه‌ كردیم هووكار مقه‌یه‌تى نه‌كردن ئى شوونه‌واره‌ چه‌س؟ ئه‌ویش وت: ئیمه‌ سه‌ر له‌ى كاره‌ ده‌ر ناكه‌یم و له‌وه‌خت خوه‌ى وتنه‌ گرینگى وه‌پى ده‌یم، وه‌لى وه‌ختى مه‌سه‌له‌ى لكانن لژنه‌ى شوونه‌وار و كلتوور وه‌ وزاره‌ت گه‌شت وگوزاره‌و په‌یا بوى و ناكووكى كه‌فته‌ كاره‌گه‌ دى واز له‌ مقه‌یه‌تیكردنى هاوردن و هه‌ر له‌یوا مه‌ندگه‌ وه‌بى خزمه‌تگوزارى.

 

بیگومان ئى جووره‌ شوونه‌واریگ ئه‌گه‌ر له‌ یه‌كیگ له‌ ده‌وڵه‌ته‌یل كه‌نداو بویاتاد ئه‌را نموونه‌، ئه‌وه‌ هه‌ر زوى مقه‌یه‌تى له‌لى كردیان ك وه‌لاى كه‌مه‌و په‌نج كیلۆ مه‌تر دیانه‌ ده‌میه‌و ئه‌را ئه‌وه‌ك جوانتریه‌و بكه‌ن له‌وه‌ر خاتر مه‌یلكیشان مه‌ردم.

 

وه‌لى له‌عراق نه‌خوه‌شى كاولكارى روى كرده‌سه‌ شوونه‌واره‌یل و شاره‌یلمان ك هویچ گرینگى وه‌پیان نیه‌دریه‌ێد له‌ى سه‌رده‌مه‌و گشت كاریگیش له‌ى باوه‌ته‌و هووكاره‌گه‌ى خه‌نه‌ بان بار سه‌خت وڵاته‌گه‌.

 

عه‌لى حسێن عه‌لى

ج