لامه‌ركه‌زییه‌ت جوور بازيیگ سیاسی

شفق نيوز

پرس مه‌ركه‌زيه‌ت و لامه‌ركه‌زيه‌ت ئمڕوو بويه‌سه‌‌ مشتومڕ و گفتوگوويگ سه‌رده‌م و  پله‌يگ‌ ناوه‌نديه‌ له‌ ناو سياسيه‌يل عێراقی و‌ كوردستانييه‌يليش. وه‌لی عێراق خاوه‌ن تايبه‌تمه‌نديه‌يل خوه‌يه‌و هه‌ر ئه‌و جووره‌گ زانين ئه‌ی ده‌وڵه‌ته‌ چوين دروس بويه‌و ئيسه‌يش نه‌خشه‌ی سياسی ئه‌ی ده‌وڵه‌ته‌ روی له‌ ئاڵشته‌و بوينه‌و بار ناوده‌وڵه‌تی و ناوخوه‌يش سازه و گونجياگه‌ ئه‌را هه‌ر ئه‌گه‌رێگ!. وه‌رجله‌ ئيسه‌و له‌ی ماوه‌گ چی، پارێزگايل به‌سره‌ و ئه‌نبار و له‌ی دوياييشه‌ سه‌ڵاحه‌دين وه‌ گوره‌ی مادده‌ی ١١٩ی ده‌ستور عێراق ك ئويشێد: گشت پارێزگايه‌يل هه‌ق وه‌هه‌رێمبوين ديرن و دياريشه‌ يه‌ چێشتێگ ده‌ستوريه‌و فره‌يش ئاساييه‌‌ له‌ی مووده‌وه‌ ك ده‌ستوور بڕيار له‌بانی داس‌.

وه‌لی ئه‌وه‌گ مه‌به‌سمه‌ له‌ ‌يه‌كه‌وداين‌ پرس مه‌ركه‌زيه‌ت و لامه‌ركه‌زيه‌ت و دروسبوين هه‌رێم تره‌ك له‌ عێراق نييه‌. ئه‌وقه‌ره‌گ ئه‌وه‌ مه‌به‌سمه‌، باس له‌ پرس لامه‌ركه‌زيه‌ته‌ له‌كوردستانه‌ ك فێشتر لايه‌نه‌يل ئۆپۆزيسيون وه‌ يه‌ ئاماژه‌ كه‌ن وه‌ تايبه‌تی له‌ واقع سياسی ئمڕوو كوردستان و ئه‌و وه‌ز ناودوڵه‌تيه‌و هه‌رێمييه‌سه‌ ك ناوچه‌گه‌ی وه‌ پيا چوود. ئه‌ی هه‌لومه‌رجه‌ له‌ گشتمان ئه‌خوازێ تا پرس نه‌ته‌وايه‌تی و سياسی بكريه‌ێده‌ خه‌مێگ پله ‌يه‌ك و گشتمان بتويه‌نيم پێگه‌ی سياسی و ده‌ستوری هه‌رێم كوردستان فره‌تره‌ك سه‌قامگيره‌و بكه‌يمن.

لامه‌ركه‌زيه‌ت شايه‌د له‌ هه‌رێم كوردستان چه‌نه‌ ئه‌وه‌گ ئه‌را مه‌رامێگ سياسی بوود، شايه‌ديش ئه‌را ئه‌وه‌ نه‌ود ك مه‌كه‌زيه‌تيگ تن و ته‌نگكرياێ له‌ هه‌رێم كوردستان وجوود داشتوود و گشت بازی ئداری و سياسيه‌يل قورخ كردويد. هه‌رێم كوردستان له‌ی وه‌ز ئيسه‌‌ ك سێ پارێزگاس ‌وهه‌رسێ پارێزگاگه‌يش هه‌چوی يه‌كتره‌كی گوزران كه‌ن و ژيان كومه‌ڵايه‌تی و فه‌رهه‌نگی و ئابووری جوور يه‌ك ديرن و هويچ جياوازی ئه‌و قه‌ره‌ گه‌وراێگ وه‌ل يه‌كا نه‌يرن. له‌ وه‌رايوه‌ريش ئه‌نجوومه‌ن پارێزگايل، كاروبار ئيداری رووژانه‌ی شار و  شارۆچه‌كه‌يل سنوور خوه‌يان وه‌ڕێه‌و به‌ن، ئه‌يشه‌ ده‌يشت له‌ بڕێگ سه‌ڵاحيات ئيداری سه‌رۆك ئه‌نجوومه‌ن وه‌زيرانه‌ ك شوره‌و بويه‌ ئه‌را يه‌كه‌‌ ئيداريه‌يل ناوچه‌گه‌، يه‌يشه‌ هه‌م له‌ نوو چوود ئه‌را خانه‌ی فێشتره‌ك كه‌مه‌و كردن بيرۆكراسيه‌ت و خزمه‌تكردن و ئه‌وڕێ خستن كار هاووڵاتيه‌يل. ئه‌را يه ئه‌گه‌ر پرس فيدراليه‌ت و لامه‌ركه‌زيه‌ت ئه‌را ئيمه‌ی كورد له‌ عيراق جوور نه‌ته‌وه‌ی دويم كارێگ ده‌ستوری و ياسايی و ره‌وا بوود، وه‌ حوكم ئه‌وه‌گ هويچ وه‌خت حكوومت ده‌سڵاتداره‌يل عه‌ره‌ب ئاماده‌ نه‌وينه‌ دگان وه‌ ماف نه‌ته‌وايه‌تی و سياسی ئيمه‌يا بنه‌‌ن، وه‌لی له‌ چوارچيوه‌ی يه‌ك سنوور جوگرافی ك هه‌رێم كوردستان و له‌ سايه‌ی شۆڕش مه‌ردمه‌گه‌مان و خوين هه‌زاران شه‌هيد له‌بان ئه‌ی خاكه‌ و ئاگردان و سزانن و  وێرانكردن ئه‌ی هه‌رێمه‌، ئه‌گه‌ر ئيسه‌ داوای لامه‌ركه‌زيه‌ت ئه‌را ئه‌ی سێ پارێزگا بكه‌يم زه‌ررمه‌ن يه‌كم ئيمه‌ی كوردستانييم.

حكوومه‌ت هه‌رێم كوردستان وه‌گشت كه‌م و كورتييه‌يليه‌و، حكوومه‌تيگ نييه‌ وه‌ل حكوومه‌ت عێراقا يا فێشتر ئه‌و ده‌وڵه‌تيه‌يل تۆتاليتاره‌ له‌ ناوچه‌گه‌ به‌راوردێ بكه‌يد. لامه‌ركه‌زیه‌ت ئه‌را ئه‌مازيغييه‌يل له‌ جه‌زائير و ئه‌را بيابان خوه‌رئاوا له‌ مه‌غريب و باشوور سودان و ته‌نانه‌تيش ئه‌را مه‌سيحيه‌يل له‌ لوبنان كارێگ فره‌ ئاساييه‌. وه‌ی مه‌مه‌ره‌گ گشت وه‌خته‌يل ئه‌و كه‌مايه‌تيه‌يله‌ هس وه‌ جه‌وريگ سياسی گه‌ورا كه‌ن. ئمجا يه‌ له وه‌ختێگه‌ دويای ئه‌وه‌گ ئيمه‌ وه‌ رووبارێگ خوه‌ين پێگه‌ی بينا كرديمنه‌ و ئمجا خوه‌مان وه‌ ده‌س خوه‌مان ئه‌ی بينا پارچه‌ پارچه‌ی بكه‌يم و يه‌يه‌ش له‌ خوه‌يه‌و‌ كارێگ فره‌ خاس نييه‌.

مه‌بس من ئه‌وه‌ نييه‌ ك بويشم لامه‌ركه‌زيه‌ت سيستميگ سياسی و ئيداری خراوه‌، نه‌خێر. چوينكه‌ ئه‌ی سيستمه‌ بڕ‌ێگ تايبه‌تمه‌ندی خوه‌ی دێرێد ك گرنگترينيان دراوردن ده‌سڵات و بڕياره‌يل له‌ ژێرده‌س ناوه‌ندێگ هه‌ژمونگراس،‌ وه‌ی مانا: به‌شه‌وكردن ده‌سه‌ڵات له‌ ناوه‌ين ده‌سه‌ڵاته‌يل تره‌كا‌. وه‌لی ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵات ياساداناين و دادوه‌ری و جيوه‌جيكردن له‌ يه‌كتره‌كی جيا بكريه‌ێده‌و ئه‌نجوومه‌ن پارێزگايل يا شاره‌وا‌نييه‌يل بوودان، دی ئه‌ی سيستمه‌ ئه‌وقه‌ره‌ گرنگ نييه‌و بايه‌خی نيه‌مينێد.

ئه‌را يه‌ دوينيم ئه‌ی سيستمه‌ ئيسه‌ له‌ ده‌و‌ڵه‌ت ديموكرات و ليبرال و ئازاده‌يل ئه‌وقه‌ره‌ بره‌و نه‌ێرێد و ته‌نيا ئيسه‌ له‌ وڵاته‌يل خوه‌رهه‌ڵات ناوڕاس بره‌و په‌يا كرديه‌. ئه‌وه‌يشه‌ له‌  وه‌رايوه‌ر ئه‌و تنوتيژی و شێواز تن و ديكتاتۆری و پۆليسيه‌گ له‌ی ناوچه‌ بويه‌. وه‌لی هه‌رێم كوردستان شايه‌د فره‌ جياواز بوود، وه‌ تايبه‌ت له‌ روی سياسييه‌و. ئيمه‌ له‌ قوناخ سه‌قاميگر كردن پێگه‌ی كوردستانيم. وه‌ل جاڕداين ئه‌ر لامه‌ركه‌زيه‌ت شايه‌د گيان نه‌ته‌وايه‌تی و ئينتماداشتن لاواز بكاو بووده‌ مه‌مه‌ر دروسبوين شارچيه‌تی و  بوين گه‌نده‌ڵی ك يه‌يشه‌ له‌ باوه‌ت نه‌وين ده‌زگايگ چه‌وديری دارايی، ده‌رفه‌ت ئه‌را ناشه‌فافيه‌ت و گه‌نده‌ڵی بڕه‌خسنێ ئه‌و ده‌ر له‌ مه‌سه‌له‌يل مه‌حسوبيه‌ت و مه‌نسوبيه‌ت ك يه‌ يه‌كێگ له‌ خه‌وشه‌يل سيستم لامه‌ركه‌زيه‌ته‌.

يا ئه‌وده‌ر له يه‌، ئه‌وه‌‌  بزانيم ك ده‌ستور عيراقيش رێ وه‌ يه‌ نادا تا له‌ ناو هه‌رێم كوردستان لامه‌ركه‌زيه‌ت پياده‌ بكريه‌ێد. وه‌ی مانا ك ئه‌گه‌ر له‌روی ياسايی و  ده‌ستوريش رێ وه‌ پی بدرياد، وه‌لی جوور نه‌ته‌وه‌و هه‌ر جوور خه‌بات نه‌ته‌وه‌يی يه‌ پرس نه‌ته‌وه‌يی شيونێد و له‌يه‌ك‌ چه‌كنێده‌ی.

 

ئه‌حمه‌د فاتح محه‌مه‌د