چاره‌سه‌ر و بازداین وه‌ره‌و كۆنفیدراڵى

شفق نيوز

 

دى ناكریه‌یدیش هه‌رێم كوردستان وه‌ل ئه‌و عراق فیدراڵى شكه‌ستخواردگه‌ وه‌ ته‌كتیك وه‌ل كیشه‌یلا مامڵه‌ بكا، چوینكه‌ له‌ ماوه‌ى گوزه‌یشت هه‌رێم كوردستان وه‌ل عراق كیشه‌یلى له‌ بار سیاسى چاره‌سه‌ر بویه‌، وه‌لى له‌ قوناغ تر ئه‌وه‌سه‌ جاریگتر كیشه‌یلى ده‌س وه‌پیكردگه‌، یه‌یش وه‌و مانا ك چاره‌سه‌ر كیشه‌یل چاره‌سه‌ریگ بنه‌ڕه‌تى نه‌ویه‌.

به‌سیان ده‌س هه‌رێم و مه‌ندنه‌وه‌ى له‌ فیدراڵیه‌تیگ شكه‌ستخواردگ یه‌كیگه‌ له‌ وه‌ربه‌سه‌یل وه‌رده‌م كوردستان له‌ سه‌روه‌خوه‌یبوین ناوچه‌یل كوردستانى ده‌ریشت هه‌رێم، یه‌یش كوردستان ناچار كردگه‌ له‌ چوارچیوه‌ى ئه‌و سیستم شكه‌ستخواردگ عراقه‌ بمینیده‌وه‌و ناوچه‌یل كوردستانى ده‌یشت ئداره‌ى هه‌رێمیش 50% خاك كوردستان باشوور پیك ئه‌یه‌رید، یه‌یش وه‌و مانا ك ئه‌و ناوچه‌یل كوردستانى ده‌یشت هه‌رێمه‌ 44331كم دوجاس ك له‌ژیر ده‌سڵات حكوومه‌ت هه‌رێم نیه‌.

وه‌ یه‌یش هه‌رێم كوردستان دوچار ده‌سبه‌سیان بویه‌و تا كیشه‌ى ئه‌و ناوچه‌یله‌ یه‌كلاوه‌ نه‌كا ناتویه‌نید له‌ سه‌روه‌خوه‌یى 50% خاكه‌كه‌ى بیلیده‌ جى ئه‌را ده‌وڵه‌ت عراق، ك له‌ روى مه‌ردمه‌و له‌وه‌ر ئه‌وه‌گ تا ئیسه‌ سه‌رشمارییگ له‌ عراق نیه‌ هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش بایه‌سه‌ په‌نا بوه‌یمن ئه‌را هه‌ڵوژاردن ئه‌و ناوچه‌یله‌و دى وه‌گووره‌ى ده‌نگده‌ر كورد له‌ ناوچه‌یل ده‌یشت ئداره‌ى هه‌رێم كوردستان وه‌ گووره‌ى ئه‌وه‌گ ریژه‌ى ده‌نگده‌ر كورد له‌ ساڵ 2013 له‌ ناوچه‌یگ ئه‌را ناوچه‌یگ تر جیاوازه‌. هه‌ر له‌وه‌ر ئه‌وه‌یش دابه‌شكردنه‌گه‌ وه‌ ئه‌گه‌ر مینیده‌و.

ئمجا ئه‌گه‌ر له‌ پاریزگاى سه‌ڵاحه‌دین و دیاله‌ ریژه‌ى 50% وه‌ربگریم، ئه‌وه‌ په‌نجا له‌ سه‌د ده‌نگده‌ر ئه‌و پاریزگایه‌یله‌ كوردن و دى وه‌ گووره‌ى ئه‌وه‌یش ئه‌گه‌ر دابه‌شى بكه‌یده‌ بان گشت ناوچه‌یل له‌ 70% نزیكه‌، وه‌ یه‌یش ئه‌و ریژه‌ ده‌ركه‌فید ك مه‌ردم كورد له‌ ناوچه‌یل كوردستانى ده‌یشت هه‌رێم له‌ سه‌د 50ى مه‌ردم كوردستان باشوور پیك ئه‌یه‌رید، وه‌یه‌یش هویچ ده‌رفه‌تیگ ئه‌را هه‌رێم كوردستان نامینیده‌و ك وه‌بى ئه‌و ناوچه‌یله‌ ده‌س ئه‌را سه‌روه‌خوه‌یى كوردستان بووه‌ید.

ئه‌گه‌ر ته‌ماشاى سه‌ختیه‌یل عراق و هه‌رێم كوردستان بكه‌یم، ئه‌وه‌ ئه‌رامان ده‌ركه‌فید ك هه‌م عراق و هه‌م هه‌رێم كوردستان كیشه‌یل ناونیان دابه‌ش له‌بان ده‌سڵات و خام و پویل بویه‌، ئه‌وه‌یش ك هویچ وه‌ختیگ نه‌ویه‌سه‌ ناوجیكه‌ر ده‌ستوور عراق بویه‌. به‌غدا داواى ده‌سڵاتیگ ناوه‌ندى ئه‌كاو هه‌رێمیش داواى هه‌قه‌یل ده‌ستوورى ئه‌كا، وه‌یه‌یش ده‌ركه‌فید ك عراق باوه‌ڕ وه‌ فیدراڵى نه‌یریدو ها له‌هه‌وڵ ئه‌وه‌ هه‌رێم فیدراڵ كورد وه‌ كه‌مترین ده‌سكه‌فت و هه‌قه‌یلى رازى بكا.

له‌ى بار ئیسه‌ ك به‌غدا هه‌ڕه‌شه‌ى بڕین مووچه‌ كردگه‌، بوود ئیسه‌ گام بنه‌ریه‌ید ئه‌را جیوه‌جیكردن پلانیگ تر ستراتیجى له‌وه‌ر ریشه‌كیشكردن كیشه‌یل و كووتاییهاوردن وه‌ فیدراڵیه‌ت و بازداین وه‌ره‌و كۆنفیدراڵیه‌ت و نه‌ف له‌لى وه‌ربگیریه‌ید، چوینكه‌ فیدراڵى عراق له‌ چوارچیوه‌ى په‌یماننامه‌یگ ناوده‌وڵه‌تى دروس بویه‌، ك له‌ كۆنگره‌ى له‌نده‌ن و سه‌ڵاحه‌دین وه‌ بڕیار 1511-1514-1830 ئه‌نجوومه‌ن ئاسایش ناوده‌وڵه‌تى وه‌ گووره‌ى یاسایه‌یل ناوده‌وڵه‌تى پیكهاتگه‌، یه‌یش وه‌ ماناى ئه‌وه‌سه‌ ك فیدراڵه‌یت عراق سفه‌تیگ ناوده‌وڵه‌تى دیرید، وه‌لى كونفیدراڵیه‌ت وه‌ گووره‌ى ریككه‌فتنیگ ناوده‌وڵه‌تى له‌ ناونى دو ده‌وڵه‌ت یا چه‌ن ده‌وڵه‌تیگ دروس بوود، ك یه‌یش ئه‌را وه‌دیهاوردن ئامانجیگه‌ ك به‌رژه‌وه‌ندى هاوبه‌ش ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌یله‌ یا ئه‌و ناوه‌نده‌یل سه‌روه‌خوه‌یه‌ له‌ چوارچیوه‌یگ گرده‌و ئه‌كا، وه‌لى تا راده‌یگ كۆنفیدراڵییش نیه‌وده‌ چاره‌سه‌ر كیشه‌یل، چوینكه‌ تا هه‌رێم كوردستان نه‌وده‌ ده‌وڵه‌تیگ سه‌روه‌خوه‌ى ناتویه‌نید وه‌ تواوى وه‌ل عراق كیشه‌یلى چاره‌سه‌ر بكا، وه‌لى جوور یه‌كه‌م گام له‌ى بار ئیسه‌ ئه‌را چاره‌سه‌ر یه‌كجارى ك ئامانج له‌لى ده‌وڵه‌ته‌ گام خاسیگه‌و زه‌مینه‌یش فیشتر له‌بار بوود ئه‌را سه‌روه‌خوه‌یى یه‌كجارى.

رێكان سه‌باح

ج . أ